Burası da Kırım
Kırım'ın deniz potansiyeli.
Maksym Dubov'yaz. "Krymska Svitlytsia" Gazetesi, 2017, Sayı 24
Kırım hakkında düşünürken, geçtiğimiz günlerde oldukça tanınmış siyasetçilerimizden biri, Ukrayna için Kırım'ın deniz ve plajdan başka bir şey olmadığını acı bir şekilde belirtti. Böyle bir düşünceye katılmak ya da herhangi bir keskin hüküm gibi onu çürütmek elbette zor değil. Çünkü Kırım'da gerçekten deniz ve plajdan başka hiçbir şeyin olmadığı bir yer var. Deniz sıcak, sığ ve çok tuzlu değil. Bu bir tarafta, Azak Denizi. Karşı tarafta ise tam tersine çok tuzlu, bu Sıvaş Körfezi, yakın zamana kadar "Çürük Deniz" deniyordu. Aralarındaki plaj kırmızımsı, dip kumu ve fırtınalarla öğütülmüş midye kabuklarından oluşuyor, upuzun: 115 kilometre. Genişliği ise yer yer bir kilometreyi bulmuyor. Burası Arabat Kordonu, dünyanın en uzun deniz kordonu.
İnsanlık Dünya'da oldukça uzun süredir yaşıyor. O kadar uzun ki, "operatif hafızasında" gezegenin bilinen köşelerinin tamamen farklı görünümlerine dair anılar saklıyor. İnsanlık, jeolojik ölçekte uzay ve zamana sahip bazı şeyleri, daha sonraki araştırmalarla değil, canlı tanıklıkla hatırlıyor. Don ve Kuban, Moloçna ve Kalmius, Mius ve Yeya nehirlerinin aşağı havzasındaki ova, antik Helen gemilerinin, daha dün bir nehir olan deniz boğazından Skilla ve Haribda arasından sıkışarak Pontus'un misafirperver olmayan dalgalarına ilk keşif seferleriyle ilerlediği zamanlarda çoktan deniz haline gelmişti.
Pontus, yani Karadeniz, tarih öncesi çağlarda tamamen farklı bir Okyanusun körfeziydi, şu anda Kuzey Buz Denizi denilen okyanusun. Bir zamanlar Okyanus çekildi, ardında büyük göller bıraktı: Aral, Hazar ve bugün Azak denilen bu kapalı göl-deniz, sıra dışı bir havza.
Bu deniz, gezegendeki tüm denizler arasında Avrasya kıtasının en derinlerine gömülmüş olandır. Aynı zamanda tüm denizlerin en sığı ve en tatlısıdır — çünkü Okyanustan uzaktır ve nehirler ona tatlı sularını, nehir alüvyonlarını, nehir balıklarını taşır durur. Bu yüzden bazen Balık Denizi, Mavi Deniz, Suroj Denizi ve... insanlar ona neler demedi ki! Eski Romalılar ona Meot Bataklığı derdi, bu da iki bin yıl önce çok daha sığ olduğunu gösterir.
Bugün bile ortalama derinliği 7-8 metredir ve modern gemilerin geçişi için su yollarının yapay olarak derinleştirilmesi gerekmektedir. Tatlı olduğu için kışın kolayca donar. İlkbaharda Kerç Boğazı'ndan gelen buz, zamanında Kerç Köprüsü'nü bile yıkmıştı...
Arabat Kordonu ise daha da gençtir. Ortaçağ deniz haritalarında henüz yoktur, ilk kez 1652 tarihli Boplan haritasında görülür. Bununla birlikte kordon elbette birdenbire ortaya çıkmadı; Azak'ın kıyı akıntıları ve sörf dalgaları, doğal olarak dipten deniz yüzeyine kadar ulaşabilen, zaman zaman ada-kordonlar oluşturan uzun barlar meydana getirir. Örneğin, böyle güçlü bir bar, Salgır'ın ağzından karşı kıyıdaki Yeya Nehri'nin denize döküldüğü yere kadar izlenebilir, ancak su altında kalmıştır. Arabat haline gelen ise, bin yıldan daha kısa bir süre önce oluşmaya başladı ve sonraki yarım bin yıl içinde, sonsuza dek deniz köpüğünden doğarak kalıcı bir kara parçası oluşturdu...
Bu yol ticari değildi, çünkü çeşitli güç ve bayraklara sahip askeri birlikler tarafından memnuniyetle kullanılıyordu. Buradan Zaporojyalılar da imparatorluk birlikleri de geçti, bu yüzden Türkler burada bir kale inşa etmek zorunda kaldı. "Arabat" kelimesi, büyük olasılıkla bu bağlamda Arapça anlamıyla — "askeri kamp" olarak çevrilmelidir. Dolayısıyla bu tahkimat ne bir şehir kalesi ne de bir şövalye şatosuydu; neredeyse modern bir sıradan kalenin yıkıntısında romantizm pek yoktur, bu yüzden gezi objesi bile değildir. Yine de tarihçiler birkaç ilginç savaş olayını anlatabilir...
Mercator Haritası, 1613
İnsan tatilde ne arar? Belki de toplumdaki günlük işleyiş rutininden, kendi "ben"iyle baş başa kalacağı bir yere kaçış. Ya da tam tersine, bundan bile kaçıp, standart eğlencelerin güney bitki örtüsünün egzotizmi, rölyef ve mimari çeşitliliğiyle sulandırıldığı ve oralarda bir yerlerde deniz ve hatta plaj olduğu söylenen büyük tatil şehirlerinin gürültülü ve düşüncesiz kalabalık kokteylinde bir molekül gibi çözülmek.
Arabat'ta da bunlardan biraz var: Geniçesk civarının tatil altyapısı, sıcak mineralli su gölleri ve yelkenli sörf yapmanın harika olduğu rüzgarlar. Ama asıl önemlisi — orada sadece deniz var. Sadece plaj. Sadece burası da Kırım.