«Admiral Nahimov»nıñ sırrı
Şuralar Birliginde nüklear sınaqlarınıñ bağlantısı ve «Admiral Nahimov» kreyseriniñ taqdiri.
Valeriy Verhovskıy. «Qırım svıtsı» (Krymska svitlytsa) gazetası, 2018 senesi, çıqış № 45
Elbette, er keske belli ki, yamanlıq imperiyasında nüklear sınaqlar içün Qazaqstannıñ şarqında ve Şimaliy Muz okeanında Yañı Yer (Novaya Zemlya) adalarında, şunıñ kibi Totsk poligonında az insan yaşağan yerler ayırıla edi. Şuralar Birliginde «tınçlıq maqsadınen» yerastı nüklear patlamalar 124 kere yapıldı, şu cümleden ekisi Ukrainada (1972 senesi Harkiv vilâyetinde ve 1979 senesi Yenakiyevoda). Lâkin, endi qısmen otuz yıl devamında Qırım yarımadası yanında Qara deñizde nüklear silâ sınağı bir kere kerçekten yapıldı degen malümat vaqıt-vaqıt peyda ola.
En azından kütleviy haber vastalarında (ZMI) deñizci ve jurnalist Vitaliy Kostrıçenko ve aq-qarañğı (istefadaki) 2-nci rütbeli kapitan, Sevastopol «Deñiz toplaşuvı»nıñ prezidenti Volodımır Stefanovskıy tarafından böyle bir faraziye «assılsız degil» dep adlandırıldı.
1950-nci yıllarnıñ başında qurulğan «Admiral Nahimov» yeñil kreyseri faqat 1960 senesi iyül 29 kününe qadar hızmet etti ve «eskirgen» dep silinip taşlandı, gerçi 68-bis leyhasınıñ 13 «egiz qardaşı» tınçlıqnen 1990 senesine qadar çalıştı; ğaliba, başqa «admirallarda» «maneviy eskirme» körünmeyip keçti. 1960-ncı yıllarda konservatsiyağa qoyulğan olar 1970-nci yıllarda Brejnev-Ustinov silâlı quvetlerini ösdürüv devrinde kene flot hızmetine qayttılar.
«Nahimov»nıñ taqdiri ise facialı şekilde yekünlendi, başqa türlü aytmaq mümkün degil. V.B. İvanovnıñ «Sevastopol sırları» (Taynı Sevastopolya) kitabında öz adını bildirmemekni istegen 2-nci rütbeli kapitan şöyle dey: «Nahimovğa munca şamatadan şaşam, eñ evelisi çünki onıñ astında T-5 atom torpedası patlatılğanı endi er keske belli. Men 50-nci yıllarnıñ soñunda Kefe (Feodosiya) şeerinde 613-nci leyhalı suvastı gemisinde hızmet ettim. Tamam bizlerge ulu itibar etip, nişangâhqa atom torpedasını atmağa emanet ettiler. Şaatlar soñra aytqan ediler ki, adını aqlıma ketiralmayım, kreyser qattı patlamadan töpege köterilip, bütün gövdesinen suvdan sanki fırlap çıqtı.
Soñra barlığımıznı dezaktivatsiyadan keçmege mecbur ettiler, ve şu sınaqlarda iştirak etken gemilerni tizden maden qırıntısına yazdılar, çünki olarnıñ gövdeleriniñ metali radioaktiv suvnıñ tüşüvinden ziyade fon bermege başladı». İsimsiz menba, şübhesiz, büyük işanç doğurmay, onıñ içün ileride tek tasdiqlanğan deliller ketecek.
Demek, 1958-1961 seneleri Şuralar Birligi nüklear sınaqlarnı toqtatuv (moratoriy) qaidelerine riayet etkeni, ve onıñ qararı ŞSCB Yuqarı Şurası tarafından qabul etilgeni delildir. Eger de şu devirde sınaq yapılğan olsa, o: a) halqara cemaattan gizli; b) suvastı ya da yerastı; v) Yañı Yer yaki Semipalatinsk poligonında degil de, duşman istihbaratı içün beklenmegen başqa yerde ötkerilmeli edi.
Onda yañı kreyserniñ 1960 senesi talimlerinden (okuqları) episi soñ tiz şekilde qullanuvdan çıqarılğanını nasıl añlatmaq mümkün? Kostrıçenko iddia ete: «Kreyserniñ bütün tahta palubasını qoparıp aldılar, gövdesi ise qırdırıldı ve soñra ziyade qıymetli boya — qurğuşun surigi ile boyalandı. Bu tamam silinüvinden evel olıp keçti!». Qara deñiz tübünde qayd etilgen seysmik faallıq da delil olıp tura — bu yer sarsıntısınıñ (yerteprenişiniñ) vaqtı (1960 senesi dekabr 4) ve yeri (Meganom ve Çavda burunları arasındaki Kefe körfezi) Qara deñiz flotunıñ talimleri keçirilgen yerinen acayip bir dögülliknen kile.
Amma Rusiye Fevqulâde Allar Nazirliginiñ (MNS) malümatlarına esaslanıp 2014 senesi aprel 16-da bildirilgen «RİA Novosti» agentliginiñ malümatına ne demeli: «Suv ve topraq sınaqları (probaları) deñizde tseziy-137 ve stronsiy-90 radionuklidleriniñ barlığını köstere. Akvatoriyanıñ bazı noqtalarında bu maddelerniñ ruhsat etilgen ölçüleri 70 kereden ziyade arttı. Rusiye MNS malümatlarına köre tseziy-137 ve stronsiy-90 radioaktiv elementleriniñ artması Qara deñizniñ şimaliy-şarqiy yalısınıñ episine has. Bu, nüklear sınaqlarınıñ radioaktiv mahsulatlarınıñ avadan tüşüvi ve Çernobıl AES-ndaki qaza taşlavlarınıñ mahsulatlarınıñ kelüvinen bağlıdır».
Radioaktiv maddelerniñ 70 kere artuvı içün Çernobıl qazasını qabaatlamaq mümkünmi? Çünki Dnipro (Özü) özeni Qara deñizge Kefe (Feodosiya) rayonında qoşulmay. Ketirilgen sebeplerden birincisi o qadar da assılsız körünmey...
Ancaq, eç degilmese bir-qaç noqtai nazarnı bermek içün, biz bu meselede añlayışlı olğan insanğa — Radiy Radutnıyğa tefsir içün muracaat ettik.
«Maqalede kösterilgen faraziye maña ziyade ihtimalı olamağan kibi körüne, mına ne içün. Böyle bir ameliyatnı gizliden ötkerüv mümkün olmaz. Ötkerüvi çoq daa qolay olğan yerüstü sınaqlarda bile yüzlerce insan iştirak ete. Olarnıñ episi sırı aydınlatılmaması aqqında iltizam (tilhat) bermeyler, bergenlerinden ise er kes susup turmay, şu qadar yıllar devamında daa beter. Malümat sızması qaçınılmaz, o qanda? Memuarlar qanda, vaqialar iştirakçileriniñ hatıraları qanda? Yoq. İsimsiz 2-nci rütbeli kapitan — menba degildir. Üstelikte, tasvir etilgen manzara sınaqlar vaqtındaki vesiqalaştırılğan, eyi ögrenilgen manzaralarğa uyğun kelmey. «Sultan» (suvastı nüklear patlamasında suv kütlesiniñ fırlatılması — müel.) asıl olğan yer ve gaz qabarcığınıñ çıqışı geminiñ ölçülerinden daa büyüktir. Eger gemi oña tüşse, o yuqarı sıçramay, yoq ola.
«Admiral Nahimov» kreyseri
«Admiral Nahimov»nıñ taqdiri istisna degil, kerek olsa, qaidettir. Bu leyhanıñ aman-aman bütün gemileri bir-birine oşağan tercimei alına malik. «Nahimov» 1953 senesi amelge kirsetildi, başqaları da 1952-1953 senelerinde sıratqa turdılar, 1960-ncı yıllarnıñ başında ise olarnı zannetilgen müttefiqlerge (meselâ, «Ordjonikidze» İndoneziyağa bardı) dağınıp başladılar, başqa vazifeler içün, şu cümleden raket silâsı içün deñiştirdiler. Hruşçov devriniñ, maşşala, «volüntarizm» ıstılası (termin) ile yahşı tasvir etilgeni bellidir.
Şöyle aytayıq, ŞSCB-de o qadar tartıqsızlıq (bardaq) ne evel, ne de ondan soñ yoq edi. Bu sebepten kreyserlerniñ evelâ tamir etilmesi, soñra modernizatsiyalanması, konservatsiyalanması, yañıdan qurulması, qurğuşun suriginen boyalanması, soñunda ise silinib taşlanmasında acayip bir şey yoq. Qara deñizde seysmik faallıq daim olıp tura. Meselâ, bu tefsirni yazuv vaqtında derce 5 ball olğan suvastı yer sarsıntısı olıp keçti. Qara deñizniñ radioaktiv kirlenüvi yañılıq degildir. Onı 1999 senesindeki ekspeditsiya da tapqan, onı çoqtan ziyade ilmiy müessiseler, ekologlar, fizikler ve adiy turistler nezaret etkendi. Qıymetler farqlı, ziyade farqlı.
Nüklear patlamalarnıñ belgilengen «radiatsiya imzası» (signatura) bar, onıñnen qaza yaki tabiy kirlenüv menbalarından (Azaq deñizinde radiatsiyanıñ tabiy menbaları bar) farqlamaqnı degil de, patlayıcınıñ çeşitini (tip) tapanı da bilmek mümkün. Eñ soñunda asıl sual — ne içün? Qalaba eali ile meskün etilgen, yolbaşçılarnıñ yazlıqları olğan, o vaqıttaki tüşman Türkiye ile aman-aman sıñırlaşqan bir yerde patlayıcını patlatmaq ne kerektir? 3,5 kilotonna quvetliligindeki patlamanı saqlamaq başqa yerlerde qıyın degil.
Tamam o vaqıt gizlev usulları doğa edi, meselâ, dekapling degen usul hasaplamalarğa köre nüklear patlamadan seysmik signaturanı eki yüz kerege eksiltmege imkân bere edi. Adetiy yerde, Yañı Yerdeki Çornaya Guba körfezinde patlamanı saqlamaq çoq qolay olur edi. Zaten 1961 senesi Çornaya Gubada anılğan T-5 torpedalarınıñ bir-qaç atışı kerçekten olıp keçti...».
P.S. Şimdi bizge tek oña ümit etmek qaldı ki, eç olmasa qaçandır bir kün «Admiral Nahimov» kreyseri boyunca faraziyelerniñ episi ya red etilir, ya tasdiqlanır. Eki metropoliyanıñ qapalı arhivleri bizge çoq «küzetüvler» (otkrıtiy) vade ete...