İhtiraslı niyetler ve plânlar. Ukraina Qırımdaki bağçacılıqnı ve yüzümcilikni ğayrıdan tikley
Ukraina Qırımdaki bağçacılıqnı ve yüzümcilikni ğayrıdan tikley.
Petro Volvaç, Taras Şevçenko ilmiy cemaatınıñ aqıyqıy azası, UNYP (NSPU) azası, Qırım MR nam qazanğan fan ve tehnika erbabı, 60-yıllıq tecribesi olğan qırımlı. «Qırım svıtsı» (Krymska svitlytsa) gazetası, 2017 senesi, çıqış № 49
Rusiyeniñ teren (içki) vilâyetlerinden Qırımğa köçirilgen insanlarnıñ (köçmenlerniñ), cenkten soñki birinci on yıllıqta bile sıcaq ve qurğaq Qırımğa uylaşamağanını, ögrenmegenlerini ve cenübiy (yalı) agroziraat medeniyetinde (hususan bağçacılıq, yüzümcilik, sebzecilik ve tütünsilikte) özleşemegenini ayat (yaşayış) inandırıcı tarzda isbatladı. Qırımğa yerleşmesiniñ birinci dalğasında yarımada cenübiy yalısını ve Qırım dağ eteklerini menimsemek içün mahsus seçilip alınğan mahsus köçmenler (sabıq NKVS-ciler / NKVD-şnikler, smerşovtsılar, GULAG qaravulları, "stukaçlar" – haberciler) ağır ziraat işleri içün umumiy alda (alâqasız) yaraqsız olıp çıqtılar. Bu sebepten dolayı, cenkten soñraki birinci on yıllıq devrinde tek ekseriyet hocalıqlarda (tarla-aqaylarda, sanayığa qadar alda) degil de, rus köçmenleriniñ qoltqa topraqlarında da (bağçalarda, ucadelerde), qırımlı meyva ve yüzüm bağları (ormansız) pütünley ölü quraq (tikenekli çalılıq) yaki quru terekler tüşkünligine çevirildi.
Yarımadada qalğan aaliniñ ev-azbarlarını (qorularını) yañartmaq maqsadınen gözel-güllü bağça-yüzümlikler (bağçalar-tarlalar), aman-aman tek quru terekler de degil, em de (arada bir) emayetli ömür ve esili miyvalı ağaç ve yüzüm çatalından acımasız qıyılıp-kesile edi. Aynı bu vaşılıq (barbarlıq) ve cezasız tonçılıq sebebinden cenkli (ya da uruşlıq) ve uruştan soñkı (soñraki) yıllarda ziraat bağçalar (tarla ve plânotatsiya) bağları meydanı qattı derecede, kerelerce qısqartıldı (eksildi).
Şöyle yıllar bar edi ki, meyvalar (sadvina) ve yüzümniñ büyük ve yahşı irişim-verimligini (ürün, bereket) cıyıp almağa kimse tapılmadı ve bu yüzümdir, meyvalardır tek orman ayvanları yaki ev (sürü) ayvanlarınıñ avlağında tüşti. Ne qadar acınacaqlı olmasın da (yazıq ki) – 10 (on) cenkten soñkı (postvoenki) yıl devrinde Qırım bağ-yüzümlikleri (bereket ve qazancları) verimliligi boyu daa da 1940 (birbiñ doquzyüz qırqıncı) yılındaqı köstergiçke yetalmadi. Büyük qısmı hocalıqlarda (köyleşmelerde), tek anda degil de pütün cemaat (rayonlarda), yüzüm ya da bağlarnıñ irişimligi, halqa berilgen deyer o qadar az-qalğan ki (felâket derecesinde), em de (hatta ki) gektarına 20-25 sentnerge bile irişmadi. Çünki ol, soñkı on yıllıq Qırım bağ irişim-verimliği eski Sero-Sinap adındaki tatar-yöreli yelma (alma) tereklerinden biri olğan tam verimine de denk çıqa edi.
Qırım iqtisadiyatınıñ, ve hususan yüzümcilik ve meyvacılıq sohasınıñ birinci soñkı cenk-yıllığında o qadar qorqunç-felâketli alına qalmavı Kremlin yolbaşçıları içün Qırımnıñ uquqiyetlik tayinini memuriy yönden deñiştirmege negiz-motivatsiya olıp keldi. Kremlin başları da yahşı añladılar ki, ziyan-zavalğa (yıqılğan) oğrağan Qırımnı Ukrainağa bermekten başqa ğayrıdan eç-bir qurtaruv yolu yoq edi. Ukrainanıñ oba-tarla irişim quvetini eyi bilgen Mıkıta Hruşçov Qırımdaki bağça ve yüzüm irişim-ziraat inkişafını doğrudan-doğru Ukraina (Ukrayna) ve çalışqan ukrain halqınen (bağlılıqta) qoyğanına esas bardı. Ziraat-tarla, ukrain halqı tek bu işte ukde degil de (qolay), daa quvançlı-söyüp işlegenler — qırımlı ukrain halqıdır — buña qaytış yapıp Qırımnı canlandırğan "şuña qavışacaq" aqqında qayd etken jurnalistler tarafında yazılğan ibaresi Ukraynağa berilgen Qırımnıñ birinci uquq-sırasını (üstünliklerni) belgiley.
O zaman matbuat, qırım bağçacılığı ve yüzümciliginiñ yañıdan tiklenüvini işte böyle aydınlata edi. «Radyanskiy Krım» ("Şuralar Qırımı") gazetasınıñ arhivinden (1956-1958)
Rusiye (ŞSCB) tüzügi altındaki o vaqıtta RSFSR terkibinde bulungan Qırım vilâyetiniñ oba-ziraat alı aqqında 1954 yılı yanvarı başlarında Ukraina KP MQ Birinci kâtibi Oleksiy Kırıçenkoğa Moskva tarafından berilgen malümatname (delil) — işbu fikirniñ asıllığınıñ isbatıdır. Keçmişte gizlengen devlet-firqa ve arhiv vesiqalarınen, Qırım vilâyetiniñ Ukraina terkibine kirsetilmesiniñ soñkı on yıllığına ait vesiqalarnen (belgelernen) tanısuv ukrain baş-teşkilâtlarına qırım bağçacılığı ve yüzümciliginiñ ğayrıdan-şavle aluvını o zamanda eñ müim bir maqsadı dep bilingenini añlamağa imkân yarattı.
Daa 1954 senesiniñ aprel başında URSR Nazirler Şurasınıñ (Radasınıñ) Başlığı Nıkıfor Kalçenko ve Ukraina KP MQ Birinci kâtibi Oleksiy Kırıçenko ŞSCB Nazirler Şurasına ve ŞK(b)P (KPRS) MQ-ne «Qırım vilâyeti ziraatını, şeerleri ve kurortlarını yañıdan quruv (ğayrıdan tiklev) içün mahsus tedbirlerni alıp baruv keregine ait» mektübünen (bildirgesi ile) muracaat ettiler. O vesiqada Ukrainanıñ baş yolbaşçılığı, şuña beraber Ukraina KP Qırım vilâyet komiteti (obkomu) ve vilâyet icra komiteti (oblvıqonkomu) ortaq olaraq «Qırım vilâyeti ziraat, şeer ve kurort inkişafını daa da ğayrıdan-tiklev aqqında tedbir-qarağı»nıñ leyhasını (proyektini) azırlap barğanları qayd etilgen edi.
Leyhanıñ birinci maddesinde (punktunda) sebze ziraat-bitkileriniñ ösüv saalarnı, bağçacılıq, yüzümcilik ve meyva ösüv yerlerini emiyetli (qattı) derecede kenişletilmesi ile cemi tarla ekinlerniñ verimliliginiñ, em ayvandarlıq irişimleriniñ artıruvına hitap etken tedbir-şerastları taqdim etilgen. Ukrain-kiyiv başqaları (merkezi) bağça-yüzümcilik boyunca Qırım vilâyetinde ulu ve küçlü niyetler tizdiler. Yılnıñ er yılnı on eki, yaki soñundan biş (beş) yılda her yıl yañı bağları 10-12 biñ gektarğa köterilmekni közde tutu (plânlanğan) olundı.
Gerçi bu miqdar, atta 1940 (qırqıncı) yılında da 12,3 (on-eki tüşün-üç) biñ gektar teşkil etkenni esapqa alınıp (köstergiç) daa, cenkten soñra evel yılınıñ eksikligi neticesinde kerçek asıl ekinlerniñ azuvını köstere eken (bir-qaç biñ gektarğa kemigen edi) — onda kiyiv baş-idarəlarnıñ maqsadları kezinli ve ihtilâliy edi (revolütsioner). Elbette ki, bes (beş) yıllıqda yañı ziraat terek-plan (miyva-ağaç) tiklemesi aman-aman dört defa kötermek içün ğayet de küçlü ve pek emiyetli (kocaman) yatırım-maliyeviy ve resurs-tehnikaviy malzemelerniñ tabuvını talap eta edi. Çünki, o vaqıtları beş yıl sıq-zaman müddetine, vilâyette yañıdan tiklemeden ğayrı kene 2 (eki) biñge yaqın gektarlarda bar bağlarını restavratsiya-tamir etilmesi ve daa 6,1 (altı tam ondan bir) biñ gektar üzerinde eskiregen terekleriniñ tiklemesi talaplunuv (yapılmalı) olundı.
O zadda bu qıyın ve farqlı, aslı fantastikalı vazifeni kerçekke tüşürmek içün biñlernen tasıldar (ihtisaslı) mütahassıslar, daa 10-20 biñlernen ukrain, yaki yahşı çalışan eller celp etilmeli edi. Şu qadar vaqıt (Buñan) dolayı — davlet destegi ile plan programmada Ukraina içinden 20 biñ bala-çağalı aqay-qoranta aileni köçirip-oturuvı ameliyatqa tasavur qılındı. Ziraat-bağça, yüzüm ustalığını ügretmek ve oqutuv-ziraatiy kadrlar tasil alması içün 1954 (dötünci) yılıından başlanıp Qırım-Ziraat (bağça) stantsiyasında talebeler (oquyıcı) sanı keniş artıldı — hem de Yalta s-g (selhöz) tehnikumına çoqlaştı (balalar arttı). O cümleden Qırım ziraat-(bağça-yüzüm) institutında balalarnı (talabeler-mütahassıslar) ösümlik-meyvacılıq boyunca qublaştırıp (qabullep) alıp başlandı. Anda yönetici ihtisarlar-kadrlarni em oqutup başlağan.
Tamam-tuğru (Doğru), kiyiv akimiyeti-uyeleri Qırım yüzümciliginiñ yaşartılması içün (küçlücesine) yañıdan qublaştı. Keçmiş asırında küçlü-balaban tamır-iqtisat, işli mühüm tarmaqlardan (zanaatlardan) birisi tüşken ve ezip-eski alına yatqan dep olıp kelgen eken. Lâkin o Rusiye çinberigi astına kele — o yalı boynunda cenkten soñqı devir — rusiye idaresi o zaman yüzüm ekilüvi rayonı plâşadkasını 1940 yıllı irişimine kene ketiralmadı, ve de aslı şol bereket derecesine tüşmedi (bağlaq-çüçüm bermedi). 1953 senesinde Qırım vilâyetiniñ yüzüm tarla meydanı tek 7,1 (yedi boşta-bir) biñ gektar edi (qırqıncı seneden köre eki biñ kerek eksi qaldı). İkinci ise 1940 yılı bereketligi (yüzüm-irişimi) 355 (üç yüz elli baş) ts / ga ekende (zentnerdan) tek — 20 ts / ga yettı.
Ukraina, Qırım vilâyetiniñ qarşısına kolhoz ve sovhozlarda yüzüm plântatsiyalarınıñ cemi bes (beş) seneli vaqıt içersinde (1954 - 1958 yılnıñ arasında) 10500 ga qadar (yañı irişim tarlalarını) yañıdan tiklev ya da kenişlemesini ekileci-maqsad qoydı, bu kerek ki: var plânatlarnı eki qat-büyükliknen artacaq (köpeltilgen maqsad). Çünki işbu devirniñ aynı yılda, tarlalar içünde eskilerniñ-yüzüm barında restavratsiya 1975 ga topraq üstünde olmalı. Kene şol tarlalarınıñ şarart (zayıflanğan) 10 biñ qırqalğan yer-yüzümler de tüzeltilmek içün de vazife plânı kirdi.
Öz-şahsiy miyvalı yañı ve quralacaq o dal terek-saçılacaqları tabaqmğan sebebinden aman-aman Orta Asiyadan altın-milyon (6 mln) köçetni-yüzümni (fidan, çubıqnı) ketirgen planı kerçeklendirdi.
