Arabat qalesi kene çalışamı?
Arabat beli — kurort zonası içün yañı ömür.
İvan Klepık. «Krımska svitlitsâ» gazetası, 2019 senesi, № 47-48 neşiri
Ukraina haritasında incecik bir süyekke oşağan Arabat beli – tek unikal tabiat adisesi degil. O daa çoqtan belli bir asotsiyatsiyalar ve stereotiplerniñ taşıyıcısıdır. Meselâ, yollarnıñ yuvuv tahtası ve boş plâjlar – bular bu yerlerniñ eñ yalıq ve keniş tarqalğan eki hususiyetidir. 2013 senesinde çıqarılğan «Böyle dülber ademler» filminde onı aynı şu şekilde kösterdiler.
Akimiyet 2014 senesinden soñ Herson vilâyetine kirgen Arabat beliniñ şimaliy qısmı insansız oluvdan toqtadı. Arabatnıñ şimali – Rusiye sıñırcılarınen körüşmeyip, kirmek mümkün olğan yarımadanıñ şu kiçkene parçasındır. Şunıñ içün mında ukrainler raatlanmağa seve-seve keleler.
Lâkin qılçıqnıñ işğal etilgen qısmı tam külliyen boştır.
Arabat beli – sivilizatsiyanıñ ayaqları altında yerleşken çöl toprağınıñ daa bir nümunesidir. Qırım er vaqıt fezaniñ sıñırsızlığı ve o fezanan idare etip olamavı ile acaiplendire edi.
Uzunlığı 112 km olğan bu bel-yarımada nisbeten yaqınlarda peyda oldı. Arabat beliniñ şekillenüvi biziniñ eramıznıñ 1100-1200 senelerinde Sıvaş gölüniñ ve Azaq deñiziniñ saylavı neticesinde başladı, çünki aynı mında tuznı puvlandırmaqnen çıqarmağa başladılar. (Aytqanlarına köre, çumaqlar Arabat beline tuz içün qatnay ediler). Kılçıq ancaq XVII asırda tolu qıymetli quru yer oldı.
Daa soñra Arabat beli strategik müim yerge çevirildi, çünki onıñ üstünden de Qırımğa kirmek mümkün edi.
Versiyalardan birine köre, bel öz adını qaleniñ – rabatnıñ (arbiy post) adından aldı. Zamaninen bu söz arabat şeklinde aytılmağa başladı.
Qale tam olaraq ne vaqıt quruldı – malüm degil. Lâkin biz bilemiz ki, Arabat qalesi ihtiyaclarğa ve vaziyetke köre defalarca kene qurulğan.
Qale aqqında ilk malümat fransız arbiy müendisi ve belli haritacı Giyom de Boplannıñ 1651 senesi «Ukraina tasviri» kitabında rastkele. Boplan yaza edi: «Arabat [Arabat], ya da Orbotek [Orbotec], – Liman [la mer de Limen] deñizi ve İnce Suv [Tineka Woda] arasında qapatılğan yarımadanıñ boynunda yerleşken, qullesi olğan taş qaledir. Bu boyun sekizde bir lyo qadar da keniş degil, mında bir deñizden digerine qadar çetel çoquq sızığı sığıla. Bizim qazaqlarımız yarımadanı Qılçıq [Kosa] dep adlandıralar, çünki onıñ qılçıq körünişi bar. Bu yerde han öz sürüsini tuta, anda, aytqanlarına köre, 70 biñ at bar.
İnce Suv [Tinkawoda] — bu, quru yer ve Qılçıq arasındaki boğazdır. O, kenişlikte tek 200 adım ala ve tınçlıqta onı atnen keçmek mümkün. Qazaqlar, hannıñ sürüsinden at hırsızlamağa barğanda onı ordu olaraq keçeler, bu aqqında biz yaqında yazarmız». Lâkin Bernard Vapovskiy tarafından 1526 senesi yaratılğan Cenübiy Sarmatiya haritasında arabat sözü artıq bar. Çürük-Suv özeniniñ boğazı yanındaki bu zor körüngen işaretqaleniñ türk fetihleri zamanlarında bar olğanına şaatlıq ete. Qaleniñ 1651 senesinden çoq evel qurulğanı aqqında Qırım boyunca 1666-1667 senelerinde seyaat etken türk yazıcısı Evliya Çelebi de yaza.
Öz «Seyaat kitabında» o müdafaa postunıñ qurulması sebebini añlatqan bir efsaneni aytıp bere. Çelebi yaza: «Bu tögerek şekilli büyük ve sağlam qulle Qırım toprağınıñ Azaq deñizine çıqqan burnunda, tüzlüklik yerde, çayırlar ve otlar arasında tura. Onı bizniñ saipligimiz Muhammed Geray han qurdı... Quruluv sebebi ise böyledir: qazaq qullarından bir qaç qırım qazaqı yüzüp Azaq boğazından Heitat çölü tarafına keçip qalmuq tatarlarına yetiştiler. "Azaq deñizi bu Arabat burnu qatında say çıqtı", – dediler olar, – biz qaçıp size keldik.
Şimdi biz kene anda qaytarmız, Qırım adasına urarmız, tatarlardan çoq mal-mülk alarmız ve bir çoq vatandaşımıznı esirlikten azat etermiz». Yarımadanıñ müdafaa sistemindeki zayıf yerni tapıp, qazaqlar aqıyqaten de Qırımda çoq qıymetli olca vade etip çoq qalmuqnı yoldan çıqardılar ve Azaq deñizi üstünden Arabat beline keçtiler. Elbette ki, bu beklemedik bir şey edi ve ilk qırım meskenleri qazaqlardan ve qalmuqlardan qorçalanamadılar.
O vaqıt eñ yaqın garnizon Or-Qapu qalesinde, Or-Qapıda yerleşken edi. Andan bir fırqa çıqtı, o, neticede "qalmuqlarnı muslüman qılıçlarınıñ tişleri arasından keçirdi". Qazaqlar ise asıldılar.
Yani, Çelebiniñ malümatına köre, qale han II Mehmed Geray (1577-1584 ss.) devrinde qurulğan.
XVII asırda, han IV Mehmed Geraynıñ devrinde, o, o zamannıñ ihtiyacları içün – don qazaqlarınıñ ücümlerinden qorçalamaq içün yañıdan quruldı.
Ammâ qorçalanuv tedbirleri zaporojye qazaqlarınıñ, ataman İvan Jdan-Rognıñ yolbaşçılığınen Arabatnı ücüm ile almaq ve anda olğan er şeyni yoq etmege keder etmedi. Bu 1668 senesi – yazıçı Evliya Çelebiniñ "bu yüksek qulle qurulğandan soñ qazaqlar ve qalmuqlar atta Qırım adını hatırlamağa bile toqtadılar ve onı unuttılar" dep pafosnen aytqanından az vaqıt keçken soñ oldı. Lâkin qalege yapılğan qazaq ücümleriniñ bu tek bir misali degil. Belli ki, qazaq taqımları Arabat yanlarında 1647, 1648, 1675, 1678, 1737 senelerinde cenkleşe ediler, 1739 senesinde ise polkovnik Onısım Bılıy yolbaşçılığındaki qazaqlar rus quvetlerine qaleni zapt etmege yardım ettiler.
1784 senesinden soñ Arabat qalesi kiçik bir garnizonnıñ dislokatsiya yerine çevirildi ve yavaş-yavaş yıpırandı. Qaleni tek 1853-1856 senelerindeki Qırım cenki vaqtında yañarttılar, o zaman Arabat beliniñ müdafaasına ihtiyaçı peyda olğan edi. Cenkten soñ arbiyler qaleden çıqarıldı, Arabat ise şeer statusından marum etildi.
XX asırda Arabat qalesini kene hatırladılar. Yañı asır yañı cenkler ketirdi. Başta mında qızıl ve beyaz ordularnıñ askerleri gizlene ediler. Perekop-Çonğar operatsiyası ve Qırımnıñ sovetleştirilmesi ile er şey soñlandı.
Ekinci Cian cenki vaqtında mında qattı cenkler ketti. Almanlar topraq yalçın qurdılar, o soñ kömüldi. Etraftaki dotlar o cenkniñ uzaq vaqialarını hatırlatalar. Bir qaç on yıldan soñ qale Volodımır Vısotskiyniñ iştiragi ile «Eki arqadaş hızmet ete edi» filminiñ çekilüv yerine çevirildi. Em daa, belli, bu qadar. Qale aqqında unuttılar. Yalı boyundaki evçikler içün yerliler yavaş-yavaş azametli qaleniñ taşlarını tarta ediler. Qazılmalar keçirilmey (ve bu, Arabatqa yaqın yerlerde bir zamanlar Gerkules maabedi bulunğanına baqmadan).
Qalege qarşı er angi meraqnıñ olmağanı – kederlidir, amma şaşalamağan bir şey. Hususan soñqi beş seneniñ vaqiaları çerçivesinde, o zaman mimarlıq ve arheologiya abideleri ya işğal akimiyetiniñ laqaydlığı ya da «yañıdan quruv» neticesinde viran etilgende. Atta qaysı biri yamanraq olğanını añlamaq bile qıyın.
Arabat qalesine yaqın Aq-Monay (türk tillerinden – beyaz mañlay) köyü bar. Sovet vaqtında köyge Kamyanske adı berildi, çünki mında taş çıqarmaqnen oğraşa ediler.
Aq-Monay taş ocaqları Acı-Muşqaydakilerden azraq belli, amma Ekinci Cian cenki bu çoq qatlı lağımlarnı da keçip ketmedi. Dört ay devamında Aq-Monay boynunda 1942 senesi yanvarden mayısqa qadar müdafaanı tutqan sovet ordusınıñ pozitsiyaları yerleşken edi. Belli sovet şairi Konstantin Simonov bu vaqialarğa öz «Yağmurlar» (Doğdi) şiirini bağışladı:
Nad Akmonayskoyu ravninoy Şel zimniy dojd, i vse silney, Vse bılö mokro, daje spinı Ponuro nesşih nas koney.
O buranlı zamanlarda Aq-Monay taş ocaqları şahsiy terkip içün sığınaq olıp hızmet ete edi.
XXI asırda lağım ekstremallerni meraqlandırdı, mında da yöneliş yarışları ötkerile edi. 2013 senesiniñ soñunda ise taş ocaqlarında Ekinci Cian cenki zamanındaki kömülgenlerni qıdırdılar. Şarqiy Qırım arbiy-tarihiy araştırmalar merkeziniñ hadimleri taş ocağına endiler. Neticede on dört sovet askeriniñ qalıntıları tapıldı.
İlhaqtan soñ «Ulu Vatan» mevzusı Keriç yarımadasında da inkişaf ete. Adaletlilik içün qayd eteyim ki, qıdıruv ekspeditsiyaları daa 2014 senesine qadar bar edi. Amma açıq ifadeden sovet-rus vatanperverligi tabiatını olar ancaq soñqi bir qaç yılda qazandılar. Mına, meselâ, «Keriç – menim şeerim» portalından bir haber: «Keriç yanında cenk zamanındaki qaramanlarnıñ hatırasına ibadethane (çapels) tiklediler». Haberde aytıla ki, bu tedbirde «Ulu Vatan» cenki veteranları, Qırımnıñ, Keriç, Aqyar ve Moskva qaraman şeerleriniñ qıdıruv taqımlarınıñ vekilleri, Tula vilâyetiniñ «Vatan» arbiy-vatanperverlik klubı, Qırımnıñ «halq polçeniyesiniñ» alayı, em de oquvcılar, yerliler ve Glazovo rayonınıñ musafirleri iştirak ettiler.
Tedbirniñ ruhunı añlamaq içün qıdıruv ekspeditsiyası reberiniñ laflarını ketirmek kifaye: «Hatıra bu cenkte bizim silâhımızdır. Belli ki, bizim okean artındaki hayırdaşlarımız, ğarbiy ortaqlarımız ve Sovetler Birligi boyunca bazı qomşularımız bizim qaramanlarımızdan bugüne qadar qorqalar, Rusiye duşmanları olarnen bugünge qadar cenkleşeler ve olar aqqındaki hatıranı yoq etmege tırışalar».
Arabat qalesiniñ qalıntıları
Aq-Monay taş ocaqlarına ait bu lirik çekilüv rusiye işğal akimiyetiniñ Qırım yarımadasına munasebetini yahşı tasvirley. O adam aytqanı kibi: «Hatıra bizim silâhımızdır». Ve o aqlı. Lâkin onıñ mantığına köre yaşasaq, er hatıra müim degil.
Ne içündir Ekinci Cian cenkiden soñ bu hatıra çalışmay. Asılında Aq-Monay köyüniñ yerinde daa Bospor çarlığı vaqıtından başlap bir qasaba bar edi. Arabat qalesi ise mimarlıq abidesidir. Arabat beli çoq halqlarnı ve vaqialarnı kördi. Amma bu qolay degil, faydalı degil.
Yeri kelgende aytayıq, Arabat qalesi taqdirniñ isteginen kene öz vazifesini becere: mında şimdi rusiye arbiyleriniñ dislokatsiyası. Meraqlı, olar kimden qorçalana ekenler? Yoxsa ukrain qazaqlarını bekleylermi?
Ukrain medeniy fondu qoltutuvınen