Kirim'in Kisa Sureli Ukraynalilastirilmasinin Geri Alinmasi
Ukraynali gocmenlerin Kirim topraklarinda kendilerini nasil tanimladiklari ve Ukrayna kulturunun yarimadada nasil gelistigi.
Petro Volvac, NTSh asli uyesi, NSPU uyesi, Kirim Ozerk Cumhuriyeti Onurlu Bilim ve Teknoloji Emektari, 60 yillik Kirimli. "Krimska Svitlitsya" gazetesi, 2018, sayi № 47 – 48
Ukrayna nufusunun savas sonrasi Kirim'a gocune dair, gerek Kirim'in Ukrayna'ya devredilmesinden once gerekse sonrasina ait devasa belgesel malzeme yiginini incelerken, Ukrayna'dan gelen gocmenlerin kaderinin Kremlin suclularinin umurunda olmadigi sonucuna variyoruz. Gocmenler, komparti yonetimi tarafindan yalnizca, yonetim ve Ruslar tarafindan ihmal edilmis Kirim'i yeniden canlandirmak icin gerekli olan itaatkar bir isgucu olarak goruluyordu.
1944'ten baslayip 1980'lere kadar uzanan tum bu yillik ve hukumet kararlarinda, Ukraynali gocmenler, ulusal, egitim, kulturel ve manevi ihtiyaclarini karsilamak icin kisitlanmis haklara bile sahip bir ulusal topluluk olarak tanimlanmiyordu.
Kremlin, Ukrayna'dan gelen yuz binlerce gocmeni, tek tip ve tartismasiz bicimde Rusca konusan "Sovyet halki"ni yaratmak icin bir alt tabaka olarak goruyordu. Bu belgelerin hicbirinde, gocmen cocuklarina ana dilinde egitim veren kresler, ilk ve orta ogretim kurumlari saglama gereginden soz edilmiyordu. Kendi topraklarindan zorla cikarilan insanlarin ulusal kimliginin ve oz kulturunun korunmasi hakkinda da hicbir sey soylenmiyordu.
"Radyanskiy Kirim" gazetesinde yayin, 1956
Moskova yonetimi, Kirim Tatarlarinin surgununden sonraki daha ilk yillarda, Ukraynali gocmenleri Ruslastirma yonunde bilincli bir politika izlemeye basladi. Nitekim insanlar tum koyleriyle, koy meclisi baskanlariyla, kolhoz baskanlariyla, ziraat muhendisleri ve ogretmenleriyle birlikte goc ettiriliyordu. Ancak ne Moskova, ne Kiev, ne de Kirim yonetiminden hic kimse, Ukrayna'dan gelen gocmenlerin cocuklari icin, yogun olarak yerlestikleri bolgelerde Ukraynaca egitim veren okullar ve Ukraynaca siniflar acilmasi konusunu gundeme getirmedi. Halkin kendisi ise 1932-1933 Stalin Holodomor'unu, kolektivlestirme donemindeki baskılari ve isgal altinda bulunmanin getirdigi ayrimciligi atlatmis insanlar olarak, yonetime herhangi bir talepte bulunamiyor, daha dogrusu bulunmaya korkuyordu.
Gocmenler, yonetime karsi herhangi bir direnisin, ona yoneltilen herhangi bir hakli talebin, hatta en kucuk bir hosnutsuzlugun dahi mutlaka cezalandirilacagini, hak ettikleri yardim ve ayricaliklardan mahrum birakilacaklarini, tutuklanip Sibirya'ya suruleceklerini cok iyi anliyorlardi. Bu yuzden, tum savas sonrasi yillar boyunca Kirim'da ve anakara Ukrayna'da gocmenlerin hicbir kamusal hosnutsuzlugu ya da itaatsizligi kaydedilmemistir. Kremlin ve Kiev ust duzey yetkilileri, okuz gibi sabirli, itaatkar ve sessiz bir halka istedikleri her seyi yapabileceklerini cok iyi biliyorlardi.
Bu nedenle, savas sonrasi yillarda, RSFSC'ye bagli Kirim Oblastina, Ukrayna'dan, yonergelerle ve hukuka aykiri bicimde on binlerce Ukraynali aile goc ettirildi. Sovenist zihniyetli Moskova ve Kirim ust duzey yetkilileri, onlarin ulusal kimligini korumak icin tek bir adim dahi atmadi. Iste bu bilincli umursamazlik, gelecekteki Kirim komuno-emperyal ayrilikciliginin ve yarimadanin Ukrayna tarafindan 60 yillik koklu bir sekilde yeniden canlandirilmasindan sonra Rusya Federasyonu tarafindan ilhak edilmesinin temellerini atacaktir.
"Krimskiy Komsomolets" gazetesi, 1 Nisan 1941
Kirim Oblastinin Ukrayna SSC'ye resmen katilmasindan kisa bir sure sonra (ancak SSCB Yuksek Sovyeti'nin kararindan once), Mart 1954'te Simferopol'de, XXV. Parti Konferansi'nda konusan Ukrayna KP MK Ikinci Sekreteri Mikola Pidgorniy, esas olarak, suphesiz, Kirim'in Ukrayna'ya devredilmesinin gizli muhalifleri tarafindan hazirlanmis sorulari yanitlamak zorunda kaldi. NKVD mensubu deneyimli provokatorler, Kirim'in muhtemel Ukraynalilastirilmasina dair endiselerini dile getiriyorlardi. Ustelik bu provokatorler, ozellikle Ukraynali soyadlari olanlardan secilmisti. Bunlardan Suscenko soyadli biri, Ukrayna'nin Kirim'da Ukraynaca evrak islerini baslatacagina dair endiselerini dile getiriyordu. Bu sorunun acik bir provokasyon oldugundan hic suphe yoktur.
Nitekim Kirimlilarin ezici cogunlugu, Kirim ekonomisinin korkunc durumu, tamamen cokertilmis tarim, ciddi elektrik kitligi, bakimsiz yollar, su sikintisi ve sehirlerle Kirim tatil beldelerinde kanalizasyon bulunmamasi konusunda endiseliydi. Ancak bu sorunlar, hazirlanmis provokatorlerin umurunda degildi. Onlar icin daha onemli olan, Kirim halkinin resmi Ukrayna yonetimine guvensizlik duymasini saglamakti. Kararlarinda bagimsiz olmayan, Moskova terbiyeli, Poltava dogumlu Mikola Pidgorniy ne cevap verebilirdi ki?
Parti konferansi delegelerine, Kirim'da egitim ve evrak islerinin eskiden oldugu gibi Rusca kalacagina dair guvence verdi. Ve ornek olarak, kendisi de Ruslasmis bir parti gorevlisi olarak, Stalin (simdiki Donetsk) ve Voroshilovgrad (simdiki Luhansk) oblastlarini gosterdi. Iste tam da o donemde, Kremlin direktifleriyle, dogu ve guneydeki Ukrayna nufusu, ozellikle egitim ve kitle iletisim araclari yoluyla yogun bir sekilde Ruslastirilmaya basladi.
Kucuk Rusyaci parti gorevlileri, Kirim ve Ukraynali gocmenler icin de ayni senaryoyu hazirliyordu. Dolayisiyla, yarimadanin 2014'teki Rus isgaline yol acan insani kaybinin temelleri, daha 1954 gibi uzak bir tarihte atilmisti. Bu, oldukca basarili bir emperyal-NKVD-KGB projesiydi: Ukrayna halkinin cabalariyla ihmal edilmis Kirim'i yeniden canlandirmak ve uygun bir anda onu yeniden zorla imparatorluk uniformalarina iliklemek.
Bununla birlikte, savas sonrasi yillarda cok sayida Ukraynali nufusun Kirim'a goc ettirilmesi ve yurt disi diasporasinin, Kiev ust duzey yetkililerince yurutulen ulusal politikayi sert bir sekilde elestirmesi, yonetimi, ulusal alanda en azindan bir seyler yapiliyormus gibi gorunmeye zorladi. Iste bu yuzden, Ukrayna KP Prezidyumu MK'nin 6 Temmuz 1954 tarihli ve 49 sayili "Kirim Oblasti Parti, Sovyet ve Ekonomik Teskilatlarina Yardim Saglanmasi Hakkinda" Karari gibi parti belgeleri gun yuzune cikti.
Bu talimat, yilin ikinci yarisinda Kirim'a Ukraynaca yayinlarin girisini artirmayi ve Kirim'da Ukraynali koro ve tiyatro topluluklarinin duzenli turnelerini duzenlemeyi ongoruyordu. Ukraynali yaratici birlikler, bu talimatla, oblastta bilgi ve propaganda faaliyetlerini guclendirmekle yukumlu tutuluyordu. Kirim parti gorevlilerinin Ukrayna meselelerine karsi topyekun umursamazligindaki ilk istisna, Kirim Oblast Komitesi Burosu'nun "Krimskiy Komsomolets" gazetesinin Ukraynaca olarak da yayinlanmasina iliskin kararidir ("Toplumsal-Siyasal Donusumler Kosullarinda Kirim (1940–2015). Belge ve Materyal Derlemesi." - K., "Klio" Yayinevi Ltd., 2016, belge 75, s. 364-365).
Anlasilan o ki bu karar, Kiev yonetiminin baskisiyla ya da tavsiyesiyle alinmisti. Uyusukluk uykusundan uyanir gibi, Kirim yonetimi, oblastta yarimadanin yeniden insasi sorunuyla Ruslarin yani sira birkac yuz bin Ukraynali gocmen nufusun da ilgilendigini hatirladi. Ukraynalilarin ezici cogunlugu henuz Ruslasmamisti. Daha etkili propaganda calismasi icin, yine Kiev'deki parti gorevlilerinin tavsiyesi olmaksizin, Kirim Oblast Komitesi, "Krimskiy Komsomolets" gazetesinin tirajinin 20 bin adede cikarilmasini talep etti; bunun 5 bininin Ukraynaca cikmasi gerekiyordu.
"Radyanskiy Kirim" gazetesinde yayin, 1957
O donem Ukrayna SSC yoneticilerinin — esasen Kremlin vasallarinin — Kirim Oblastinin Ukrayna'ya katildigi ilk yillarda kabul ettikleri devasa parti ve hukumet belgeleri yigini icinde, yalnizca iki tanesi dil ve ulusal politika ile ilgiliydi. Kirim Oblastinin Ukrayna'ya devredilmesinden yaklasik bir bucuk yil sonra (02.08.1955), Bakanlar Kurulu Birinci Baskan Yardimcisi Mihaylo Grecuha'nin baskanliginda, Kirim Oblasti okullarinda Ukraynaca ogretimi konulari uzerine bir toplanti yapildi ("Toplumsal-Siyasal Donusumler Kosullarinda Kirim (1940–2015). Belge ve Materyal Derlemesi." - K., "Klio" Yayinevi Ltd., 2016, belge № 107, s. 482-484). Toplantida egitim ve hukumet yetkilileri ile egitimden sorumlu gorevliler hazir bulundu.
Bu toplantinin tutanagi, hukumet yetkililerinin, anakara Ukrayna'dan Kirim'a goc ettirilen Ukrayna vatandaslarinin cocuklarini ana dilinde egitme konusundaki anayasal haklarinin saglanmasi gibi son derece onemli bir ulusal meseleyi ne kadar kararsiz ve cekingen bir sekilde ele aldiklarini gostermektedir. Ancak bu sorunun tartisiliyor olmasi bile, o donemde dahi, her ne kadar bagimli bir cumhuriyette olsa da, hukumet ve parti cevrelerinde, Ukrayna'dan gelen buyuk gocmen kitlesinin ulusal olarak korunmasi icin en azindan bir seyler yapmaya calisan insanlarin ve belirli guclerin var oldugunu gostermektedir. Ve tamamen Ruslasmis Kirim'da Ukraynaca dil ve edebiyat ogretiminin okul egitim programina dahil edilmesi, tam olmasa da, Ukraynali gocmen cocuklarinin ulusal kimliginin korunmasini saglamistir.
Kiev ust duzey yetkililerinin Kirim'daki egitim ve dil politikasi konusundaki kararsizligi, alinan kararlarin sorumlulugundan kacmayi mumkun kildi ve oblastin Ukraynalilastirilmasinin saf-acik taraftarlarini mesrulastirdi. Sumi Oblastindan transfer edilen Vasil Komyahov da Kirim'in Ukraynalilastirilmasina samimiyetle inandi; 1955'te Kirim Oblast Komitesi Birinci Sekreterligine secildi. Bu gorevde, sovenist zihniyetli parti kariyeristi Dmitro Polyanskiy'nin yerini aldi.
Yeni parti liderinin adi, yalnizca Ruslar tarafindan ihmal edilmis Kirim ekonomisinin bir zamanlar onde gelen sektorlerinin — bahcivanlik, bagcilik, sebzecilik ve teknik urunlerin — yeniden canlandirilmasiyla degil, ayni zamanda Kirim'a Ukraynali bir cehre kazandirma girisimiyle de anilmaktadir. Vasil Komyahov, parti ve Sovyet organlarindaki yonetici kadrolari yeniledi, yoneticileri kirsal nufusla onlarin anlayabilecegi ana dili olan Ukraynaca iletisim kurmaya tesvik etti, Ukraynaca okul egitiminin ve Ukraynaca kitap basiminin gelismesine ozen gosterdi, yeni kurulan Ukraynaca parti gazetesi "Radyanskiy Kirim"in tirajinin ve otoritesinin artmasina katkida bulundu.
Ancak Rus ozel servislerinin (KGB) kiskirttigi, kucuk bir ebeveyn grubunun basvuru ve sikayetlerinin sonucu olan Kirim Oblast Komitesi Ekim Burosu'ndan sonra nedense bu kadar abartili hale gelen Kirim okullarinda Rusca ve Ukraynaca ogretimi sorunlarina gosterilen ilgi, Vasil Komyahov'un destekledigi Kirim'daki Ukraynalilastirma doneminin sona erdigini ve oblasttaki insani-egitim alanindaki durumun giderek savas sonrasi onceki haline donmeye basladigini gosterdi.
Bundan sonra, kendisiyle herhalde yalnizca Kiev'de degil, Beyaz Tasli Moskova'da da ciddi bir terbiye calismasi yapilan Oblast Komitesi Birinci Sekreteri Vasil Komyahov, artik plenumlari Ukraynaca yapmiyor, parti aygiti calisanlarini parti calismalarinda Ukraynaca kullanmaya tesvik etmiyor ve rayon komitesi sekreterlerine — etnik Ukraynalilara — koylulerle ana dillerinde konusmalarini tavsiye etmiyordu.
Vasil Komyahov
1959 yili Tum Birlik Nufus Sayimi Kirim'da oyle ustaca yapilmisti ki, cogu step kirsal bolgesinde bile baskin ulusal grup Ruslar olarak gorundu. 1959 Tum Birlik Nufus Sayimina dayali Kirim Oblasti kirsal yerlesim yerlerinin ulusal bilesimine dair veriler bunu oldukca anlamli bir sekilde kanitlamaktadir (ayni kaynak, belge № 148). Nufus sayimi verileri, Kiev ust duzey yetkililerinin ve yerel yonetimdeki Ukraynali yurtseverlerin Kirim Yarimadasi'ni Ukraynalilastirmaya yonelik her turlu adimini imkansiz hale getiriyordu.
Kirim'a goc ettirilen yuz binlerce Ukraynalinin onune, Kremlin ideologlari tek ve baslica bir gorev koymustu: yarimadanin ekonomisini canlandirmak ve Kirim'i cokus ve yikimdan kurtarmak. Ukrayna'dan gelen yuz binlerce gocmenin ulusal kimliginin korunmasi, Ukrayna dilinin ve kulturunun gelistirilmesi, Kremlin onderlerinin ve onlarin Kiev'deki isbirlikcilerinin bu genis kapsamli planlarina dahil degildi. Onlarin planlarina gore, Kirim, yeni bir tarihsel toplulugun — "Rusca konusan Sovyet halki"nin — yaratilmasi icin bir deney alani olmaliydi. Ve sonraki olaylarin gosterdigi gibi, Kremlin ideologlari bu gorevi buyuk olcude gerceklestirmeyi basardi.
Kirim bahcivanliginin, bagciliginin ve sarapciliginin yeniden canlandirilmasinin babasi ve jeneratoru, Kuzey Kirim Kanalinin insasinin organizatorlerinden biri, yarimadada sulamali tarimin aktif bir savunucusu olan ve ayrica Ukrayna egitimi ile kulturunun gelismesine ozen gosteren Vasil Komyahov, fiilen Kirim'dan disari itildi. 1961'de Poltava Oblastini kalkindirmaya gonderildi ve Haziran 1966'da Ukrayna KP MK Sekreterligine secildi. Tarimla ilgilendi. Ekim 1966'da, 55 yasinda vefat etti.
Vasil Komyahov'un uzaklastirilmasindan sonra, onun tum Ukrayna merkezli projelerinin ve girisimlerinin geri alinmasina yonelik kudurgan bir saldiri basladi. Artik Ukraynaca okullar acilmiyor, Ukraynaca siniflar olusturulmuyor, Ukraynaca yayinlar tasfiye ediliyor, Simferopol'deki Ukrayna tiyatrosunun repertuvari koklu bir sekilde degistiriliyor, parti propagandacilarinin ve Kirim yuksek ogrenim kurumlarindaki Marksist-Leninist disiplin ogretmenlerinin retorigi de degisiklige ugruyordu. Kirim'daki tum toplumsal-siyasal yasam, tamamen Ruslastirmaya dogru ilerliyordu.
Iste bu yuzden, totaliter Sovyet sisteminin cokusu ve 1991'de Ukrayna'nin bagimsizliginin ilani, Kirim tarafindan hicbir Ukraynaca okul, Ukraynaca kitle iletisim araci olmadan, yuzde yuz Rusca televizyon ve radyo yayiniyla, yozlasmis ve artik Ukraynali olmaktan cikmis bir tiyatroyla, sivil toplum orgutlerinin yokluguyla ve en onemlisi ayni komparti-sovenist elit ile karsilandi. Hem Sovyet doneminde hem de Ukrayna'nin bagimsizlik doneminde uzun yillar suren basarisiz devlet insasinin aci deneyimi, Ukraynali Kirim'in ancak Ukraynali yurtsever bir yonetim tarafindan — hem yerel hem de ulusal — insa edilebilecegini ikna edici bir sekilde kanitlamaktadir. Bu nedenle, Kirim'in Rus isgalcilerinden kurtarilmasindan sonra, devletimizin oncelikli gorevi, yarimadada tam da boyle bir yonetimin olusturulmasi ve ulusal-kulturel politika stratejisinin koklu bir sekilde degistirilmesi olmalidir.