Kayıp Fırsatlar. Ne Yapmalı?
Rusya'nın Ukrayna'ya karşı yürüttüğü hibrit savaşın bir parçası, ülkemizin Rusya Federasyonu'ndan gaz tedarikine bağımlılığı yoluyla ekonomisinin mümkün olan en üst düzeyde tahrip edilmesiydi.
Roman Yaremiyçuk, Teknik Bilimler Doktoru, Profesör, Şevçenko Bilim Derneği Asli Üyesi. «Krymska Svitlytsya» Gazetesi, 2016, Sayı 44
Rusya'nın Ukrayna'ya karşı yürüttüğü hibrit savaşın bir parçası, ülkemizin Rusya Federasyonu'ndan gaz tedarikine bağımlılığı yoluyla ekonomisinin mümkün olan en üst düzeyde tahrip edilmesiydi. Son 25 yılda bu bağımlılığı ortadan kaldırmak mümkün müydü? Elbette böyle bir imkân vardı. Ancak devlet liderlerinin bunun için siyasi iradesi yoktu, çünkü enerji sorunu üzerine, yukarıdan başlatılan ve aşağıdan yeşeren büyük ölçekli yıkıcı yolsuzluk binmişti. Oysa devletin ekonomi politikasının temeline, bir yandan ulusal ekonominin tüm sektörlerinde enerji tüketimini azaltmak, diğer yandan kendi enerji kaynaklarını artırmaya yatırım yapmak konmalıydı.
Enerji tüketimini azaltmanın pek çok örneği vardır. Avrupa'da 1971 yılından beri, birim brüt ürün başına enerji tüketimindeki azalmayı orantılı vergi indirimiyle ilişkilendiren yasalar yürürlüktedir; bu da yeni teknolojilere yatırım yapmayı kârlı hale getirmektedir. Ukrayna'da ise yasama düzeyinde sürekli olarak metalürji ve kimya sektörlerine (Ahmetov, Fırtaş ve «onlar gibilerin» şirketlerine) daha fazla enerji tüketen sektörler olarak ayrıcalıklar tanınmıştır. Bu şirketler süper kârlarını offshore hesaplara aktarmış, enerji tüketimini azaltacak yeni teknolojilere hiçbir şey yatırmamış ve teknolojik geriliğimizi dondurmuşlardır.
Belediye hizmetlerinde enerji tüketimini azaltmanın çarpıcı bir örneğini Polonya 1990-1996 yıllarında göstermiştir. Bugün Polonya, Ukrayna'ya kıyasla beş kat daha az gaz tüketmektedir. Bunun için yabancı bankalardan, önümüzdeki 15 yıl içinde geri ödemek üzere altı milyar dolarlık kredi almış, hiçbir şeyi çalmamış, bunun yerine altyapı oluşturmuşlardır (iç mekân ısıtma ekipmanı üretimi, metal ve ahşap sızdırmaz pencere ve kapı üretimi, ülke genelinde eski sistemleri yenileriyle değiştirmek için inşaat kuruluşları faaliyete geçmiştir).
Isı tüketicisi eskisine göre beş kat daha az ödemeye başlamış, ancak her ay ülkenin merkez bankasındaki özel bir hesaba 5 ila 10 dolar aktarmak zorunda kalmıştır. Polonya bu parayı üç ayda bir kredi veren bankaya aktarmış ve 8 yıl sonra borcunu kapatmıştır.
Polonya'nın bu örneği, yabancı ortaklardan mali delikleri kapatmak için değil, gerçek programlar için borç alınması gerektiğini göstermiştir.
Bizde ise dünyanın en kötü vergi sistemi oluşturulmuş, bu sistem küçük ve orta ölçekli işletmelerin gelişimini durdurmuş, enerji tüketimini azaltmaya değil, uzun vadeli enerji maliyetleriyle Ukrayna'nın büyük ölçekli yağmalanmasına ve tahribine yol açmıştır. Petrol ve gaz üretiminde keskin bir düşüş başlamış ve mevcut rezervler tüketilmiştir.
P.F. Şpak liderliğinde hazırlanan ve hatta Ukrayna hükûmeti tarafından onaylanan üç devlet programı, pratikte yalnızca tarihçiler için kâğıt üzerinde kalmıştır, çünkü bu programlardan hiçbiri devletten finansman almamıştır. Oysa bu programlar 2010 yılına kadar yılda 36 milyar (daha sonra 28 milyara düzeltilmiştir) metreküp gaza ve 5 milyon ton petrole kadar artış öngörmekteydi. Ve bu programlar, Kırım'daki Karadeniz dibi yataklarından hidrokarbon üretiminin hızla artırılması olasılığını hesaba katmamaktaydı.
O dönemde şeyl gazı yataklarından olası gaz üretimi de hesaba katılamazdı, tıpkı bu programlarda Donbas metanı üretiminin hesaba katılmadığı gibi. Bunun için yalnızca devletin siyasi liderliği suçlanabilir. Dahası, Azarov hükûmetinde Yakıt ve Enerji Bakanı olan Yuriy Boyko, 2010 yılında Ukrayna'da petrol ve gaz üretimini artırmak için umut vaat eden yapılar bulunmadığını gerekçe göstererek önemli miktarda fonu Afrika'daki arama çalışmalarına yönlendirmiştir. Ancak bu apaçık bir yalandı. Tanınmış jeolog Yevhen Dovjko'nun verilerine göre, yalnızca Karpat bölgesinde 600 milyon tondan fazla petrol bulunmaktadır.
Karadeniz'deki arama çalışmalarına adı çıkmış VENKO yerine dünyaca tanınmış özel şirketler kabul edilseydi, Rusya'nın Kırım'ı işgali imkânsız olurdu. Güçlü Batı sermayesiyle savaşmak Rusya Federasyonu için son derece riskli olurdu.
Almanya, Büyük Britanya ve Güney Afrika Cumhuriyeti'nde bu yıl itibarıyla yenilenebilir enerji kaynakları toplam enerji tüketiminin yaklaşık %25'ini oluşturmaktadır; Türkiye önümüzdeki yıllarda bu göstergeyi %16'ya çıkarmayı planlamaktadır; Norveç gibi petrol ve gaz üreten bir ülkede de bu gösterge yüksektir. Almanya'daki bu %25'lik enerji, Ukrayna'nın tüm enerji tüketimiyle karşılaştırıldığında, ülkemizin enerji tüketim hacimlerini tamamen karşılamaktadır. Bizde ise bu enerji hacmi, toplam Ukrayna hacimlerinin yalnızca %3-5'i aralığında dalgalanmaktadır.
Bu sorunları çözmek için — hem enerji tüketimini azaltmak, hem kendi petrol ve gaz üretimini artırmak, hem de yenilenebilir enerji kaynaklarının hacimlerini büyük ölçekte büyütmek — büyük fonlar ve zaman gerekmektedir. Bizde ne biri ne de diğeri var. Ve devlet liderlerinin siyasi iradesi gerekmektedir.
Bizim görüşümüze göre, enerji sorunlarını çözmek için özel (yerli ve yabancı) sermayeyi çekerek ekonomik yönetim sistemini kökten değiştirmek ve buna yatırım yapacak şirketlerin vergilendirmesini değiştirmek gerekmektedir. Zira örneğin alternatif kaynaklardan enerji üretimini geliştirecek ve hızla artıracak şirketler en azından 10-15 yıl vergiden muaf tutulursa, üretilen enerjinin değeri, onların vergilendirilmesinden elde edilecek gelirleri tamamen karşılayacaktır.
Ukraynalı bilim insanlarının devletin enerji bağımsızlığına ulaşmasındaki gelişimi ve katkısı ayrı bir konudur. Uzun yıllardır ne NAK «Naftogaz Ukrayini» ne de bağlı şirketleri bilim insanlarının önüne görevler koymakta ne de bilimi finanse etmektedir. Siyasi iradenin varlığı halinde, Ukraynalı bilim insanları tarafından alarm durumunda, 5-7 yıl içinde her türlü enerji bağımlılığından kurtulmayı ve tüm toplumsal yaşamın yeniden yapılandırılmasını sağlayacak bir dizi program geliştirilebilirdi.