Qırımnıñ qısqa muddetli ukrainleştirilüviniñ toqtatıluvı
Ukrain köçip kelgenleri Qırım toprağında özlerini nasıl tanıttılar ve yarımadada ukrain medeniyeti nasıl inkişaf etkeni aqqında.
Petro Volvaç, İTS aza-muhabiri, UYŞ azası, Qırım MR nam gazanğan fan ve tehnika erbabı, 60 yıllıq stajı olğan qırımlı. «Krımska svitlitsâ» gazetası, 2018 senesi, 47 – 48-nci sanları
Cenkten soñ ukrain ealisiniñ Qırımğa (onıñ Ukrainağa berilüvinden evel ve ondan soñ) köçürilüvinen bağlı vesiqalar kütlesini ögreneken, kreml cinayetçilerini Ukrainadan köçip kelgenlerniñ taqdiri qızıqtırmadı, degen neticege kelemiz. Köçip kelgenlerge fırqa-şura akimiyeti Qırımnı (akimiyet ve ruslar tarafından taşlanğan) yañıdan tiklemek içün kerek olğan boysunğan iş quveti olaraq baqa edi.
1944 senesinden başlap ve 1980-nci yıllarğacen qabul etilgen bütün bu er yıllıq ve ükümet qararlarında, ukrain köçip kelgenleri milliy cemaat olaraq, atta milliy, tasil, medeniy ve maneviy ihtiyatlarnı qanaatlendirmek içün qısqartılğan aq-uquqlarğa saip olğan cemaat olaraq belgilene edi.
Kreml, Ukrainadan kelgen yüz biñlerce köçmenge yekâne, şüphesiz, rus tillerindeki «sovet halqını» yaratmaq içün substrat olaraq baqa edi. Bu vesiqalardan iç birisinde köçip kelgenlerniñ balalarını ana tilinde tasil alğan balalar bağçalarınen, başlanğıç ve orta oquv yurtlarınen temin etüv kerekligi aqqında aytılmay. Öz tuvğan diyarlarından zorbalıqnen çıqarılğan adamlarnıñ milliy kimligi ve tuvğan medeniyetiniñ saqlanması aqqında da iç bir şey aytılmadı.
«Radânskıy Qırım» gazetasında neşir, 1956 s.
Moskva reberligi qırımtatarlar sürgün etilgen soñki ilk yıllarda ukrain köçmenlerini ruslaştırmaq kursunı añlap aldı. Çünki insanlarnı bütün köylerinen, köy şurası, kolhoz reislerinen, agronomlar ve ocalarınen beraber köçüre ediler. Ne Moskva, ne Kiyiv, ne de Qırım reberliginden iç kimse Ukrainadan kelgen köçmenlerniñ balaları içün olarnıñ topluca yaşağan yerlerinde ukrain tillerindeki mektepler ve ukrain sınıfları açılması meselesini kötermedi. 1932-1933 senelerindeki stalin açlığını, kollektivizatsiya devrindegi repressiyalarnı ve işğal astında bulunğanları içün kemsitilüvni başından keçirgen adamlarnıñ özleri akimiyetke iç bir talap qoyalmay, daa doğrusı, qorqa ediler.
Köçip kelgenler yahşı añlay ediler ki, akimiyetke qarşı er angi qarşılıq, oña qarşı er angi adaletli talaplar ve atta er angi narazılıq kösterüvi mıtlaqa cezalana, kerekli yardım ve imtiyazlardan marum etile, apis etile ve Sibirge sürgün etile. Şunıñ içün bütün cenkten soñki yıllarda Qırımda ve ana qıta Ukrainada köçip kelgenlerniñ iç bir açıq narazılığı ya da boysunmaması qayd etilmedi. Kreml ve kiyivli yüksek memurlar yahşı añlay ediler ki, ögüz kibi sabırlı, boysunğan ve dilsiz halqnen olar er istegenini yapa bileler.
Şunıñ içün cenkten soñki yıllarda Rusiye SFSC-ne boysunğan Qırım vilâyetine Ukrainadan on biñlerce ukrain ailesi direktiv sürette qanunsız olaraq köçürildi. Olarnıñ milliy kimligini saqlap qalmaq içün şovinistçe zihniyetli moskvalı ve qırımlı yüksek memurlar iç bir adım atmadılar. İşte bu añlı itinasızlıq ilerideki Qırım kommunist-imperiya separatizminiñ ve 60 yıl onı Ukraina tarafından esaslı surette tiklegen soñ yarımadanıñ Rusiye Federatsiyası tarafından anneksiyasınen neticelenecek temelini qoyacaq.
«Krımskiy komsomolets» gazetası, 1941 s. aprel 1
Qırım vilâyetiniñ resmen USSC terkibine kirmesinden (lâkin SSCB Yuqarı Şurasınıñ qararından evel) soñ, 1954 senesi mart ayında Aqmescitte, XXV fırqa konferentsiyasında çıqış yapqan UKP MK-nıñ ekinci kâtibi Mıkola Pidgornıy, şüphesiz, Qırımnıñ Ukrainağa berilmesine gizli qarşı olğanlar tarafından azırlanğan suallerge asasan cevap bermege mecbur oldı. NKVD hadimlerinden olğan tecribe zengin provokatorlar Qırımnıñ ukrainleştirilüvi ihtimalından qorqqanlarını bildire ediler. Üstelik, bu provokatorlar añlı sürette ukrain soyadlarınen saylanıp alına edi. Bulardan biri, Suşçenko soyadlı birisi, Ukraina Qırımda ukrain tilinde iş yuritüvni kirseteceğinden endişe ete edi. Bu sualniñ açıq-aydın provokatsiya olğanına şüphe yoq.
Çünki qırımlılarnıñ çoqusı Qırım iqtisadiyatınıñ deşetli alı, bütünley dağılğan köy hocalığı, elektrik energiyasınıñ kskin yetmemezligi, taşlanğan yollar, şeer ve Qırım kurortlarında suvnıñ yetmemezligi ve kanalizatsiyanıñ yoqluğı kibi meselelernen raatsızlana edi. Amma bu meseleler azırlanğan provokatorlarnı qızıqtırmadı. Olar içün qırımlılarnıñ resmiy ukrain akimiyetine qarşı işançsızlığını saçmaq daa müim edi. Öz qararlarında mustaqil olmağan moskvalı terbiyelegen, aslı poltavalı olğan Mıkola Pidgornıy ne cevap bere bile edi?
O, fırqa konferentsiyası delegatlarını inandırdı ki, Qırımda tasil ve iş yuritüv nasıl olğan bolsa, öyle de rusça qalacaq. Ve ibret olaraq ruslaştırılğan fırqa memuru Stalino (şindi Donetsk) ve Voroşılovgrad (şindi Lugansk) vilâyetlerini numüne olaraq ketirdi. Tamam o vaqıtta kreml direktivalarına köre, şarqta ve cenüpte ukrain ealisini hususan tasil ve kütleviy haber vastaları arqalı intensiv sürette ruslaştırmağa başladılar.
Aynı stsenariyni maloros fırqa memurları Qırım ve ukrain köçip kelgenleri içün de azırlay ediler. Şunıñ içün 2014 senesi rus işğaline ketirgen yarımadanıñ gumanitar ğayıbınıñ temelleri daa 1954 senesinde qoyulğan edi. Bu, ukrain halqınıñ küçü ile viran olğan Qırımnı yañıdan tiklemek ve kerekli vaqıtta onı kene zorbalıqnen imperiya mundirine bağlamaq kibi müvafaqiyetli bir imperiya-nkvd-kgb leyhası edi.
Lâkin cenkten soñki yıllarda Qırımğa çoqusı ukrain ealisiniñ köçürilüvi ve ecnebiy diasporanıñ kiyivli yüksek memurlar tarafından alıp barılğan milliy siyasetni qattı tenqid etüvi akimiyetni milliy saada eç olmasa bir faaliyetni taqlid etmege mecbur etti. Şunıñ içün dünyağa UKP Merkeziy Komiteti Prezidiumınıñ 1954 s. iyül 6-ndaki "Qırım vilâyetiniñ fırqa, şura ve hocalıq teşkilâtlarına yardım etüv aqqında" 49 nümeralı qararı kibi fırqa vesiqaları çıqa.
Bu qarar ekinci yarım yılda Qırımğa ukrain neşirleriniñ kelmesini arttırmağı, ukrain hor ve teatr kollektivleriniñ Qırımda daimiy gastrollarınıñ teşkil etilmesini közde tuta edi. Ukrain icadiy birlikleri bu qararnen vilâyette malümat-targıbat faaliyetini quvetlendirmek kerek ediler. Qırım fırqa memurlarınıñ ukrain meselesine nisbeten tolusınen itinasızlığında birinci istisna – UKP Qırım vilâyet komiteti bürosınıñ "Krımskiy komsomolets" gazetasınıñ ukrain tiline tercime etilüvi aqqında qararıdır ("Cemiyet-siyasiy deñişmeler şaraitinde Qırım (1940-2015). Vesiqalar ve malümatlar cıyıntığı". - K., "Klio" neşriyatı MMC, 2016 s., vesiqa 75, s. 364-365).
Ğaliba, o, kiyiv reberliginiñ basqısı ya da mesleatı ile qabul etilgen edi. Sanki letargiya yuqusından uyanıp, Qırım akimiyeti vilâyette yarımadanı yañıdan tiklev meselesinen ruslardan ğayrı daa yüz biñlerce köçürilgen ukrain adamı meşğul olğanını aqlına ketirdi. Ukrainlarnıñ çoqusı daa ruslaştırılmağan edi. Daa semereli targıbat işi içün, şu cümleden kiyiv fırqa memurlarınıñ mesleatınen, Qırım vilâyet komiteti "Krımskiy komsomolets" gazetasınıñ tirajını 20 biñ nushasına qadar arttırmaq ricası ile muracaat etti, olardan 5 biñ nushası ukrain tilinde çıqacaq edi.
«Radânskıy Qırım» gazetasında neşir, 1957 s.
USSC-niñ o vaqıttaki reberleri, aslında kreml vasalları, Qırım vilâyetiniñ Ukrainağa kirsetilüviniñ ilk yıllarında qabul etken kütleviy fırqa ve ükümet vesiqaları arasında tek ekisi til-milliy siyasetine ait edi. Qırım vilâyeti Ukrainağa berilgen soñ aman-aman bir buçuq yıl keçken soñ (02.08.1955 s.), Nazirler Şurası reisiniñ birinci muavini Mıhaylo Greçuhanıñ yanında Qırım vilâyetiniñ mekteplerinde ukrain tilini ögrenüv meseleleri boyunca keneşüv olıp keçti ("Cemiyet-siyasiy deñişmeler şaraitinde Qırım (1940-2015). Vesiqalar ve malümatlar cıyıntığı". - K., "Klio" neşriyatı MMC, 2016 s., vesiqa № 107, s. 482-484). Onda tasilden mesül olğan maarif ve ükümet memurları buluna edi.
Bu keneşüvniñ stenogramması ükümet memurlarınıñ eñ müim milliy meseleni – ana qıta Ukrainadan Qırımğa köçürilgen ukrain vatandaşlarınıñ balalarnı ana tilinde oqutmaq içün anayasa aq-uquqlarınıñ temin etilüvini ne qadar qatiyetsiz ve qorqaq baqıp çıqqanlarını köstere. Lâkin meseleniñ muzakeresi özü bile köstere ki, atta o vaqıtlarda boysunğan respublika olsa da, ükümet ve fırqa dairelerinde Ukrainadan kelgen kütleviy köçmenlerniñ milliy saqlanması içün iç olmazsa bir şey yapmağa tırışqan insanlar ve belli quvetler bar edi. Ve tamam tolusınen ruslaştırılğan Qırımda mektep oquv programmasına ukrain tili ve edebiyatınıñ ögrenilüvini kirsetüv ukrain köçip kelgenlerniñ balalarınıñ milliy kimliginiñ tolu kölemde olmasa da, saqlanmasını temin etti.
Kiyivli yüksek memurlarnıñ Qırımdaki tasil ve til siyasetine dair belgisizligi qabul etilgen qararlar içün mesüliyetten qaçınmağa imkân berdi ve vilâyetni ukrainleştirilüviniñ saf-açıq tarafdarlarını qanunlaştırdı. Qırımnıñ ukrainleştirilüvine sâmimiy inandı ve 1955 senesi UKP Qırım Vilâyet Komitetiniñ birinci kâtibi olaraq saylanğan Sumı vilâyetinden avuştırılğan Vasıl Komyahov da oña qoltuttı. O, bu vazifede şovinistçe zihniyetli fırqa karyeristi Dmitriy Polânskiyni deñiştirdi.
Yañı fırqa reberiniñ adınen tek ruslar tarafından taşlanğan Qırım iqtisadiyatınıñ ögde ketken saaları – bağcılıq, yüzümcilik, sebzecilik ve tehnikiy ekinlerniñ yañıdan tiklenmesi degil, Qırımğa ukrain qıyafetini bermek teşebbüsi de bağlı. Vasıl Komyahov fırqa ve şura organlarında reber kadrlarnı yañarttı, reberlerni köy ealisinen olarğa añlayışlı olğan ana ukrain tilinde laf etmege çağırdı, ukrain tilindeki mektep tasiliniñ ve ukrain tilindeki kitap neşir etüviniñ inkişafı aqqında qayğırdı, yañı teşkil etilgen ukrain tilindeki «Radânskıy Qırım» fırqa gazetasınıñ tirajı ve abrayınıñ artmasına issesini qoştı.
Lâkin, Qırım mekteplerinde rus ve ukrain tillerini ögrenüv meselelerine diqqat (nedense oktâbr ayında Qırım vilâyet komiteti bürosından soñ, bu rus mahsus hızmetleri (kgb) tarafından başlanğan ufqaq bir ana-baba gruppasınıñ muracaatları ve şikâyetleriniñ neticesi oldı) kösterdi ki, Vasıl Komyahov tarafından qoltutulğan Qırımdaki ukrainleştirilüv devrine soñ keldi, vilâyette gumanitar-tasil saasındaki vaziyet yavaş-yavaş cenkten soñki evelki alına qaytmağa başladı.
Bundan soñ, tek Kiyivde degil, belki Moskvada da onıñnen ciddiy terbiye işi keçirilgen vilâyet komitetiniñ birinci kâtibi Vasıl Komyahov endi ukrain tilinde plenumlar keçirmedi ve fırqa apparatçılarını onı fırqa işinde qullanmağa çağırmadı ve rayon komitetleriniñ kâtiblerine – etnik ukrainlerge - köylülernen ana tilinde qonuşmağa maslahat bermedi.
Vasıl Komyahov
1959 senesi Qırımda Bütinitifaq eali sayımı öyle usta yapıldı ki, atta çöl köy rayonlarınıñ çoqusında ealisiniñ ekseriyeti ruslar çıqtı. Bunı 1959 senesi Bütinitifaq eali sayımı esasında Qırım vilâyetiniñ köy meskün yerleriniñ milliy terkibi aqqındaki malümatlar çoq yahşı köstere (aynda anda, vesiqa № 148). Eali sayımı malümatları kiyivli yüksek memurlar ve yerli akimiyetteki ukrain vatanperverleri tarafından Qırım yarımadasını ukrainleştirilüvi içün er angi bir adımlarnıñ yapılmasını imkânsız qıldı.
Kreml ideologları Qırımğa köçip kelgen yüz biñlerce ukrainge yegâne ve esas vazife qoydılar - yarımadanıñ iqtisadiyatını tiklemek ve Qırımnı viranlıqtan qurtarmaq. Ukrainadan köçip kelgen yüz biñlerce adamlarnıñ milliy kimliginiñ saqlanması, ukrain tili ve medeniyetiniñ inkişafı kreml yolbaşçılarınıñ ve olarnıñ kiyivli qoltuqçılarının bu uzaqqa baqqan plânlarına kirmey edi. Olarnıñ plânlarına köre, Qırım yañı tarihiy birlikniñ - «rusça qonuşqan sovet halqınıñ» yaratıluvı içün poligon olmalı edi. Ve, soñraki vaqialar köstergeni kibi, kreml ideologlarına bu vazifeni amelge keçirmek büyük ölçüde qısmet oldı.
Qırım bağcılığı, yüzümciligi ve şarapçılığınıñ atası ve yañıdan tiklev generatorı, Şimaliy Qırım kanalınıñ qurucılarından biri, yarımadada suvarma ziraatınıñ faal küreşçisi, ukrain tasil ve medeniyetiniñ inkişafı aqqında qayğırğan Vasıl Komyahov asılında Qırımdan çıqıp ketmege mecbur etildi. 1961 senesi onı Poltava vilâyetini kötermege yolladılar, 1966 senesi iyün ayında ise UKP MK kâtibi olaraq sayladılar. O, köy hocalığınen meşğul edi. 1966 senesi oktâbr ayında, 55 yaşında, o vefat etti.
Vasıl Komyahov uzaqlaştırılğan soñ onıñ bütün ukrainmerkezli leyhaları ve teşebbüsleri qısqartıluvğa deşetli ücüm başlandı. Daa ukrain mektepleri açılmadı, ukrain sınıfları teşkil etilmedi, ukrain tilindeki neşirler yoq etildi, Aqmescitteki ukrain teatriniñ repertuarı temelden deñişti, fırqa targıbatçılarının ve Qırım yuqarı oquv yurtlarındaki marksizm-leninizm fenniniñ ocalarınıñ ritorikası da deñişti. Qırımdaki bütün cemiyet-siyasiy ayat umumiy ruslaştırmağa taba kete edi.
Tamam bunıñ içün totalitar sovet sistemasınıñ tarqaluvı ve 1991 senesi Ukrainanıñ mustaqilligi ilân etilüvini Qırım iç bir ukrain mektepsiz, ukrain kütleviy haber vastalarısız, yüz faiz rus tilinde teleradio yayınlanuvınen, degenere olğan ve endi ukrain olmağan ruslaştırılğan teatrnen, cemaat teşkilâtları olmağan ve eñ müimi — aynı kommunist-şovinist elitanen qarşıladı. Şuralar devrinde, öyle de Ukraina mustaqilligi vaqtında da qaç yıllıq neticesiz devlet qurucılığınıñ acı tecribesi işandırıcı sürette köstere ki, ukrain Qırımını tek ukrain vatanperver akimiyeti qura bile — em yerli, em devlet. Şunıñ içün Qırım rus işğalcilerinden azat etilgen soñ, devletimizniñ birinci dereceli vazifesi yarımadada tamam böyle akimiyetniñ şekillenmesi ve milliy-medeniy siyaset strategiyasınıñ temelden deñişmesi olmalıdır.