Üç deñiz aşa Qırım yolucılığı

«Üç deñiz aşa yolucılıqnıñ» (Hojeniye za tri morya) Qırımğa ne alâqası bar? Ne içün Kefede Nikitinge eykel qoyulğan?

Valeriy Verhovskıy. «Qırım svıtsı» (Krymska svitlytsa) gazetası, 2018 senesi, çıqış № 27

Afanasiy Nikitin — tarihtaki belli şahsiyet, kerçekten bizim degil de, «Üç deñiz aşa yolucılıq» — qadimiy edebiyatnıñ meraqlı abidesi, hususan onı rus tilinde degil, asıl tilinde oqusañız... Lâkin bu qolyazma kitabınıñ Qırımğa ne munasebeti bar? Ne içün on yıl evel Kefede (Feodosiyada) Nikitinge eykel qoyuldı? Ve onı añmağa kerekmi?

Bazirgân, seyaatçı ve yazıcınıñ tamırlarından başlayıq. «Men — rusinim», — dep öz memuarlarınıñ başında malümat bere. Afanasiy Nikitin iç bir vaqıt moskovalı degil edi: Tver Ulu kinazlığı (o, şu yerdendir) tek öz mustaqilligini qoruyıp qalmastan, Moskvanıñ qomşularğa üküm sürmek içün (elbette, Ordu akimiyeti astında) isyan etti; uzaq vaqıt Tver kinazlığı ulu Litvaniya kinazlığı ile de ortaq bağlarda (ittifaqta) buluna edi.

Afanasiy Nikitin öz ticariy seyaatına 1468 senesi çıqtı. Şimdi Rusiyede Moskva — Sankt-Peterburg arasında «Afanasiy Nikitin» yolcu treni yürüymekte, tarih adaletine köre onı Tver — Aşağı Novgorod (Nijniy Novgorod) — Astrahan (Hacı Tarhan) — Derbent yolunı boyunca köndermek daa doğru olur edi. Tverden çıqıp Nikitin bazirgân kervanı ile Kalâzin, Uğliç, Kostroma, Qazan ve o vaqıttaki paytaht Saray şeerini keçti, soñra Kaspiy (Hazar) deñizi ile künümizdeki Dağıstan yalısına üzdi, anda qaraqçılar bazirgân gemisini zapt etip, insanlarını yesir alğanlar. Derbentte Nikitin şirvan şahınıñ vekilini yesirlerniñ boşatılmasına yardım etmege rıza ettirmege nail oldı.

Daa soñra Nikitin cenüpke, Baqu ğa, «sönmez ateş yana»ğan şeerge yöneldi. Baqu — o, aman-aman Fars (İran) ve ticaret ekspeditsiyasınıñ muvaffaqiyetsizligi Fars ve İndistan boyu quvançlı, em de cılğasız seyaatına ketirdi. «İndistanda ise büs-bütün 84 din, ve episi Butqa (Buddağa) inana. Ve din dinnen ne işret, ne aşay, ne evlene. Bazıları qoy etini, tavuq, balıq, yımırta aşaylar, em sığır etini asıl bir din aşamay... İndiler iç bir et yemezler, ne sığır, ne qoy, ne tavuq, ne balıq, ne toñuz etini».

Kefede (Feodosiya) Afanasiy Nikitinniñ eykeli

Seyaatçığa uzaq yaşamağa qısmet etmedi, zenginlikke irişmedi, lâkin dünya ayatınıñ soñki yılları tolu vaqialar ve izlenimlernen zenginleşti. Seyaatçıdan tek bir at qaldı ve onı «yılanlar soqaqlardan yürüy, ve olarnıñ uzunlığı eki sajen olğan» Bidar şeerinde altmış sekiz futunğa satmağa mecbur oldı. Qolyazmanıñ müellifi İndistan aqqında sensatsion delillerni bere: «Maymunlar (mamiçi) ise, olar ormanda yaşaylar. Olarnıñ öz maymun kinazı bar, da raiyyeti ile yürüymekte. Kim tiyse, olar öz kinazına şikâyet eteler, ve o oña öz ordusını yollay, ve olar şeerge kelip, azbarlarını yıqıp bozalap ve insanlarnı öldüreler. Ordularınıñ sayı, aytqanına köre, çoq imiş, tiñgipleri de öz tillerinde».

Ve daa uruş filleri, sultan sarayı, ekzotik memleket sakinleriniñ urf-adetleri, ayatı... «İndiler sığırnı ata dep çağırırlar, inekni ise ana».

İndistanda Nikitin üç yıl keçirdi, evge yol Fars ve türkiye Trabzonı üzerinden keçip, daa soñ Qara deñiz boyunca, soñunda Qırımğa ketirdi: «Tañrınıñ iradesinen Kefeden (Kafa) Filipniñ oruç bayramından 9 kün evel keldim. Ollo pervodiger!».

1474 senesi Nikitin maşrıq ve mağrıb (Şarq ve Ğarp) rastlaşqan şeerde olıp seyaatlardan dem almağa ve raatlanmağa fırsat taptı. Tamam mında, Kefede o, öz adını şanlandırmış qolyazmasını yazmağa başladı. 1475 senesi baar kününde Afanasiy Nikitin bazirgân kervanı ile Podilyuğa (Podolye) yol aldı. Bu soñki kervanlardan biri, belki Qırımnıñ yalı boyunıñ osmanlı zaptından evel büsbütün soñkisi edi.

«Sivas okrugında ve Gürcistan (Gürzin) memleketinde er şeye bereketlik bar. Ve Türk memleketi (Turskaya zemlya) bereketli eken. Ve Voloh memleketinde bol ve eñ ucuz aşaw bar. Ve Podil memleketi (Podolskaya zemlya) de er şeye bol-bereket. Amma Rusniñ (Rus memleketi) saqlasın Teñri! Alla saqla, hudo saqla! Bu dünyada munu kibi memleket yoq; ulu Rus memleketi kinazları adilatsiz olsa da: Uruz (Rus) memleketi abadlaşsın; rastiq yer taptı. Ollo, hudo, Boğ, Teñri». («Sivas etrafında ve Gürcistanda er şeyniñ bereketi bar. Türkiye memleketi ğayet bay. Eflâk (Voloh) memleketinde bolluq ve ucuslı aşamaq bar.

Daa Podil (Podolskaya) memleketi de er şeye bay. Rusiyeni (Rusni) ise Teñri qorusın! Alla saqlasın! Ya Rabbim, onı qoru! Bütün dünyada oña oşağan böyle memleket yoq, asılı Rus toprağı kinazları adilatsizdir. Rus abadanlıq tapsın ve onda adalet olsun! Ya Alla, ya Boğ, ya Teñri!»).

Maymun kinazından farqlı olaraq, adem oğulları kinazları ğayet adilatsiz ediler ve Qırımnı, Ukrainanı ve Nikitinniñ vatanını epohtik deñişmeler bekley edi. Artıq 1475 senesi yazda Kefe (Kafa) küreşsiz teslim olıp, qapularını türklerge aça. Nikitin yürgen vaqıtta, 1470 senesi Novgorod yepiskopu (episkop) ölgen, ve novgorodlılar yañı yepiskop tayin etmesi içün Moskvağa degil de, Kiyiv mitropolitine hitap ettiler (çünki 1461-1517 seneleri moskva mitropolitleri cian (Vselenskiy) patriarhlığı tarafından degil de, kinazlar tarafından tayin etilgen ediler, öylelikle "kanonik degil" ediler ve Tsağrğorodda tanınmağanlar). Moskva Kinazı bu areketni hıyanet kibi baqtı ve bundan İvan III Novgorod üzerine arbiy atlanuv ile yürüdi; bu cenkinde Tver Moskvanıñ tarafını tuttı.

Hanzan (Ganza) birleşigine kirgen ve öz yolunen inkişaf etken Avropa şeeri olğan Novgorodnıñ (Novgorodnıñ) tüşüvi Moskoviya topraqlarınıñ kolossal derece kenişlemesine ketirdi, lâkin bu esnas novgorodlılarınıñ merametsiz sürgünligi (deportatsiyası) ile ibaret edi; anda şeerniñ biñlerce eñ yahşı insanı elâk oldı, ve eñ müimi — şimal-şarqiy Rusiyeden avropalı azat ruu quvuldı. O, asğari körünişlerini bile tahammül etmegen Moskva tarafından quvuldı. Sade vaqtınca degil, ebediyen quvuldı. Etnik tazarulama (tozlaştırma) ve sürgünlik (deportatsiyalar) Moskva devletiniñ aman-aman ne şekil (çar, imperiya, cumhuriyet, birlik, federatsiya) almağına baqmadan yeñilmez qorqunclı adeti olacaqtır. Çünki «qanunlı topraqlar» (kanonik topraqlar) işbu şekilde toplanğan. Ve Novgorodnıñ tüşkeninden bir qaç yıl soñ Tverniñ özi de tüşecek.

Medeniyet (Sivilizatsiya) sıñırı şimaliy-şarq ve cenübiy-ğarpıy Rusiye (Rus) arasında asılında daa yoq edi, tek asıl olmağa başladı. Şu an ellige yaqın ukrain şeeri magdeburg uquqını alğan ediler. Ve 1494 senesi Kiyiv de şu maqamnı aldı. «Magdeburgiya» mında 1835 senesine qadar mevcut qaldı — arfiy manada: «Çar Nikolay (Mıqolay) onı yuqlattı». Ve Kiyivde de, Magdeburgta da, bütün dünyada kinazlar adilatsiz ediler, lâkin medeniyet tarafından azırlanğan uquqiyet nizamını sıñırlama printsipi (kuralı) ve mustaqil uquq müakemesi (mahkeme) başıboşluqqa qarşı turmaq imkânını berdi...

On yıl evel, 2008 senesi iyül ayında Kefede (Feodosiya), sabıq Kafa şeerinde Afanasiy Nikitinge eykel tikildi. Eger «uruz yeri begleri», ondan "rus dünyası"nıñ (russkiy mir) bir timsalını (simvolı) yapmaq yerine ulu seyaatçınıñ kitabını oqusalar, eger o, üç deñiz aşa bile aqiqat (törütük) tapmayıp vatanına qaytqanda qanday ümitsizlik duyğanını añlasalar edi...

Tañrınıñ merameti ile üç deñiz aşa yol oldım. Diger hudo dono, ollo pervodiger dano. Amin! Smilna rahmam rahim. Ollo akbir, aqşi hudo, ilello aqş hodo. İsa ruhoalo, aaliksolom. Ollo akber...

Garant içün Nikitin onıñ bilgen er dualarınen, er tillerinen ibadet etti: fars (iran), rus, tatar, arap tillerinen... Em er alda Ulu Tañrı episi tillerini añlay. Yazılğanları ise saqlanıp qaldı.