Qırımtatarlarnıñ sürgünligi
Terror, repressiyalar, qorqutuvlar, zorbalıqnen köçürüv – insan kütlelerine tesir etüv küç aletleriniñ bu arselanı sovet akimiyetçileri tarafından qullanıluvından qaçınmay ediler.
Her tottalitar rejim, cemiyette qorqu ve ümitsizlik duyğusını cılap, akimiyetni qolunda tutmağa tırışa. Terror, repressiyalar, qorqutuvlar, zorbalıqnen köçürüv – insan kütlelerine tesir etüv küç aletleriniñ bu arselanı sovet akimiyetçileri tarafından qullanıluvından qaçınmay ediler. Geopolitik menfaatlar ve tesir zonasınıñ kenişletilüvi her vaqıt insan ayatından daa yüksek qıymetlendirile edi.
Sovet konseptlerine köre, qırımtatarlar doğmuş topraqlarından tamırınen qoparılmalı ediler. 1944 senesinde Stalin emri ile bütün qırımtatar ealisi işğaliy akimiyetnen işbirlik yapqanda qabaatlandı ve yarımada tışında Özbekistanğa, Qazahistanğa, Tacikistanğa ve Rusiyege – Mariy MSSC, Cenübiy Ural ve Kostroma vilâyetine mecburiy sürgünlikke tabi tutuldı.
180 biñden ziyade insan sürgünlikke oğradı. Qırımtatarlarnıñ özleri esaplağanlarına köre bu raqam qat-qat ziyadedir – tahminen 423 biñ insan. Bu raqamlar arqasında – biñlerce insan taqdiri ve bozulğan ayatlar… Çoqusı apaqaylar, balalar ve zayıf qartlar edi. Erkeklerniñ çoqusı Ekinci dünya cenki cebbelerinde (frontlarında) öz arbiy borcunı eda etmege devam ete ediler.
Ukrainada qırımtatar halqınıñ sürgünligi soyqırım (genotsid) olaraq tanıldı. 1944 senesi mayıs 18-de sovet akimiyeti İİHK-DTHK (NKVD-NKGB) küçleri vastasınen öz ganiyetini (planını) azırladı ve ömürge keçirdi.
Sürgün etileceklerge toplanmaq içün eñ az vaqıt berdiler, soñra yük maşnalarında qavul (konvoy) astında demiryol stantsiyalarına ketirdiler. İnsanlarnı quçaqnen üstü qapalı tükân vagonlarına (tovarnıy vagon) yüklediler.
Dnipropetrovsk vilâyetiniñ Devlet arhivi, Qırım yarımadası qırımtatar ealisiniñ sürgünlik azırlığı ve teşkilininiñ şaatı olğan şifrli telegrammalar şeklinde yollanğan operativ esabatlarnı (müjdelerni) saqlay.
Qırımtatar halqı tarihındaki «qara kün» daa kelmegen edi, amma Stalino demiryol (1961 senesinden ve şu anda Pridneprovsk demiryol) yolbaşçısı II rütbe areket general-direktorı Mıkola Zakorkonıñ, 1944 senesi mayıs 13-17-de yol qatnavları halq komissarı (narkomı) yol qatnavları general-direktorı Lazar Kaganoviçke şifrli telegrammalar ile üste uzatqan elyazma esabatlarına köre, sovet akimiyeti endi Tahqiqat komiteti (SK - Sledstvennıy komitet) – SSCB İçki işler halq komissariatınıñ (NKVD) ast qurumı – ihtiyacları içün demiryol vagonlarınıñ (sostav) rezervleriniñ toplanuvı ve ayırıluvını tizgen edi.
Mayıs 1944 senesiniñ bu operativ esabatlarında defalarca arbiy eşelonlarnıñ yüklenüvi toqtatıluvı ve SK mahsus taşıvları içün vagonlarınıñ rezervi toplanuvı qayd etile. Demek ki, ordunıñ, hususan 4-ünci Ukraina cebbesiniñ ihtiyacları ekinci planğa itile edi. Arbiy bölükler tarafından demiryol vagonları öz-başına alınğanı halları sıq rastkele edi.
«...arbiy qısımlar tarafından öz-başına yüklenüv yapıla... metal qırıntıları ve başqa yüklerniñ, 13.05-te 245 vagon alındı, 14.05-te 140 ve 15.05-te – 217 vagon, bunıñnen birge ihtiyat vagonları bile zapt etile...
Qırımda ehtiyatnı 6100 vagonga yetküzmek, şu cümleden 4800 cüvılğan, dezinfektsiya etilgen, SK naqliyesi içün donatılğan vagon aqqında bergen emiriniz yerine ketirilüvge alındı, bunıñ içün Aqmescitte, Komandanlıqnen beraberlikte alğan SK yüklenüvi tafsilâtlı plânına mütenasip olaraq, Qırımda ketirilgen ehtiyatnı yerleştirüv tertibi ve plânıni tafsilâtlı işlep çıqarmaq Aqmescitte bulunğan YB (NZ) Kuhtenkoğa avale etildi» (16.05.1944).
Stalino demiryol başı II rütbe areket general-direktorı N. Zakorkonıñ yol qatnavları halq komissarı general-direktor L. Kaganoviçke qırımtatar ealisiniñ sürgünlikke azırlığı aqqında operativ esabatından. 1944 senesi mayıs 16.
Dnipro vilâyetiniñ Devlet arhivi, F. R-2151. Op. 12. İş 18. Saife 41
SK taşuvınen teminlenüv ceryanı aqqında kün sayın şahsan yol qatnavları narkomına şifrli telegrammalar ile bildirile edi.¶
Stalino demiryol başı II rütbe areket general-direktorı N. Zakorkonıñ yol qatnavları halq komissarı general-direktor L. Kaganoviçke qırımtatar ealisiniñ sürgünlikke azırlığı aqqında operativ esabatından. 1944 senesi mayıs 17
Dnipro vilâyetiniñ Devlet arhivi, F. R-2151. Op. 12. İş 18. Saife 51
1944 senesi mayıs 18 künlük operativ esabattan: «Keri 5 sostav (katar) alındı, olardan 3 SK yükü olğan, NN 620, 593 ve 575».
Stalino demiryol başı II rütbe areket general-direktorı N. Zakorkonıñ yol qatnavları halq komissarı general-direktor L. Kaganoviçke qırımtatar ealisiniñ sürgünlikke azırlığı aqqında operativ esabatından. 1944 senesi mayıs 19
Dnipro vilâyetiniñ Devlet arhivi, F. R-2151. Op. 12. İş 18. Saife 57
1944 senesi mayıs 19 künlük operativ esabatta kösterile: «Yük işleri 2833 yüklendi, şu cümleden VE016 boyu SK 1672 adam…»
Stalino demiryol başı II rütbe areket general-direktorı N. Zakorkonıñ yol qatnavları halq komissarı general-direktor L. Kaganoviçke qırımtatar ealisiniñ sürgünlikke azırlığı aqqında operativ esabatından. 1944 senesi mayıs 19
Dnipro vilâyetiniñ Devlet arhivi, F. R-2151. Op. 12. İş 18. Saife 60
1944 senesi mayıs 19-da şöyle malümat berildi: « ...Qırımda insan taşıvlarını temin etüv içün stantsiyalarda vagonlarnı işlemden ötkerüv sebebinden Melitopol ve Zaporijjâ bölüklerinde yerli yük dağatılması zayıfladı».
Yüklenüv ceryanını şahsan Stalino demiryol başı közete edi: «Qırımda SK yüklenüvi boyu yerindeki işke yolbaşçılıq etmek içün bugün 18.05 saba saat 8-de Qırımğa yol başı arqadaş Zakorko ketti».
Stalino demiryol başı II rütbe areket general-direktorı Sıkalonıñ yol qatnavları halq komissarı general-direktor L. Kaganoviçke Qırımdan qırımtatar ealisiniñ sürgünlikke azırlığı aqqında operativ esabatından. 1944 senesi mayıs 19
Dnipro vilâyetiniñ Devlet arhivi, F. R-2151. Op. 12. İş 18. Saife 61
1944 senesi mayıs 20 künlük operativ esabattan: «18.05 SK yüklenüvi aqımı aqqında mahsus bildirem 27 eşelon yüklendi, 19.05 31 eşelon yüklendi, umumen eki kün içinde 58 eşelon, yüklenüv astında saat 18-de 19.05-te yüklenüvi başlanğan 7 eşelon ve insanlarnıñ kelmesini beklegen 4 boş vagon qaldı. Yüklenüv astında qalğan 7 eşelondan biri 619 nomeralı eşelon 17 saat 05 daqiqada Bağçasaray-Süyren (Süren) qısmında yüklenilmege başladı, Aqmescitte 613 ve 612 nomeralı eki eşelon…».
Stalino demiryol başı II rütbe areket general-direktorı Vazifesini eda etici (TVO) Sıkalonıñ yol qatnavları halq komissarı general-direktor L. Kaganoviçke Qırımdan qırımtatar ealisiniñ sürgünlikke azırlığı aqqında operativ esabatından. 1944 senesi mayıs 20
Dnipro vilâyetiniñ Devlet arhivi, F. R-2151. Op. 12. İş 18. Saife 68
1944 senesi mayıs 20 künlük operativ malümatlar qırımtatarlarınıñ sürgünlik mahsus operatsiyasınıñ plânlaştırılğan soñunıñ vaqtını – 20.05.1944 saba saat 6-nı tasdıqlay. Soñki esabatlarda Stalino demiryol başı II rütbe areket general-direktorı Mıkola Zakorkonıñ SK eşelonlarınıñ yüklenmesini şahsiy nezaret etkeni qayd etile.
Dnipro vilâyetiniñ Devlet arhivi, F. R-2151. Op. 12. İş 18. Saife 69
1944 senesi mayıs 21-deki esabatta Aqmescit bölüginde 613 SK vagonınıñ yüklenüvi aqqında malümat berile, ve boşatuv (tüşürüv) plânınıñ yerine ketirilmeyişi, 96 vagonnıñ yañı adresi olması, 100 vagonnıñ yañı adresni beklep kederlengeni ve Melitopol hem Aqmescit bölüklerinde SK azırlav ve yüklev işlerini temin etmek sebebi ile yüklerniñ zayıf dağatılması ile añlatıla.
Stalino demiryol başı II rütbe areket general-direktorı N. Zakorkonıñ yol qatnavları halq komissarı general-direktor L. Kaganoviçke qırımtatar ealisiniñ sürgünlikke azırlığı aqqında operativ esabatından. 1944 senesi mayıs 21
Dnipro vilâyetiniñ Devlet arhivi, F. R-2151. Op. 12. İş 18. Saife 73
Ve tayin etilgeni kibi, 1944 senesi mayıs 20-de bütün qırımtatarlar Qırımnı terk ettiler, soñra 45 yıldan soñ - SSCB "perebudova" (qayta quruv) zamanlarında qaytmaq içün. Lâkin, Sovet Birligi tarihqa qarışqanından soñ bile imperiyağa sadıq mifologiya bugün de Qırımda küçlü pozitsiyalarını saqlay. Qırımnıñ işğaline qarşı olğanlar Rusiye Federatsiyası tarafından taqip ve ayırımcılıqqa (diskriminatsiyağa) oğraylar. Şimdi de 25 biñden ziyade qırımtatar kene de öz tarihiy Vatanlarınıñ tışında sığınaq (sığıncaq) qıdırmağa mecbur.