Dünya ve Ukrayna Mirası 'Taur Chersonesos'un Rus İşgali Sonucu Kaybolma Tehditleri
'Taur Chersonesos', 23 Haziran 2013'te Kamboçya'da düzenlenen UNESCO Dünya Mirası Komitesi'nin 37. oturumunda UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne dahil edildi.
Yevhen Samuha, Ukrayna Cumhurbaşkanı'nın Kırım ÖC'ndeki Temsilciliği Uluslararası İlişkiler Servisi Başkanı. «Krımska Svitlıtsya» gazetesi, 2019, Sayı No. 37-38
«Taur Chersonesos», 23 Haziran 2013'te Kamboçya'da düzenlenen UNESCO Dünya Mirası Komitesi'nin 37. oturumunda UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne dahil edildi. Listeye aynı zamanda Hersonisos çevresindeki tarım arazisi olan khora da eklendi. Dahil edilme kararı oy birliğiyle alındı. Tek çekince, bazı arkeologlara göre antik anıta zarar veren, Hersonisos yerleşiminin tam merkezindeki devasa yeni inşa edilmiş Ortodoks kilisesiyle ilgiliydi.
Hersonisos, Ukrayna'da BM Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü tarafından olağanüstü kültürel ve doğal değerler içeren bir dünya mirası olarak tanınan yedinci alan oldu. Eski Hersonisos'un kalıntılarının incelenmesi 1827'de başlamış, sistematik kazılar ise 1876'da başlatılmıştır. Kazılarda Yunan, Roma ve Bizans savunma duvarlarının, yerleşim mahallelerinin, yağmur suyu havuzlu evlerin, çeşitli donanıma sahip hamamların, hizmet ve zanaat binalarının kalıntıları; 50'den fazla Hristiyan kilisesi, termal hamamlar, bir tiyatro (3.000 kişilik) vb. ortaya çıkarılmıştır. Şehir surlarının dışında zengin envanterli çok sayıda mezar kazılmıştır.
Müzenin koleksiyonu yüz yılı aşkın bir sürede oluşmuştur. 2014'te Sivastopol'un Rus işgali sırasında, koruma alanının fonlarında şehrin çevresindeki kazılarda bulunan 200.000'den fazla ev, kültür ve dinî eşya bulunuyordu. Bu, Avrupa'nın en zengin arkeolojik koleksiyonlarından biridir.
Anatoliy Kovalskiy'in fotoğrafı
3 Ekim 2015'te Rusya Federasyonu hükümeti, kararnamesiyle «Taur Chersonesos Millî Koruma Alanı»nı federal mülkiyete, «Rusya Federasyonu halklarının kültürel mirasının (tarih ve kültür anıtları) Birleşik Devlet Siciline dahil edilen federal öneme sahip kültürel miras nesneleri» arasına aldı ve adını «Federal Devlet Bütçe Kültür Kurumu Devlet Tarihî-Arkeolojik Müze-Koruma Alanı 'Taur Chersonesos'» olarak değiştirdi. Kararname, Rusya Kültür Bakanlığı'nın kurumun kurucusunun işlev ve yetkilerini yerine getireceğini ve «Rosimuşestvo» ve «Sivastopol hükümeti» ile birlikte, 2014-2015'te RF tarafından «Sivastopol şehrinin mülkiyetinde» olduğu beyan edilen kuruma tahsisli mülkün «RF mülkiyetine kabulünü» usulüne uygun olarak sağlaması gerektiğini belirtmektedir.
RF, «Taur Chersonesos»u yeni statüsüyle küresel kültürel alana entegre etmeye çalıştı. UNESCO, alan üzerindeki Rus yargı yetkisini tanımadı ve Kırım'ın geçici işgali süresince müze-koruma alanıyla iş birliğini resmen durdurdu. Bu çabaların boşuna olduğunu anlayan RF yetkilileri, Hersonisos'ta arkeolojik, restorasyon ve araştırma faaliyetlerini kendi takdirlerine göre yürütmeye, değerli buluntuları Rus müze fonlarına dahil etmeye ve tarihî anıtı bilgi-propaganda amaçları ve eğlence etkinlikleri düzenlemek için kullanmaya karar verdi.
5 Aralık 2015'te RF Devlet Başkanı V. Putin, «Taur Chersonesos» müze-koruma alanının «RF halklarının özellikle değerli kültürel miras nesneleri» arasına alınmasına ilişkin bir kararname imzaladı. RF Kültür Bakanı'na müze-koruma alanını Rusya halklarının özellikle değerli kültürel miras nesneleri siciline dahil etme talimatı verildi; RF hükümetine ise federal devlet bütçe kültür kurumu «Devlet Tarihî-Arkeolojik Müze-Koruma Alanı 'Taur Chersonesos'»un RF halklarının özellikle değerli kültürel miras nesnesi olarak faaliyetleri için yasal, mali ve maddi koşulları sağlama talimatı verildi. Kararname 1 Ocak 2016'da yürürlüğe girdi. 22 Aralık 2015'te ilhak edilmiş Kırım'ın «yetkilileri», Taur Chersonesos'taki Aziz Vladimir Katedrali'nin temel ve anı taşlarını Rusya'nın Vladimir şehrine, Prens Vladimir anıtına ve Katedral inşaatına götürdü.
Bununla bağlantılı olarak Ukrayna Dışişleri Bakanlığı, Ukrayna medyası ve sivil toplum aktivistleri endişelerini dile getirdiler; zira «Taur Chersonesos» fiilen bilimsel bir alandan dinî bir alana dönüştürülmektedir. Kırım İnsan Hakları Grubu'nun «UNESCO Norm ve Standartlarına Göre 'Taur Chersonesos' Millî Koruma Alanının Durumu» başlıklı ilgili analitik incelemesi 25 Aralık 2015'te Kiev'de sunuldu. Yapılan uzaktan izleme, uzmanları bu mirasın ağırlıklı olarak dinî bir alana dönüştürülmeye çalışıldığı sonucuna götürmektedir.
Uzmanlar istikrarsız bir duruma işaret etmektedir: yönetim değişiklikleri, koruma alanının çeşitli kuruluşların yetki alanına devredilmesi, koruma alanının uluslararası kurumlar tarafından denetlenmesinin imkânsızlığı. İnsan hakları savunucuları ayrıca, Rus yetkililer tarafından tarihî-arkeolojik kompleksin amacının değiştirilmesi gibi olumsuz bir eğilime de dikkat çekmektedir. Nitekim, RF Devlet Başkanı V. Putin'in Hersonisos'u sözde «Rus Ortodoksluğunun Mekke'si»ne dönüştürme talimatı uyarınca —ki burada merkezî Rus devletinin güçlenmesinin sözde başladığı yerdir— V. Putin'in ruhani danışmanı Metropolit Tihon için kültürel-eğitsel bir «Hristiyanlık Müzesi» inşaatına başlanmış; bu çerçevede işgalciler tarafından koruma alanının topraklarında yasa dışı olarak büyük ölçekli yeniden yapılandırma gerçekleştirilmektedir.
Özellikle, dokunmatik kiosklara sahip küçük mimari formlar kurulmuş, panoramik enstalasyonlu bir seyir terası ve Hersonisos alanının maketi için beton bir kaide yapılmış, «Zenon Kulesi» yakınında yeni bir giriş kapısı inşa edilmektedir. Aynı zamanda inşaat malzemeleri doğrudan antik yerleşim alanında depolanmakta, inşaat atıkları koruma alanının her tarafına saçılmakta ve inşaat makineleri bir Orta Çağ kilisesinin izini yok etmiş, kültür tabakasına ve antik yapılar kompleksinin müzeleştirme unsurlarına zarar vermiştir. Müze-koruma alanının geliştirilmesini, teknik donanımının iyileştirilmesini ve kültürel etkinliklerin düzenlenmesi için çevre düzenlemesini sözde finanse eden, ancak gerçekte bu dünya mirası alanının benzersiz tarihî otantikliğinin kaybını finanse eden kuruluş, RF Kültür Bakanlığı'nın onayıyla «Taur Chersonesos» müze-koruma alanıyla ilgili anlaşmayı imzalayan Rusya'nın «Benim Tarihim» Vakfı'dır.
Rus işgalcilerin yıkıcı eylemlerinin son çarpıcı örnekleri, 2018-2019'da sözde «Uluslararası Müzik Festivali» «Hersonisos'ta Opera»nın düzenlenmesi olmuştur; bu etkinlik için koruma alanına 15 tır dolusu metal yapı ve bir dizel jeneratör elektrik trafo merkezi getirilmiş, toplam ağırlığı 500 ton olan dört sahne, üç ekran ve bir seyirci tribünü, 50 kilovat gücünde ışık ve ses ekipmanı kurulmuştur. Tüm bunlar doğrudan antik kalıntıların üzerine monte edilmiş ve UNESCO alanı üzerinde son derece olumsuz bir antropojenik yük oluşturmuştur.
Eğlence etkinliğine hazırlık sırasında Orta Çağ kemer taşları ve antik bir sütun çöp olarak atılmış, iletişim hatları arkeolojik nesnelerin kalıntıları üzerine döşenmiş, araştırma ve restorasyon çalışmalarının henüz tamamlanmadığı alanlarda inşaat yapılmış, ağır makineler kültür tabakası ve yerleşimin kazılmamış kısmı üzerinde hareket etmiştir.
Mevcut verilere göre, «Hersonisos'ta Opera» festivalinin organizasyonu, işgal yetkilileri tarafından 22.05.2018 tarihli Devlet Tarihî-Kültürel Ekspertiz Raporu uyarınca yürütülmüştür; bu rapor üç kişi tarafından hazırlanmıştır: Leonid Andreyeviç Belyayev — Rusya Bilimler Akademisi Arkeoloji Enstitüsü baş araştırmacısı, Olga Mihaylovna Zamjitskaya — FDUİ «Merkezî Bilimsel Restorasyon Atölyeleri» bilim bölümü başkanı ve Yelena Viktorovna Svirina — mimar.
«Hersonisos'ta Opera» festivalinin hazırlıkları, 2018
«Taur Chersonesos» Koruma Alanı, Ukrayna'ya bağlı olduğu dönemde bir dizi arazi tahsisine sahipti, ancak bunların şu anda geçerli olup olmadığını tespit etmek zordur. Bu, Sivastopol sınırları içinde 450 hektarlık bir alanı kapsamaktadır. Parsel, yazlık yapılaşmayla çevrilidir. Bu alanlara hem siviller hem de Rus askerî güçleri göz dikmektedir. 160 hektar —Yuharina Deresi'ndeki sözde 10. parsel— adı geçen alanların bir parçasıdır ve eski bir tank eğitim alanıdır. Ukrayna döneminde askerî amaçlarla kullanılmıyordu, arkeolojik araştırmalar için devredilmişti. Orada birkaç antik çiftlik evi kazılmıştır.
Burası, alanın UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne aday gösterilmesini sağlayan Taur Chersonesos polisinin khorasının en iyi korunmuş, yapılaşmamış kısmıdır. Bu arazide tank eğitimleri için özel olarak oluşturulmuş yollar korunmuştur ve Rusya'nın bu araziyi koruma alanına bırakmaya karar vereceğinin, askerî amaçlarla veya ticari yapılaşma için kullanmayacağının garantisi yoktur.
Kilometrelerce uzanan ve yine UNESCO koruması altında olan Hersonisos'un khorasında (çiftlik evleri) durum daha iyi değildir. Nisan 2016'da Rus askerleri Mayakovıy Yarımadası'ndaki bir antik çiftlik evi parselini betonla kapladı. Şimdi orada 250'ye 250 metre boyutlarında ve 2 metre derinliğinde beton dolu bir çukur bulunuyor. «'Taur Chersonesos' koruma alanının federal öneme sahip kültürel miras nesnesi olan antik çiftlik evinin yok edildiğine dair bir tutanak düzenlendi,» diye bildirdi o dönem «kültürel miras nesnelerinin korunması dairesi başkanı» Denis Protsenko. 2018 kışında, bir buldozer kepçesinin altına 3. yüzyıla ait bir antik çiftlik evi girdi. Bu alana «Taur Chersonesos» arkeolojik müze-koruma alanı için bir fon deposu inşa edilmesi planlanıyordu.
Ayrıca, antik kentin çevresinin neredeyse %70'i deniz kıyısına denk gelmektedir ve Hersonisos'un kıyı tahkimatı için bir proje hazırlanmaktadır. Bunu yaparken, müze yönetimi UNESCO'nun ilgili Dünya Mirası Komitesi'nin daha 2013'te verdiği tavsiyeleri uygulamaya karar vermiştir: «Görünür arkeolojik kalıntıların en hassas kısmının yıkımını ve yok olmasını önlemek için derhal konservasyon ve stabilizasyon tedbirleri alın.» Bildirildiğine göre, yalnızca Hersonisos'un kıyı tahkimatı projesine 200 milyon ruble harcanacaktır. Çalışmaların kendisi ise, uzmanların ön hesaplamalarına göre 4 milyar rubleye mal olabilir.
13 Nisan 2018'de UNESCO Yürütme Kurulu, işgal altındaki Kırım'a bir izleme misyonu gönderme kararı aldı; bu misyon, Rusya tarafından Kırım Tatar halkının ve genel olarak yarımadanın tarihî mirasının yok edilmesiyle mücadele edecek. Ekim 2018'de Paris'te, UNESCO Yürütme Kurulu'nun 205. oturumunda Genel Direktör'ün raporu incelendi; bu raporda Ukrayna'nın kültürel miras alanlarına, tarihî ve mimari anıtlarına, müzelerine, biyosfer rezervlerine, bilim merkezlerine vb. erişim imkânının bulunmadığı belirtildi.
Yasa dışı arkeolojik kazılar ve kültür varlıklarının Kırım topraklarından çıkarılması vakaları kaydedilmektedir. Belge, işgal altındaki Kırım'daki durum için etkin bir izleme mekanizması oluşturulması gereğini vurgulamakta ve Örgüt'ün yetki alanına giren doğrudan izlemenin başlatılmasına ilişkin format konusunda Ukrayna ile UNESCO Sekreterliği arasındaki istişareler hakkında bilgi vermektedir.
Ukrayna Kültür Vakfı'nın desteğiyle.