Kırım'da «Rus» Mezarlığı... Kazak Haçlarıyla
Ukraynalı Kazakların Kırım Yarımadası'ndaki son dinlenme yeri.
Serhiy Konaşeviç. «Krymska Svitlytsya» Gazetesi, 2017, Sayı 7
Ortaçağ Kırım'ının tarihi hakkındaki bir makale için illüstrasyon ararken, 1840-1842 yıllarında tüm yarımadayı dolaşan İtalyan sanatçı Carlo Bossoli'nin çizimleriyle eşlik etmekten daha iyi bir çözüm yoktu. Bu gezilerin sonucu, 1856'da sınırlı sayıda basılan renkli litografiler albümü «The Beautiful Scenery and Chief Places of Interest throughout the Crimea» («Tüm Kırım'ın Güzel Manzaraları ve Başlıca İlgi Çekici Yerleri») oldu. Bazı eserlerde, ne yazık ki günümüze ulaşamamış Kırım anıtları kaydedilmiştir.
Carlo Bossoli – Kazak Mezarlığı
Albümün yayınlanmasından önce Carlo Bossoli, savaş sırasında 1855 yılında Kırım'ı bir kez daha ziyaret etti. Bu ziyaretin sonucu, yarımadadaki askerî harekâtları betimleyen birkaç dramatik tablonun ortaya çıkması oldu. Ancak Londra'daki «Day&Son» yayınevi, baskı için «barışçıl» Kırım serisinden çizimleri seçmeye karar verdi. Sanatçı, yayın için bizzat 52 eser seçti ve bunların düzenlenme sırasını belirledi: böylece hem Kırım doğasının zenginliğini hem de yarımada halklarının kültürel mirasının çeşitliliğini kapsayan tek bir eser yaratmaya çalıştı.
Albümdeki sondan bir önceki tablo özellikle dikkat çekti; «Russian Burial-Ground. On the shores of the Putrid Sea, near Perekop» («Rus Mezarlığı. Perekop yakınında, Çürük Deniz kıyısında») olarak imzalanmıştı. Burada, eğilmiş ve devrilmiş taş haçlarla dolu eski bir mezarlık tasvir edilmiştir.
Ancak Ukrayna tarihini ve geleneklerini yüzeysel de olsa biliyorsanız, Sıvaş kıyısındaki «Rus mezarlığındaki» haçların görünümünden hemen şunu söyleyebilirsiniz: altlarında son uykularını uyuyanlar... Zaporojya Kazaklarıdır.
Bossoli'nin eserlerine yazılan nadir açıklamalarda da bundan söz edilir. Aynı şeyi, eski Kazak yerleşim yerlerinde gördükleri benzer haçlarla ilgili anılarını paylaşan sosyal medya kullanıcıları da söylemektedir.
Kaynaklardan, Kazak haçının Zaporojya şövalyeliğinin mühürlerinde, sancaklarında ve armalarında tasvir edildiğini öğreniyoruz. Görünüş olarak benzer yonca biçimli haçlar, bugüne kadar Odesa yakınlarındaki Şkodova Dağı bölgesindeki eski Kazak mezarlıklarında — Kuyalnitskiy veya Sotnikivskiy'de (ilk mezarlardan biri 1791 tarihlidir — Odesa adının ortaya çıkmasından 4 yıl önce) ve Usativskiy'de (her ikisi de Hacıbey Halici yakınında) — ve ayrıca Tiligul Halici yakınındaki Kurisove (eski Petrivka) ve Sasık Halici kıyısındaki Glıboke köylerinde korunmuştur. Tarihçiler, bu yerlerde, bir zamanlar Karadeniz bozkırlarına yerleşmiş, Osmanlılarla savaşmış ve daha sonra bölgenin kalkınmasına katılmış Zaporojya Kazaklarının torunlarının yaşadığını belirtmektedir.
Bu arada, burada Kırım'la birkaç ilginç paralellik görüyoruz: 1) Carlo Bossoli'nin ailesi, geleceğin sanatçısı henüz 5 yaşındayken İsviçre'nin Lugano kentinden Odesa'ya taşınmıştır; 2) Usatove köyünde, Kırım'ın dağlık bölgelerinde ve deniz kıyılarında olduğu gibi mağara evler bulunur: ön duvarları geleneksel Ukrayna evleri gibi badanalıydı ve bazılarında insanlar yaşardı — ta ki 1980'lerin başında zorla başka yere yerleştirilene kadar.
Usativ Mağaraları
Ve son olarak belirtmek gerekir ki, 2016 yılının sonbaharının sonunda, Herson bölgesindeki Stavkı köyünde, Kırım'ın anakara Ukrayna ile «sınırından» çok uzak olmayan bir yerde, bir Kazak haçı daha dikildi: Ukrayna'nın güney ve doğu topraklarındaki savunmasında hayatını kaybeden Kırımlıların anısına.
Kazak şanının hatırası yaşadığı sürece, soyumuz atalarının davasını sürdürecek savunuculara sahip olacaktır.
Bunu hatırlayalım.