Şarq (Qırım) cenki (1853-1856) ve Herson vilâyeti
XIX asırnıñ ortasında cenübiy Ukraina topraqları qanlı medeniyet çatışmasınıñ – Şarq ya da Qırım cenki kibi belli olğan cenkniñ meydanına çevirildi.
XIX asırnıñ ortasında, o vaqıtları Rusiye imperiyasınıñ terkibine kirgen cenübiy Ukraina topraqları qanlı medeniyet çatışmasınıñ – Şarq ya da Qırım cenki kibi belli olğan cenkniñ meydanına çevirildi.
Rusiye imperiyası, inkişafınıñ dinamikası esasen topraqlarnıñ qoşuluvı esabına kerçekleşip, XIX asırnıñ ortalarında zaten üç qıtada – Avropa, Asiya ve Şimaliy Amerikada uzana edi ve Osmanlı imperiyasınıñ topraqları esabına ziyadesinen kenişlendi.
1854 senesi avgust 13-te ingilizler tarafından esirge alınğan Qara deñiz filotı kemaçarları ve deñizcileriniñ cedveli.
O vaqıtları Büyük Britaniya ve Frenkistan temsil etken avroatlantik medeniyetiniñ tehnik ve iqtisadiy taraqqiyatından artta qalğanını yeñmek içün, Rusiye Balkan ve Yañı Şarqta Osmanlı imperiyasınıñ topraqları üstünde öz ükümranlığını qoymağa tırıştı.
Cenübiy ordu baş qomandanınıñ Herson mülkiy gubernatorına 1855 senesi fevral 24-te cenk tehlükesi vaqtında din hadimlerini evakuatsiya etüv aqqında emirnamesi.
Şimdi Rusiye başqa devletlerniñ ayatına qarışmaq içün sıltaq olaraq "rusça laf etkenlerni" qorçalavnı köstere, lâkin XIX asırnıñ ortasında bu, "pravoslavlarnıñ qorçalavı" edi. Osmanlı imperiyasına Filistindeki pravoslav kilsesi ve başqa topraqlarnı Rusiyege berilüvi ve sultanğa boysunğan 12 million pravoslav adamları üzerinde Rusiye imperiyasınıñ protektoratına razılıq bermek talap etildi. Añlayışlı bir red etilüv alğan soñ, 1853 senesi iyül 3-de Rusiye quvetleri Prut özenini keçip, sultanğa bağlı olğan Tuna biyliklerini (Moldaviya ve Valahiyanı) işğal ettiler.
Herson guberniyası başlığınıñ Novorosiysk ve Bessarabiya general-gubernatorına 1855 senesi oktâbr 1-de Potömkinciler adasında ve Gola Prıstanda qorunma binaları olğanı, duşman donanmasınıñ Kılburun istihkâmlarına yaqınlaşqanı, Herson şeeri müessiseleriniñ evakuatsiyağa azırlığı aqqında bildirüvi.
Bu çatışmanı diplomatik yollar ile çezmeyip, 1853 senesi oktâbr 16-da Osmanlı imperiyası Rusiyege cenk ilân etti, türk quvetleri ruslarnı Tuna tamağında ve Kafkas sıñırında ücüm etip başladılar. Osmanlı imperiyasınıñ quruda ve deñizde olğan quvetleri yıqıldı, Rusiyege Balkan yarımadası ve Afğanistannı zapt etmek içün yol açıldı. Avropa ve Asiyada büyük topraqlarnıñ zapt etilüvine yol bermemek içün Rusiye-Osmanlı cenkine Büyük Britaniya, Frenkistan, Avstriya, Prussiya ve İsveç qarıştılar.
Herson zemskiy ispravnikniñ mülkiy gubernatorğa 1855 senesi noyabr 10-da Özü-Boğ limanında Stanislav köyü ögünde duşman eskadrasınıñ peyda oluvı ve ealiniñ bu vaqialarğa munasebeti aqqında raportı.
1854 senesi fevral 21-de Rusiye Büyük Britaniyağa ve Frenkistanğa cenk ilân etti. İngiliz-frenk donanması Qara deñizge kirdi, Balkanlarda desant çıqtı. Uruşlar Baltiq ve Aq deñizlerde ve Kamçatkada kerçekleşti. Lâkin eñ çezici uruşlar 1854 senesi sentâbr ayından Qırımda oldı. 349 kün boyu rus Qara deñiz filotınıñ hüzmetçi heyeti Aqyarnı müttefiq devletlerniñ filotından ve desantından qorçaladı. 1855 senesi müttefiq eskadra Adesni topqa tuttı, Berdânskni viran etti, Arabat belinde, Geniçesk yanında, Özü-Boğ limanında desant çıqarmağa ıntıldı, Kılburun qalesini berbat etti.
Berıslav arbiy yarımgospitalinde tedavide olğan askerlerniñ vefat etkeni aqqında Herson uyezdiniñ Berıslav şeerindeki Uspeniye kilsesiniñ metrika defterinden 1855 senesi iyül ayı içün alıntı.
Cenk 1856 senesi Paris barışığı ile yekünlendi. Oña köre Qara deñiz demilitariştirildi, Rusiye Tuna tamağını coyup, Osmanlı imperiyasınıñ "pravoslavlarını qorçalav" iddialarından vazgeçti.
Herson cemaat baqımı emirliginiñ mülkiy gubernatorğa Herson müessiseleriniñ Oleksandriya şeerine acele evakuatsiyası aqqında 1856 senesi yanvar 13-teki mektübi.
Bununen beraber cenk devrinde aynen Ukraina guberniyaları rus ordusını odunnen ve aşnen temin etüvniñ esas yüküni taşedı. Sıñır boyu guberniyalarnıñ köylüleri sıñırda künde-kece qravul tutmaq mecburiyetinde qaldılar. Olarnıñ sakinlerinden opolçeniye toplandı. Herson ticaret deñizcilik mektebiniñ mezunları Aqyarnı qorçalavında iştirak ettiler. Herson vilâyetinde rezerv ordusı toplandı. Karantin adasında (Hersonda), Gola Prıstanda, Özü keçitleri qatında qorçalav istihkâmları quruldı. Hersondaki Vadonnıñ çoyun döküm zavodında toplar içün lafetler isal olundı.
Gusar onıñ qıraliy şehzadesi Fridrih Vilgelm alayınıñ komandiriniñ Zburyivka kilsesiniñ ruhaniysine alay lazaretinde vefat etken askerlerni defin etmek aqqında ricamen yazğan mektüpleri. 1856 s.
Yerli sakinlerniñ evlerinde biñlerce qaçqın qorçalav taptı. Qırımdan evakuatsiya etilgenlerniñ arasında yaş qadın hocalar – Gozadinovlar qız-qardaşları edi, olar birinci qadın gimnaziyasını açıp, Hersonda ebediyge qaldılar. Çoqlu meskün yerlerde (Hersonda, Berıslavda, Geniçeskde, Lübımivkada, Oleşkide ve başqaları) arbiy gospitallar çalıştı, olarnıñ mezarlıqlarında çoq yaralanğan asker öz soñqı tınçlığını taptı.
Şarq (Qırım) cenki vaqtında elâk olğan azat gospital kemaçarnıñ qızı Olena Vlasovanıñ, on altı yaşına qadar pul yardımı aluvı içün 1860 senesi iyün 7-de berilgen bileti.