Rusiye işğali neticesinde dünya ve Ukraina mirası obyekti «Tavriya Hersonesi»ni ğayıp etüv tehlikeleri¶
Yevgen Samuha, Qırım Muhtar Cumhuriyetinde Ukraina Prezidenti Temsilciliginiñ halkara munasebetler hızmeti yolbaşçısı. «Qırım svıtlıtsâ» gazetası, 2019 sene, № 37-38 sanı
«Tavriya Hersonesi» 2013 senesi hazıran 23-te Kambodjada YUNESKO Dünya mirası komitetiniñ 37-nci sessiyasında YUNESKO Dünya mirası cedveline kirsetildi. Cedvelge ayrıca hora da — Hersones etrafındaki ziraat bölgesi de kirsetildi. Kirsetüv qararı bir sesnen qabul etildi. Yekane itiraz Hersones qadimi şeherliginiñ tam merkezinde yerleşken devasa yañı qurulğan pravoslav kilsesine ait edi, bazı arheologlarnıñ fikrine köre, bu qadimi abidege zarar ketire.
Hersones, BMT-niñ maarif, ilim ve medeniyet teşkilâtı (YUNESKO) tarafından gözel medeniy ve tabiiy qıymetlerge sahip olğan dünya mirası olaraq tanılğan Ukrainadaki yedinci obyekt oldı. Eski Hersones viraneleriniñ tetqiq etilüvi 1827 senesinden, muazzam qazımalar ise 1876 senesinden başlandı. Qazımalar vaqtında yunan, roma ve bizans mudafaa divarlarınıñ, yaşayış mahalleleriniñ, yağmur suv havuzları olğan evlerniñ, muhtelif donatuvlı hamamlarnıñ, tasarruf ve zanaat binalarınıñ qalıntıları; 50-den ziyade hristian kilsesi, termalar, teatr (3000 kişi içün) ve ilâhre tapıldı. Şeher divarlarından tışta zengin enventarlı bir çoq mezar qazıp çıqarıldı.
Muzey kolleksiyası yüz seneden ziyade vaqıt devamında şekillendi. 2014 senesi Sevastopolniñ Rusiye işğali vaqtında qoruq fondlarında şeher etrafındaki qazımalar esnasında tapılğan 200 biñden ziyade ömürlik, medeniy ve diniy maqsatlı eşya bar edi. Bu — Avropanıñ eñ zengin arheologik kolleksiyalarından biridir.
Anatoliy Kovalskiynıñ fotosı
2015 senesi ekim 3-te RF ukümeti öz serencamı ile ««Tavriya Hersonesi» Milliy qoruğu»nı federal mülkiyetke, «Rusiye Federatsiyası halqlarınıñ medeniy miras obyektleriniñ (tarih ve medeniyet abideleriniñ) Birleşken devlet reyestrine kirsetilgen federal ehemmiyetli medeniy miras obyektleri» sırasına kirsetti ve adını ««Tavriya Hersonesi» Devlet tarih-arheologiya muzey-qoruğu» federal devlet bücet medeniyet müessesesi» dep deñiştirdi. Serencamda belirtile ki, Rusiyeniñ Medeniyet nazirligi müessese muassisiniñ vazifelerini ve selâhiyetlerini yerine ketirecek ve «Rosimuşçestvo» hem de «Sevastopol ukümeti» ile birlikte belgilengen tertipte RF tarafından 2014-2015 senelerinde «Sevastopol şeheriniñ mülkiyeti» olaraq beyan etilgen, müessesege berilgen mülkiyetniñ «RF mülkiyetine qabul etilüvi»ni temin etmelidir.
RF «Tavriya Hersonesi»ni yañı statusta dünya medeniyet fezasına entegratsiya etmege denedi. YUNESKO obyektniñ Rusiye yurisdiksiyasını tanımadı ve Qırımnıñ muvaqqat işğali müddetine muzey-qoruq ile işbirliğini resmen toqtattı. Bu gayretlerniñ faydasız olğanını añlağan RF hâkimiyeti Hersoneste arheologik, restoratsiya ve tetqiqat faaliyetini öz başıma yürütmege, qıymetli tapılmalarnı Rusiye muzey fondlarına kirsetmege ve tarihiy abideni öz malümat-propaganda maqsatlarında ve eglence tedbirlerini ötkermek içün qullanmağa qarar berdi.
2015 senesi aralık 5-te RF prezidenti V. Putin «Tavriya Hersonesi» muzey-qoruğını «RF halqlarınıñ hususan qıymetli medeniy miras obyektleri» sırasına kirsetüv haqqında ferman imzaladı. RF Medeniyet nazirine muzey-qoruqnı Rusiye halqlarınıñ hususan qıymetli medeniy miras obyektleri reyestrine kirsetmek haqqında tapşırıq berildi, RF ukümetine ««Tavriya Hersonesi» Devlet tarih-arheologiya muzey-qoruğu» federal devlet bücet medeniyet müessesesiniñ RF halqlarınıñ hususan qıymetli medeniy miras obyekti olaraq faaliyetiniñ uquqiy, maliyeviy ve maddiy şartlarını temin etüv tapşırıldı. Ferman 2016 senesi ocaq 1-den quvvetke girdi. 2015 senesi aralık 22-de ilhaq etilgen Qırımnıñ «hâkimiyeti» Tavriya Hersonesiniñ Mukaddes Volodımır kafedral kilisesiniñ temel ve hatıra taşlarını Rusiye Vladimir şeherine, Knyaz Volodımır abidesine ve Kilseniñ qurulışına alıp ketti.
Bunen bağlı olaraq Ukraina Tış işler nazirligi, Ukraina kütleviy haber vasıtaları ve içtimaiy faaller öz rahatsızlığını bildirdiler, çünki kerçekten de «Tavriya Hersonesi» ilmiy obyektten diniy obyektke çevirile. Qırım uquq qoruyıcı gruppasınıñ «YUNESKO norma ve standartlarına köre «Tavriya Hersonesi» milliy qoruğınıñ vaziyeti» adlavlı muafıq analitik baqışı 2015 senesi aralık 25-te Kıyivde taqdim etildi. Ötkerilgen uzaqtan monitoring ekspertlerni bu mirasnı esasen diniy obyektke çevirmege tırışqanlarına inandıra.
Mutahassislar dahiğiy vaziyetni qayd eteler: yolbaşçılıqnıñ deñişmesi, qoruqnı çeşit teşkilâtlarnıñ yurisdiksiyasına berilmesi, qoruqnı halkara instantsiyalar tarafından kontrol etüv imkânsızlığı. Uquq qoruyıcılar Rusiye hâkimiyeti tarafından tarihiy-arheologik kompleksniñ maqsadını deñiştirüv kibi menfiy meylni de qayd eteler. Şöyle ki, RF prezidenti V. Putinniñ Hersonesni, guya merkezleştirilgen Rusiye devletiniñ quvvetlenüvi başlanğan «Rusiye pravoslavlığınıñ Mekkesi»ne çevirüv haqqında talimatını yerine ketirmek içün, V. Putinniñ ruhaniyi – vladıka Tihon içün medeniy-maariflendürüv «hristianlıq muzeyi» qurulışı başlandı, anıñ çerçivesinde işğalciler tarafından qoruq teritoriyasınıñ miqyassız rekonstruktsiyası qanunsız olaraq ötksterile.
Hususen, artıq sensornı kiosklı küçük mimarlıq şekilleri qurulğan, panoramalı installâtsiyalı baqış meydançığı ve Hersones teritoriyasınıñ maketi içün beton kaide yapılğan, «Zenon qullesi» yanında yañı keçit binası qurula. Bu esnada qurulış malzemeleri doğruca qadimi şeherlik teritoriyasında yıla, qurulış zibili bütün qoruq boyunca saçılğan, qurulış tehnikası ise orta asır ibadethanesiniñ trassirovkasını yoq etti, antika binalar kompleksiniñ medeniy qatlamını ve muzeyleştirüv unsurlarını bozdu. Muzey-qoruqnıñ inkişafını, medeniy-kütleviy tedbirlerni ötkermek içün anıñ tehniki donatılmasını ve abadanlaştırılmasını guya maliyelendirgen, kerçekte ise dünya mirası obyekti olğan unikal tarihiy asıllıqnıñ coyulmasını maliyelendirgen Rusiye «Meniñ tarihim» fondudır, o, RF Medeniyet nazirligi ile uzlaştırıp, «Tavriya Hersonesi» muzey-qoruğu ile muafıq anlaşma imzaladı.
Rusiye işğalcileriniñ viran etici hareketleriniñ soñki dehşetli faktları 2018-2019 senelerinde «Hersoneste opera» adlavlı «halkara muzıka festivali»niñ ötkərilmesi oldı, bunıñ içün qoruq teritoriyasına 15 fur metall konstruktsiyalar ve dizel-generatorlı elektrotasvir stantsiyası ketirildi, dört tsena, üç ekran, umumiy ağırlığı 500 tonna olğan seyirci tribunası, 50 kilovatt quvvetli şıq ve ses donatuvı qurulğan. Bütün bunı doğrudan-doğru qadimi viraneler üzerinde montaj etildi ve YUNESKO abidesine son derece menfiy antropogen yüklenme yarattı.
Eglence tedbirine hazırlıq vaqtında orta asır kemer taşları ve antika sütun zibil kibi atıldı, kommunikatsiyalar arheologik obyektlerniñ qalıntıları üzerinde çekildi, qurulış tetqiqat ve restoratsiya işleri alâ daa bitirilmegen yerde yapıldı, ağır tehnika medeniy qatlam ve şeherlikniñ qazılmağan qısmı üzerinde hareket etti.
Mevcut malümatlarğa köre, «Hersoneste opera» festivalini teşkil etüv işleri işğalci hâkimiyet tarafından üç şahıs tarafından ötkərilgen 2018 senesi mayıs 22 künü Devlet tarih-medeniyat ekspertizasınıñ Aktına uyğun olaraq yapıldı: Belyayev Leonid Andreyeviç – Rusiye İlimler akademiyası Arheologiya institutınıñ aparıcı ilmiy hodiası, Zamjitskaya Olga Mihaylovna – «Merkeziy ilmiy-restoratsiya ustahaneleri» FDUM-niñ ilmiy bölük yolbaşçısı ve Svirina Yelena Viktorovna – mimar.
«Hersoneste opera» festivalini ötkermek içün hazırlıq, 2018 s.
«Tavriya Hersonesi» qoruğu Ukrainağa tabi olğan vaqıtlarda bir sıram torpaq ayırılmalarına sahip edi, lâkin olarnıñ şimdiki vaqıtta keçerli olıp-olmağanını bilmek zor. Söz Sevastopol sıñırlarında 450 ga teritoriya haqqında gide. Torpaq saası bağ evleri qurulışlarınıñ etrafındadır. Bu saalarğa hem mülkiy, hem de Rusiye harbiy adamları köz dikey. 160 ga – bu anılğan saalarğa kirgen Yuharına deresinde sözde 10-ıncı saadır, bu eski tankodromdır. Ukraina vaqtında o qullanılmay edi, teritoriya arheologik tetqiqatlar içün berildi. Anda bir qaç antika malikâne qazıp çıqarıldı.
Bu — Tavriya Hersonesi polisı horasınıñ eñ yahşı saqlanğan, bina qurulmağan qısmıdır, anıñ sayesinde obyekt YUNESKO Dünya mirası cedveline adlandırıldı. Bu meydançıqta hususan tank meşqleri içün terekler saqlanğan, ve Rusiyeniñ bu torpaqnı qoruqqa qaldırmağa qarar berecegine, anı harbiy maqsatlarda ve ya kommertsion qurulışlar içün qullanmayacağına iç bir kefalet yoq.
Hersonesniñ bir çoq kilometrlerge uzanğan ve YUNESKO qoruması altında bulunğan horası (malikâneleri) ile de vaziyet daa yahşı degil. 2016 senesi aprelde Rusiye harbiyleri Mayakovıy yarımadasında antika malikâne saasını betonğa örttiler. Şimden anda 250-ge 250 metre ve derinligi 2 metre olğan beton tökülgen kotlovan bar. ««Tavriya Hersonesi» qoruğınıñ federal ehemmiyetli medeniy miras obyekti – antika malikâneniñ yoq etilüvi haqqında akt tizildi», – dep bildirdi o vaqıt «medeniy miras obyektlerini qoruv idaresiniñ başlığı» Denis Protsenko. 2018 senesi qışta buldozer çömçesi altına III asırğa ait antika malikâne tüşti. Bu yerde «Tavriya Hersonesi» arheologik muzey-qoruğınıñ fond saqlavhanesini qurmaq plânlaştırılğan edi.
Bundan tış, qadimi şeher perimetriniñ deral 70%-ı tam da deñiz yalılarına tüşe, ve Hersones yalılarını quvvetlendürüv leyihası artıq hazırlana. Bu esnada muzey yolbaşçılığı YUNESKO Dünya mirası ihtisaslaştırılğan komitetiniñ alâ daa 2013 senesinde berilgen tavsiyelerini yerine ketirmege qarar berdi: «Bilinengen arheologik qalıntılarnıñ eñ hassas qısmını viran oluvdan ve coq oluvdan qurtarmaq içün deral konservatsiya ve stabilizatsiya tedbirlerini körmek». Bildirilgenine köre, tek Hersones yalılarını quvvetlendürüv leyihasına 200 mln ruble sarf etilecek. İşlerniñ özü ise, mutahassıslarnıñ evelki esaplavlarına köre, 4 mlrd rublege tüşip biler.
2018 senesi aprel 13-te YUNESKO İcra şurası işğal etilgen Qırımğa Rusiyeniñ qırımtatar halqınıñ ve umumiy yarımadanıñ tarihiy mirasını yoq etüvine qarşı küreşecek monitoring missiyasını yollav haqqında qarar qabul etti. 2018 senesi ekimde Parijde YUNESKO İcra şurasınıñ 205-nci sessiyasında Baş direktornıñ maruzası baqıldı, anda Ukraina içün öz medeniy miras obyektlerine, tarihiy ve mimarlık abidelerine, muzeylerge, biosfera qoruqlarına, ilmiy merkezlerge ve ilâhre irişim imkânı yoqlığı qayd etile.
Qanunsız arheologik qazımalarnıñ, Qırım teritoriyasından medeniy qıymetlerniñ çıqarılğanınıñ faktları qayd etile. Senette işğal etilgen Qırımdaki vaziyetniñ semereli monitoring mehanizmini yaratuv zarurlığı urğulana ve Teşkilâtnıñ selâhiyeti saasında doğrudan-doğru monitoringni kirsetüv formatı hususında Ukraina ile YUNESKO Katipligi arasında meşveretler ötkərilgeni bildirile.
Ukraina medeniyet fondunıñ qoltutuvı ile.