Qırımdaki «Rusiye» mezarlığı... qazaq haçlarınen
Qırım yarımadasında ukrain qazaqlarınıñ soñki raatlıq yeri.
Sergiy Konaşeviç. «Qırım svıtlitsâsı» gazetası, 2017 s., 7-nci çıqış
Orta asır Qırım tarihına ait olğan materiallarnıñ biri içün illyustratsiyalar qıdırğanda, onı 1840-1842 seneleri yarımadanıñ er yerini aylanıp çıqqan italyalı ressam Karlo Bossoliniñ resimlerinen donatmaqtan daa yahşı bir qarar yoq edi. Bu seyaatlarnıñ neticesi olaraq 1856 senesi sıñırlı tirajnen «The Beautiful Scenery and Chief Places of Interest throughout the Crimea» («Bütün Qırımnıñ Dülber Manzaraları ve Esas Meraqlı Yerleri») adlı renkli litografiyalar albomı neşir etildi. Bazı eserlerde bizim zamanımızğace, yazıq ki, saqlanıp qalmağan Qırım abideleri qayd etilgen.
Karlo Bossoli – Qazaq mezarlığı
Albom neşir etilmezden evel Karlo Bossoli cenk vaqtında, 1855 senesi Qırımda bulundı. Bu ziyaretnen bağlı yarımadadaki cenkiy areketlerni tasvirlegen bir qaç dramatik resim peyda oldı. Lâkin Londondaki «Day&Son» neşriyatı basmaq içün «tınç» Qırım seriyasınıñ resimlerini saylamağa qarar berdi. Ressam özi neşir içün 52 işni saylap, olarnıñ yerleşüv tertibini belgiledi: böyleliknen o, em Qırım tabiatınıñ zenginligini, em de yarımada halqlarınıñ medeniy mirasınıñ dürlüligini qaplap alğan yekâne bir eser yaratmaq tırıştı.
Albomdaki sondan evelki resim hususiy diqqat celp etti, onıñ tübünde «Russian Burial-Ground. On the shores of the Putrid Sea, near Perekop» («Rusiye mezarlığı. Çürük deñiz yalısında Or qapı (Perekop) qatında») yazısı bar edi. Onda qıyşayğan ve yıqılğan taş haçları olğan eski bir mezarlıq tasvir etilgen.
Lâkin, Ukraina tarihını ve ananelerini bir az bile olsaq, Sıvaş yalısındaki «rusiye mezarlığı»nda olğan haçlarnıñ körünişine baqıp tez aytmaq mümkün: olarnıñ tübünde... zaporojyeli qazaqlar soñki raatlıqlarını taptılar.
Bossoliniñ eserlerine qoyulğan ender izaatlarda da bu aqqında aytıla. Qadimiy qazaq meskenlerinde şuña oşağan haçlarnı körgenlerini hatırlatqan içtimaiy ağ qullanıcıları da bu aqqında yaza.
Malümatnamalardan bilemiz ki, qazaq haçı zaporojye rıtsarlığınıñ mühürlerinde, bayraqlarında ve gerblerinde tasvir etile edi. Aynı böyle körünişte olğan üç yapraqlı haçlar Odesa qatındaki Şkodova dağı rayonında olğan eski qazaq mezarlıqlarında bugüngi künge qadar saqlanğandır – Kuyalnitskiy ya da Sotnikovskiy (mında birinci mezarlardan biri 1791 senesi ile datalana – Odesa adınıñ özü peyda oluvından 4 yıl evel), ve Usatovskiyde (ekisi de – Hacıbey limanı yanında), şu cümleden Tiligul limanı qatındaki Kurisove (evelki Petrivka) ve Sasık limanı yalısındaki Hlıboke köylerinde. Tarihçılar tasdıqlaylar ki, bu yerlerde öz vaqtında qara deñiz çöllerinde yerleşken, osmanlılarnen cenk etken, soñra da diyarnıñ qurulışında iştirak etken zaporojye qazaqlarınıñ nesilleri yaşağanlar.
Qayd etmek kerek ki, mında Qırımnen bağlı bir qaç meraqlı paralellerni köremiz: 1) İsviçreli Luganodan Odesağa Karlo Bossoliniñ ailesi köçken edi, o vaqıt gelecekteki ressam tek 5 yaşında edi; 2) Usatove köyünde Qırımda dağlıq yerlerde ve deñiz yalılarında olğanı kibi qoba meskenleri rastkele: olarnıñ ög divarları ananeviy ukrain qobaları kibi aqlanğan edi, ve bazılarında 1980-inci senelerniñ başında mecburiy sürette köçürilmegenlerine qadar insanlar yaşağan edi.
Usatove qobaları
Ve soñunda qayd etmek kerek ki, 2016 senesi küzniñ soñunda Herson vilâyetiniñ Stavkı köyünde, Qırımnıñ qıta Ukrainanen «sıñırından» uzaq olmağan yerde daa bir qazaq haçı peyda oldı: Ukrainanıñ cenübiy ve şarqiy topraqlarını qoruğanda elâk olğan qırımlılarnıñ hâtırasına.
Qazaq şureti aqqında hâtıra yaşağance – bizim neslimiz öz qoruyıcılarına malik olacaq, olar büyük babalarınıñ işini devam eterler.
Bunı aqlımızda tutayıq.