Bular da kene Qırımdır

Qırımnıñ deñiz potentsialı.

Maksim Dubovyaz. «Qırım svitlıtsâsı» gazetası, 2017 senesi, № 24 sanı

Qırım aqqında tüşünüp, yaqında belli siyasatçılarımızdan biri acı bir şekilde qayd etti ki, güya Ukraina içün Qırım deñiz ve plâjdan başqa bir şey degil eken. Böyle fikirnen razılaşmaq yaki onı başqa bir keskin söz kibi inkâr etmek, elbette, qıyın degil. Çünki Qırımda kerçekten de deñiz ve plâjdan başqa eç bir şey yoq degen bir yer bar. Deñizi issi (sıcaq), say ve pek tuzlu degil. Bu — bir taraftan, bu Azaq deñizidir (Azov deñizidir). Qaraşı taraftan ise — eksine, pek tuzlu, bu — daa yaqınlarda «Çürük deñiz» (sıvaş - porsuq suv) dep adlandırılğan Sıvaş körfezi. Olarnıñ arasındaki plâj (yalı) qızğılt tüske malik (qızğıltlı), deñiz tübündeki qum ve fırtınalarnen ezilgen (uvulğan) balıqqulaqlarından ibaret olıp, uzun-uzundır: 115 kilometrge sozuq. Eni ise bazı yerlerde bir kilometrge bile yetmey. Bu — Arbat beli (Arabat beli / Arabat strilkası), dünyada eñ uzun deñiz belidir (boynuzıdır / burnudır).

İnsanlar Yerde bayağı çoq yaşay. Öyle çoq ki, onıñ «operativ es-hatırasında» sayârenin belli köşeçikleriniñ büsbütün başqa körünişi aqqında malümat saqlana. İnsanlar boş cografiyalıq al ve mekândaki keñlikte ceryan etken vaqıyalarnı soñki vaqıt tedqiqatlarından degil, kendi esinde tuta (tirileyin hatırlay). Tön ve Quban (Don ve Kuban), Molocna ve Kalmius (Moloçna ve Kalmius), Mius ve Yeya özenleriniñ aşağı aqımındaki alçaq yerler, daa o vaqıtlarda qadimiy ellinlärniñ (yunanlarnıñ) kemeleri ilk baar tedqiqlerinen Pontnıñ misafirsevmez dalğalarınen, evelki küngece tek (sade) bir özen olıp qalğan deñiz boğazınıñ Stsilla ve Haribdası arasından süzülip (sığışıp) keçken vaqıtlarda bile, bir deñiz olıp qalğan edi.

Pont (Pontos), yani Qara deñiz tarih-evelki vaqıtlarda büs-bütün (bütünley) başqa bir Okeannıñ, aynen bugünki künde Şimaliy Muz okeanı (Pivniçnıy Lövdovıtıy) dep adlandırılğan Okeannıñ bir körfezi (zalivi) edi. Bir vaqıtları Okean çekilgen (qaytqan) ve özünden soñ büyük (balaban) köllerni qaldırğan: Aral, Kaspiy (Hazar deñizi) ve bu (o) qapalı deñiz-kölni, bu künki adınen Azaq (Azov) dep isimlengen standart-tışı amamnı (basseynni/kölgeşni).

Bu deñiz yeryüzündeki (planeta yüzündeki) em eñ teren (çuqur) em eñ qıtanıñ (Avrasiya qıtasınıñ) tam içine sökülgeni içün deñiz (kölgeştir) terenlerge yerleşendir. Aynı zamanda bu, (saylığı itibarı ile) diger deñizlärden eñ say (tayas) em eñ daa az (tütsüz) tuzlu deñizdir — çünki (Okeanğa / Tütsüz deñizge) mesafe uzak ve aqıp kelgen özenler de toqtavsız kendi tatlı (tuzsuz) suvını, kendi (özen balçıqlığını/tübünü) ılayını em özen balıqlarını oña taşıylar (ketirelär). Şu dağdağa üzerine de deñiz bazan (kimi vaqıt) Balıqlı deñiz, Mavı deñiz ve Suroj (suraş) deñizi em... atta nasıl laqapnı tapıp aytqanlar (insanlar qoymadı dep) aytsañ! Qadim romalılar oña Meotiya sazlığı (batlağı) der ediler, bular deñizniñ eki biñ yıl evel bile daa tayas, pek az suvğa sahip olğanı (saylığı) aqqında añlata.

Atta bugün bile onıñ ortalama (orta) terenligi — 7-8 metr olıp turğan vaqıtta, zemaneviy gemilerniñ (kemelerniñ) yürmesi içün yollarnı (farvaterler) yasaqça terenleştirmek kerektir (sünniy şekilde). Çünki (say ve tuzsuz olğanı içün) bu deñiz qış künleri tez (qolay) buzlana (doña). Baar kelgenden soñ undan (ondan) Keriç boğazı üzerinden süringen muz qalıpları (parçaları) vaqtında (öz zamanında / bir qaç kere) Keriç köprüsiniñ bile çoqumın (tamamen / üstteginen) qoparğan...

Arbat (Arabat) beli ise o deñizden (ondan) daa yaş (kiçik). Orta asır deniz haritalarında onıñ alâ alameti yoq, ilk marte (birinci kere) 1652 senesi Boplan haritasında yüz köstere. Lâkin, bel (qosa/müyüz), şübhesiz ki (elbette), pırtlap (birden / kütkede) peyda olğan şey degil, deñiz aqıntıları em de Azaqnıñ çıqın-uruqları (uruvçıq / pırıl) dalğaları tabiiy şekilde (düz) küzetilmegen bar-tüplärni (uclarnı) şekillendire edi ve bularnıñ bazıları tubden deñiz sathınace (betine qadar) köterilip, kimi-kimi bel-adalarnı (qosa) teşkil etken olğandır. Demek ki, (meselâ / o şekilde) öyle bir tıp (balaban) şivreni Salğır tamağından baslap kerişimine (qarşı yalısına qadar), deñizke (yaliya) toqulan Yeya ozeniniñ tamağına qadar izlemek kerek, faqat bu şivriy suv astında (tübünde) qala bergendir (qalğan). Al-bu-ki (Ve), Arabatqa (Arbatqa) aylanğan belniñ qurulışı de bir biñ yıl qalğanda teşekkül etip başlamıştı (başlanğan), soñraki (kelişimli) yarıñ biñyıllıq içinde artıq daimi (çözülmez) turmuşı qurulışı ile çıqıp suların (deñiz) köpükleri arasından yer yüzüne peyda (soyturıp / saqınsız) ola bergen.

Bu yol ticaret olmamqı ile beraber ondan pek uquqınen (hoşnutliqnen) er-türlü quvvetke ve bayraqqa ait olğan arbiylar qullanalar. Mından zaporojyeliler (zaporojlılar) em imperiyanıñ aqınları deñe-deñ (sürekli) keçe-ötkenler, şu içün (böylece) türklerge mında (bu yerde) qale qurmaq ihtiyaçı doğdı (zarur olğan). Eñ ihtimaldır ki «Arabat» (Arbat) sözünü de işte (o şekilde) bu menadan – arabcasına alğanda (kelişken de) – «arbiy qarargâhı» (askerlik turaq-yeri) kibi tercime etmek kerek ola. Demek bu isthkam ne bir şeer kibi qullanılış qal'esidir (idare-merkezi degildir), ne de (yaki) kibi çevalyelarniñ sarayıdır; o qadar eskilikten, qaba quru bina harabelerinden başqa, ondan ulı-turistik qıymet körinmezlikke baqma (açıq ekskursion yer degil). Böyle de olsa arqalaq-tarihçiler onıñ ile bağlı deşetli muarebe hikâyelerni qabaqtarip tasvirley bilirler...

Merkator haritası, 1613 s.

İnsan (şahs/adam) istiraatta ne qıdıra (tapmaq istey)? Belkim de er künlik cemiyet içindeki bir dertler ve mesüliyet (işleyiş ve mecburiyet) ten uzaqlaşmaqnı — tamamınen (oña daa uzaqça) «özüm» ile qalabilmekni izlegen yeri-mekândır. Ya da tam (bütünley) tersine (kerisine) bu aldan (raatlıqtan da qaçıp) — dülber yaz kurortları, yüzlärce qalabalığa bi-aqıl şekilde qoşulmaqqa itilmesinden qaçuvı ve özü-özüni ebedileştirmesine sebep ola; anda er kesge tanış (bilingen / adetiy) olğan bu oyuncıq eglencelär ile yengil, quney ozen özenler, dağ (tepe) ile mimariy şaheserlerni de qoşalar, ve belli ki qayda olsa da... aytuvlarına baqqanda anda ep deñiz de bar deyler, ve daa aytuvğa qarağanda — bir de plâj.

Arabat belinde (Arbat strilkasında) deşetli derecede bulardan bir şey (zavqlıq) bar: o Gheniçesk şeeriniñ çevresindeki medeniy raatlıq binaları, ıssı ma'deniy mineral suv külleri de... ve elbette ki şita, öyle (pırıldap turuvçı) rüzgârlar (yelner) ki, siz doñuz-qayıqlarda (jelkenli-tahtalarda / sörfte) yürmekten uquq (lâzet) körersiñiz. Eñ müimi (esas) — anda tek deñiz bar. Adiyçe plâj (yalı). Adiyçe (sadece / qısqaca / esasında) bu — da aynı Qırımdır.