Ğayıp etilgen imkânlar. Ne etmeli?¶
Roman Yaremeyçuk, tehnika ilimleri doktorı, professor, Şevçenko adına İlmî cemiyetiniñ haqiqiy azası. «Qırım svıtlıtsâ» gazetası, 2016 senesi, № 44 sanı
Rusiyanıñ Ukrainağa qarşı gibrid cenkiniñ qısımlarından biri memleketimizniñ RF-dan gaz yetkizilmelerine bağlılığı sebebinden onunıñ iqtisadiyatını mümkün qadar yıqmaq edi. Soñki 25 sene içinde bu bağlılıqnı yoq etmek mümkün edimi? Elbette, böyle bir imkân bar edi. Lâkin bunıñ içün devlet yolbaşçılarınıñ siyasiy iradesi yoq edi, çünki energetik mesele üzerine yuqarıdan teşebbüs etilgen ve aşağıdan ösken keniş miqyaslı-yıqıcı rüşvethorlıq qatlanğan edi. Devletniñ iqtisadiy siyasetiniñ esasına ise, bir taraftan, halq tasarrufatınıñ bütün saalarında enerji masraflarını eksiltüvni, diger taraftan ise öz energetik resurslarını arttıruvğa sermaye yatıruvnı qoymaq kerek edi.
Enerji masraflarını eksiltüv emsalleri çoqtır. Avropada 1971 seneden berli umumiy mahsulot birligine enerji masraflarını eksiltüvni vergilerni mütenasip şekilde eksiltüvnen bağlağan qanunlar faaliyet köstere, bu ise yañı tehnologiyalarğa sermaye yatıruvnı faydalı ete. Ukrainada ise qanuncılıq seviyesinde metallurgiya ve himiya saalarına (Ahmetov, Firtaş ve «olarnıñ qabilesinden» olğan şirketlerge) daha çoq enerji masraf etken saalar sıfatında daimiy surette imtiyazlar berile edi. Bu şirketler öz ziyade kârlarını ofşorlarğa çıqara ediler, enerji masraflarını eksiltüv içün yañı tehnologiyalarğa iç bir şey yatırmayıp, bizim tehnologik geride qaluvımıznı qoruyıp qala ediler.
Kommunal tasarrufatında enerji masraflarını eksiltüvniñ hayret aldında bıraqıcı misalini Polşa 1990-1996 senelerinde kösterdi. Bugün Polşa Ukraina ile qıyaslanğanda beş qat az gaz masraf ete. Bunıñ içün olar ecnebiy banklardan kelecek 15 sene içinde qaytarmaq şartınen altı milyartlıq (dolar ile) borç aldılar ve iç bir şey hırsızlamadılar, aksine altyapını yarattılar (menzil içindeki ısıtuv donatılmasını, metal ve tahta contalı pencere ve qapılarnı istehsal etüv, bütün memlekette eski sistemlerni yañılarına deñiştirmek içün inşaat teşkilâtları çalışıp başlattı).
İssilik qullanıcısı evelkisine qarğanda beş qat az ödemege başladı, lâkin er ay memleketniñ merkeziy bankındaki mahsus hesapqa 5-ten 10 dolarğace para köçürmeli edi. Bu paralarnı Polşa üç ayda bir kere borç bergen bankqa köçüre edi ve 8 seneden soñ onunen tamamen hesaplaştı.
Polşanıñ bu misali ecnebiy ortaklardan borç aluvnı maliyeviy deliklerni yamaq içün degil, kerçek programmalar içün yapmaq kerekliğini kösterdi.
Bizde ise dünyada eñ yaman vergi sistemi yaratıldı, o ki, küçük ve orta biznesniñ inkişafını toqtattı ve enerji masraflarını eksiltüvge degil, keniş miqyaslı hırsızlamağa ve devamlı energetik masraflarnen Ukrainanı yıqmaqqa yol açtı. Neft ve gaz çıqaruvnıñ keskin eksilüvi ve eldeki ihtiyatlarnı yoq etüv başladı.
P.F. Şpak yolbaşçılığında öz neft ve gaz çıqaruvnı arttıruv barada işlenip çıqarılğan ve atta Ukraina hükümeti tarafından tasdiqlanğan üç devlet programması amelde tek tarihçılar içün kâğıt üzerinde qaldı, çünki bu programmalardan iç biri devletten maliyeleştirilmedi. Olar ise 2010 senesine qadar yılda 36 milyar (soñca 28 milyarğa tüzetilgen) kub metr gazğa ve 5 milyon tonna neftke qadar arttıruvnı közde tuta ediler. Ve bu programmalar Qırım yataklarından Qara deñiz tübünden uglevodorodlar çıqaruvnı tez arttıruv imkânını esapqa almay ediler.
O vaqıt şist yataklarından gaz çıqaruv imkânını esapqa alıp olamay ediler, nasıl ki bu programmalarda Donbass metanını çıqaruv esapqa alınmağan edi. Bunda tek devletniñ siyasiy yolbaşçılığını qabahatlamaq mümkün. Daa da ziyadesi, Azarov hükümetinde yanacaq ve energetika naziri Yuriy Boyko 2010 senesinde Ukrainada neft ve gaz çıqaruvnı arttıruv içün perspektivli strukturalar yoq dep sebeplendirip, Afrika'daki qıdıruv işlerine keniş vesaitlerni yöneltken edi. Lâkin bu aşkâr yalan edi. Belli geolog Yevgen Dovjoknıñ malümatına görä, tek Karpat bölgesinde 600 milyon tonnadan ziyade neft bar.
Eger Qara deñizdeki qıdıruv işlerine bednam VENKO degil de, dünyada belli hususiy şirketler yol berilse edi, Rusiyanıñ Qırımnı işğal etüvi imkânsız olur edi. Qudretli ğarp sermayesinen cenk etmek RF içün son derece riskli olur edi.
Belli ki, Almaniyada, Büyük Britaniyada, Cenubiy Afrika Cumhuriyetinde artıq bu senede umumiy enerji masrafı hacminde yañartılabilir enerji membaları tahminen 25% yer ala, Türkiye de yaqın senelerde bu köstergiçni 16%-ğa qadar yükseltmege planlaştıra, bu köstergiç Norvegiya gibi neft-gaz çıqarğan devlette de yüksektir. Eger Almaniyadaki bu 25% energiyanı Ukrainanıñ bütün enerji masraflarınen qıyaslasaq, olar memleketimizniñ enerji qullanuv hacmini tamamen qapata. Bizde ise bu enerji hacmi umumukraina hacminiñ tek 3-5% çerçevesinde deñişe.
Bu meselelerni çözmek içün – em enerji masraflarını eksiltüv, em öz neft-gaz çıqaruvnı arttıruv, em de yañartılabilir enerji membaları hacminiñ keniş miqyaslı ösüvi içün büyük vesaitler ve vaqıt kerek. Bizde ne o, ne de digeri bar. Ve devlet yolbaşçılarınıñ siyasiy iradesi kerek.
Bizim fikrimizce, energetik meselelerni çözmek içün hususiy (öz ve ecnebiy) sermayeni celp etüv yolunı tutıp tasarrufat sistemini tüpten deñiştirmek ve oña sermaye yatıracaq şirketlerni vergilendirüvni deñiştirmek kerek. Çünki, meselâ, adetiy olmağan membalardan enerji istehsalını inkişaf ettirecek ve tez arttıracaq şirketlerni iç olmasa 10-15 senege vergilerden azat etsek, istehsal etilgen energiyanıñ qıymeti olarnıñ vergilendirilmesinden kelecek gelirlerni tamamen qapatır.
Ayrıca devletniñ energetik müstaqilligine erişüvde Ukraina alimleriniñ inkişafı ve hissesi meselesi tura. Çoq seneler devamında ne «Ukraina Naftogazı» MİK, ne de onunıñ qız şirketleri alimler aldında vazifeler qoymaylar ve ilimni maliyeleştirmeyler. Siyasiy irade olğanda Ukraina alimleri acele tarzda 5-7 seneden soñ er türlü enerji bağlılığından qurtulmağa, bütün içtimaıy ömürni yañıdan quruvğa başlamağa imkân berecek programmalar kompleksini işlep çıqarıp olur ediler.