Herson vilâyetinde qırımtatarlarnıñ tarihı
1944 s. mayıs 18 künü qırımtatarlarnıñ Qırımdaki daimiy yaşağan yerlerinden sürgün etilüv operatsiyası başladı. Mecburiy köçürüv halq içün iflâs (facia) neticelerine ketirdi.
Mayısnıñ 18-inde biz qırımtatar halqı genotsidi (soyqırımı) qurbanlarınıñ hatırasını añamız. Tamam bugün 1944 senesinde qırımtatarlarnıñ Qırımdaki daimiy yaşağan yerlerinden sürgün etilüv operatsiyası başladı. Mecburiy köçürüv halq içün iflâs (facia) neticelerine ketirdi.
20 yıldan ziyade qırımtatarlar tarihiy Vatanlarına qaytuv aqqı içün küreş alıp bardılar. 1967 s. sentâbr ayında SSCB Yuqarı Şurası Ekinci dünya cenki vaqtında kütleviy hainliknen qabaatlanğan qırımtatarlarına afüvan (amnistiya) berdi, amma Qırımğa qaytuv yasağı saqlanıp qaldı. Şunıñ içün qırımtatarlar Ukrainağa resmiy iradelerge baqmadan, özbaşlarına qaytıp başladılar.
Tamam 1968 senesinden başlap qırımtatarlar Herson vilâyetinde ornaşıp başladılar. Beş yıl içinde vilâyetke deyerlik 1,3 biñ insan keldi, esasen Ceniçesk rayonında.
Yerli akimiyet qırımtatarlarnıñ Qırımğa qaytuvına er türlü pürüzler yapa edi. Olarnı kontrol etmek içün pasport rejimi quvetleştirildi, erkeklerni işke kirmege mecbur ete ediler. Vilâyetteki bu vaziyet XX asırnıñ 80-inci yıllarınıñ soñuna qadar devam etti.
Herson vilâyeti Devlet arhivi, f. R-1979, op. 10, iş 458, saife 044
Herson vilâyeti Devlet arhivi, f. R-1979, op. 10, iş 458, saife 045
1989 senesi noyabr 14 künü Ekinci dünya cenki vaqtında SSCB halqlarınıñ mecburiy sürgünleri qanunsız olaraq tanıldı. Bu, 260 biñ qırımtatarnıñ Vatanına qaytuv yolunı açtı. Hususan, 1990 senesinde Qırımğa yaşamağa qaytmaq istedigini 1 709 qırımtatar ailesi (6 121 kişi) bildirdi, olardan 80 % – Ceniçesk rayonından.
2014 senesinde, Qırımnıñ annektsiyasından soñ, Herson vilâyeti kene qırımtatarlar içün ev oldı. Şimdi Ceniçesk rayonı topraqlarında olarnıñ sayısı 7,0 biñ etrafındadır.
Diqqatıñızğa vilâyet Devlet arhivinden XX asırnıñ 60-90-ıncı ss. Herson vilâyetinde qırımtatarlar tarihı aqqında vesiqalar cıyıntığını taqdim etemiz.
Herson vilâyeti Devlet arhivi, f. P-46, op. 47, iş 547, saife 052
Herson vilâyeti Devlet arhivi, f. P-46, op. 47, iş 547, saife 053
Herson vilâyeti Devlet arhivi, f. R-1979, op. 10, iş 458, saife 046
1960 senesi iyünniñ 1-den yarımadanıñ sanayisi yañı qurulğan Qırım radnarhospunıñ (Hocalıq Şurası) idaresine keçti. Bir sıra sebeplerden dolayı radnarhosplarnıñ faaliyetiniñ musbet tesiri çoqqa baramadı, amma tam şu devirde Ukraina nihayet Qırım vilâyetiniñ cenkten soñki tüşkünligini (viranesini) yeñip, ögge aytılmağa (areketlenmege) muvafaq oldı. Qırımnıñ iqtisadiy inkişafınıñ «herson» devrine ait vesiqalı şaatlıqlar qısmen Herson vilâyetiniñ Devlet arhivi fondlarında saqlanmaqta.