«Tunçtan demirge: İnkerman vadiyasi sakinleriniñ hocalığı» (monografiya)
Evelina Antonivna Kravçenko. Tarih ilimleri namzeti, Ukraina MAA Arheologiya institutı irte demir devri arheologiyası bölüginiñ ağa ilmiy hadimi.
Evelina Antonivna Kravçenko. Tarih ilimleri namzeti, Ukraina MAA Arheologiya institutı irte demir devri arheologiyası bölüginiñ ağa ilmiy hadimi.
Kitap, ömrünüñ büyük qısmını Herson vilâyeti ve Akyarda (Sevastopol) çalışıp keçirgen ukrain muzeycisi, arheolog ve abideler qoruyıcısı Aleksandr Kuzmiç Tahtayğa bağışlanğan. İnkerman vadiyası - Cenübiy-Ğarbiy Qırımda arheologik abidelernen eñ zengin olğan yerlerden biridir. Eñ emiyetli abidelerden biri vadiyanı kesken Çorğun özeniniñ (Çornaya r.) sol qırağındaki platoda yerleşken soñki tunç - irte demir devrine ait Uç-Baş qasabasıdır (ilk adı - Çortove gorodışçe).
İnkerman vadiyasını ilk araştırğanlardan biri Aleksandr Kuzmiç Tahtay (23 oktâbr 1890 - 25 iyül 1963) edi - ukrain arheologı, muzeycisi, Hersonesni qurtarğan insan, o, ekinci Cian cenki vaqtında muzeyni taşlamadı ve onıñ içün repressiyağa oğradı. O, skiflerden evelki devirde Qırım ve Aşağı Özü boyu medeniyetleriniñ tipologik oşaşlığına ilk olaraq diqqat etken edi. A.Q. Tahtay Poltava guberniyasınıñ Romnı şeerinde doğdı. 1911 senesi Peterburg universitetine kirdi, soñra Peterburg arheologiya institutına avuştırıldı. Universitetni bitirgen soñ Poltavağa qaytıp, kâtip olaraq çalıştı.
Birinci Cian cenkini keçti, 1917 senesi oktâbr inqilâbından soñ Qızıl orduda hızmet etti. 1920 senesi Poltava uezdi Mıkilska köy kütüphanesiniñ müdiri, 1921 senesinden ise - Poltava abidelerni qoruv komitetiniñ instruktorı olaraq çalıştı. 1925 senesinden 1929 senesine qadar Poltava muzeyiniñ arheologiya bölüginde saqlayıcı olıp çalıştı. 1929 senesi A.Q. Tahtay şura aleyhine teşviqatta qabaatlanıp apiske alındı, lâkin deliller yetersiz olğanı içün 1930 senesi iyün 26-da azat etildi. Onı endi keri muzeyge işke almadılar.
Bütünukraina arheologiya komiteti reisi M.Y. Rudınskiyniñ iltiması ile A.Q. Tahtay, ögde ketken arheolog ve muzeycilerden biri - D.İ. Yavornıtskiyniñ yolbaşçılığında Dniprelstan arheologik ekspeditsiyasında çalışıp başladı. 1930 senesiniñ küzünde onı Herson muzeyiniñ arheologiya bölügi müdiri etip tayinlediler. 1934 senesi mart 20-de A.Q. Tahtay kene apiske alındı, lâkin o yılnıñ iyün 4-de iş qapatıldı.
Azat etilgenden soñ Aleksandr Kuzmiç bir qaç vaqıt Tsürupınsk muzeyinde çalıştı, 1935 senesi ise Aqyarğa köçip, Hersones muzeyinde çalışıp başladı ve mında feodalizm bölügini teşkil etmege tutundı. 1936 senesi iyül 30-da Aqyar (Sevastopol) "Mayak kommunı" gazetasında A.Q. Tahtayğa arheologik materialğa marksistik olmağan yanaşuv qabaatı atılğan bir maqale derc etildi ve onıñnen "añlatuv işi" keçirildi, bundan soñ alim azırlağan yolbaşçısına "tenqitni köz ögüne alıp" "UBKP(b) Tarihı"ndan tsitatalar qoştı. İkinci Cian cenki başlağanda, o, Hersones ve onıñ etrafında arheologik qazıntılar ötkere edi, bu ise Herson-Korsun (Qırım) şeeriniñ Büyük Volodımır tarafından alınuvı şaraitleri aqqında meseleni kötermege imkân berdi, çünki Herson gorodışçesi ve nekropolünde qadimiy rus eşyaları tapılğan edi.
Cebhe sızığı yaqınlaşqanda, A.Q. Tahtay yaşını ve aqayınıñ (qatının) hastalığını sevep etip, Hersonesniñ başqa hadimleri ve kollektsiyaları ile beraber tahliye etilmekten (evakuatsiyadan) vazgeçti: "Er ceennemiñ öz Tserberi olmaq kerek, men de bu aziz taşlar yanında öyle Tserber olıp qalarım" dedi. Muzey qapatılğandan soñ Aleksandr Kuzmiç öz qazıntı işçisinen beraber tahliye etilmegen (evakuatsiya olunmağan) eksponatlarnı, mozaikalarnı yetiştirgeni qadar kömdi, daima qazıntılarnı baqıp, tapılmalarnı qayd ete edi.
Aqyarıñ faciâlı mudafaası soñrağa yetkenden soñ A.Q. Tahtay arbiy esirler lagerine tüşti, bundan soñ işğal akimiyeti onı Hersones muzeyiniñ professor-saqlayıcısı etip tayinledi. Muzey territoriyasında sistematik cıyıştırma işleri teşkil etildi, Kruze bazilikası yanındaki açıq ibadethaneniñ qazıntıları keçirildi. Bu işlerniñ neticeleri boyunca A.Q. Tahtay ilmiy esabatlar azırladı, olar bügüngece Hersoneste saqlanmaqta. Alim ve muzeyci Aleksandr Kuzmiç Tahtay almanlarğa muzeyden qıymetli eksponatlarnı çıqarmağa bermedi, olar içün ekskursiyalar keçirip, bu abideniñ dünya medeniyeti içün emiyetini añlata edi.
Cenk bittikten soñ V. Şevçenko ve O. Bergolts bütin memleketke A.Q. Tahtaynıñ - Hersonesni qurtarğan insannıñ ve onıñ öz zenaat borcuna sadiqlığı aqqında bildirdiler. O, cenk vaqtında elde etilgen materiallar üzerinde çalışmağa devam etti ve «Qırım ve Aşağı Özü boyunıñ skiflerden evelki devirde medeniy-etnik umumiligi» namzetlik dissertasiyası üzerinde çalışmağa azırlana edi. İhtimal ki, onıñ tez qorçalanuv perspektivası, Hersones eksponatlarını tahliye etken ve şandan marum etilgenini is etken S.F. Strjeletskiyniñ iç oşuna ketmedi.
1949 senesi yanvar ayında o, "Leningradtan kelgen mesüliyetsiz yoldaşlarnıñ qanatı altında" serlevalı büyük bir maqale yaza, anda A.Q. Tahtaynı faşistlernen işbirlikte qabaatlay. 1949 senesi mayıs ayında onı işten boşattılar, avgust 27 şaatlıq etken soñ onı apiske aldılar ve noyabr 11-de "Vatanğa hainlik" (RSFSR CQ 38-3 ve 58-10 maddeleri) qabaatınen aq-uquqları eglinip 25 yılğa tüzetüv-iş lagerlerine maküm etildi. A.Q. Tahtay cezasını 1955 senesi oktâbr 29-ğa qadar Uğliç lagerinde çekti ve andan afnen çıqtı. 1956 senesi baardan başlap o, Donetsk muzeyinde çalışıp, Donetsk universitetinde lektsiyalar oquy edi.
A.Q. Tahtay 1963 senesi iyül 25-te Donetsk şeerinde vefat etti ve mında defin olundı. Soñ vaqıtlarğa qadar Donetsk muzeyinde onıñ kene de yerine ketirilmegen yañı muzey kontseptsiyası saqlana edi. Onıñ niyetine köre orta asırlar zalı moğol tastaqinen (başsuyegi) açılmalı edi, mında kirgen er kes onıñ qara teşiklerine baqıp ola bile edi... Tahtay alâ daa aqlanmağan... Onıñ işi ve arhivi alâ daa Aqmescitte, SBU (şimdi Rusiye FHB) idaresi arhivinde saqlana...
Amma onıñ İnkerman vadiyasını ögrenip, onıñ abidelerini alim çoq yahşı bilgen Aşağı Özü boyunıñ abidelerinen deñeştirüv niyeti devam etildi. 2006 senesi evelâ Sevastopol (Aqyar) arheologiya ekspeditsiyasınıñ İnkerman taqımı, soñra ise Ukraina MAA Arheologiya institutınıñ ayrı İnkerman ekspeditsiyası tarafından Uç-Baş qasabası qazıntıları başlandı. Bu araştırmalar neticesinde monografiya neşir etildi – «Tunçtan demirge: İnkerman vadiyasi sakinleriniñ hocalığı» (Uç-Baş ve Saharnaya Golovka qasabaları araştırmaları materiallarına binaen) / E.A. Kravçenko, S.A. Gorbanenko, L.V. Gorobets, R.V. Kroytor, S.N. Razumov, M.S. Sergeyeva, E.Y. Yanış. Kiyev: UMAA Aİ, 2016, 318 s., res., cedv., ISBN 978-966-02-7802-8.
Taqiqatlar tasdıqladı ki, bu büyük ve bay pekitilgen qasaba ğarptan kelgen insanlar - frakiya galştatı medeniyetleri taşıyıcıları tarafından qurulğan, soñra onıñ ealisine çöl komponenti qoşulğan - Aşağı Özü boyunıñ bilozerka medeniyeti taşıyıcıları, o bir qaç kere irte köçebe-kimeriylilerniñ ücümlerinen bağlı viran oluv devirlerini başından keçirgen ve skif devriniñ başında bar oluvını toqtatqan. Qasaba Qara deñiz regionında irte demir metallurgiyasınıñ ilk merkezlerinden biri edi, Uç-başlılar demir aluv tehnologiyasını, ğaliba, Kafkasiyadan alğanlar.
Qadimiy tarihiy devirler çatarında İnkerman vadiyası qabilesi ayatınıñ episi tarafları kitabnıñ mevzulu bölüklerinde tasvirlengen. Monografiya qısqa tarihiy ekskursnen - tarihiy ceryanlarnıñ ğayrıdan quruluvı ve Qırımda endi yañı devir - biz yaşağan vaqıtnıñ soñunda olğan demir devrinen bağlı yañı içtimaiy esnâslarnıñ meydanğa kelüvinen yekünlene.