Biz — bir köknıñ yıldızları
Pavlo Tıçınanıñ qırımtatar medeniyetine alâqasınıñ tarihı.
Pavlo Tıçınanıñ qırımtatar medeniyetine alâqasınıñ tarihı.
A. Lâtif-zadeniñ "Yañı saz" (1928); ve qırımtatar tilinde "Koterilüv" (1932) adlı edebiy almanah kitapları şairniñ kitaphanesinde tesadüfiy degil. Daa 1920 seneleriniñ ortalarında, Harkivge köşken soñ, Pavlo Tıçına şarq tilleri – ermeni ve türk tillerini ögrenmeknen meraqlandı. Bu, onıñ şarqşınaslıq tedqiqatları içün faydalı oldı (şairniñ ömürbayatında az belli olğan malümat), çünki 1926 senesi Pavlo Tıçına çeşit sektsiyalarnı birleştirüv arqalı Ukraina şarqşınaslıq assotsiatsiyasınıñ qurucılarından biri olğan edi. Şair özü şarq tillerinden tercime sektsiyasınıñ azası oldı.
Pavlo Tıçınanıñ qırımtatar edebiyatınen bağlarınıñ tedqiqatına Oleqsandr İvanoviç Gubar (1932-2003) – ocası, publitsist, edebiyatşınas, tıçınaşınas, Tavriya milliy universitetiniñ professorı böyük isse qoştı. O, Pavlo Grigoroviçnen şahsen tanış edi. Oleqsandr İvanoviç bu mevzuğa "Menim emegim, menim yanuvım…(Pavlo Tıçınanıñ icadınıñ Qırım saifeleri)" ve "Biz bir köknıñ yıldızları: Pavlo Tıçına ve tatar edebiyatı" adlı maqalelerini bağışladı. Tam "Biz bir köknıñ yıldızları" maqalesinde Abdulla Lâtif-zadeniñ "Yañı saz" şiir kitabı aqqında malümat bar.
İlk kere şair Qırım toprağına 1925 senesi avgust ayında kelip, Aluştağa raatlanmağa keldi. Öz yardımcısı ve kelecek qadını Lidiya Paparukka yazğan mektübünden şairniñ kerçekten de qırımtatarlarnıñ edebiyatı ve medeniyetinen deral meraqlanğanını bilemiz: "Tatar klubında edim; kitaphanede tatar kitaplarınıñ çoqsunı satıp aldım, biraz daa az añlasam da, oquyam" (türk tilini ögrenüvi yaqın tatar tilini de añlamağa imkân berdi).
A. Lâtif-zade, "Yañı saz" (1928)
Kiyiv ş. P.G. Tıçına EMMK, KV 21440 MB 9445
Pavlo Tıçınanıñ qırımtatar halqınıñ turmuşına degen böyük merağını, XIX asırnıñ soñunda taqdiri Qırımğa atqan Mıhaylo Kotsübınskiy uyattı. O, bazarlarnı, tatar mekteplerini ziyaret etti, turmuş, adet, tilni ögrendi, regionnıñ tarihı, şeer ve qasabalarnıñ mimarlığınen meraqlandı. Yazıcını Qırım tabiatınıñ dülberligi maftun etti. Bular aqqında episi genç Pavlo Tıçınağa eyecanlı ve şiiriy sürette tarif etti.
Soñra Pavlo Tıçına belli qırımtatar şairi Abdulla Lâtif-zadenen tanıştı, oña Qırımtatar edebiyatınıñ alı aqqında Ukrainanıñ o zamanki paytahtı Harkivde yaşap çalışqan "Çervonıy şlâh" mecmuasına maqale yazmağa teklif etti. "Qırım tatar edebiyatınıñ qısqa baqışı" adlı maqale 1927 senesi dekabr 11-nci sanlı mecmuada ukrain tilinde neşir etildi. Bu, ukrain oquyıcısını qırımtatar edebiyatınen tanıştırğan ilk maqalelerden biri edi.
A. Lâtif-zade ürmet olaraq Pavlo Tıçınağa "Yañı saz" adlı şiir kitabını ediye etti, bu kitap Tıçınanıñ şahsiy hatıra kitaphanesinde saqlana, kitabınıñ forzatsında avtograf bar: "Duyğulı yırcığa — böyük usta y.daş Pavlo Tıçınağa müelliften. Ab. Lâtifzade. Aqmescit şeeri. 11. 08. 1928 s."
KV 23999 MB 21097 A. Lâtif-zade, edebiy almanah "Koterilüv" (1932)
Kiyiv ş. P.G. Tıçına EMMK, KV 336 MR 358
Qırımtatar edebiyatınıñ 1932 senesi oktâbr ayı içün "Koterilüv" edebiy almanahı ihtimal Qırımğa növbetkideki seyaatlardan birinde alınğan, ya da Pavlo Grigoroviçke poçta ile Harkivge yiberilgen edi. Ediye yazıları yoq. Almanahnıñ müellifleri arasında çoqtan çoq roman, pyesa, stsenariy, şiir müellifi — yazıcı Ümer İpçi bar. Pavlo Tıçına Ümer İpçiniñ "Alim" kinostsenariysıne yüksek qıymet kesti. Kinostsenariyniñ üstünde çalışuvda o vaqıtta VUFKU-da muarrir bolıp çalışqan Mıkola Bajan da iştirak etti. Bu film bütin Ukraina boyunca kinoteatrlarda böyük muvafaqiyetnen numayış etildi.
Bir vaqıt tatar şairlerinen körüşüvde Pavlo Tıçına milletler, medeniyetler ve insanlar bağları meselesine toqunıp, şulay dedi: "Keliñiz yıldızlar kibi yaşayıq. Çünki biz - bir köknıñ yıldızlarımız".
Malümatnı Kiyiv ş. P.G. Tıçına Edebiy-memorial müzey-kvartirasınıñ fond-ekspozitsiya işleri ilmiy bölüginiñ müdiri D.V. Nesterçuk azırladı