Yat bayraqlar astında
Qara deñiz flotunıñ aviatsiyası: beşiklerden – cenkke.
Valeriy Verhovskiy. «Krımska svitlitsâ» gazetası, 2018 senesi, 43-ünci sanı
Birinci Cian cenki vaqtında — Perl-Harbordan yigirmi beş yıl evel — Qara deñiz flotunıñ uçaqları deñiz cenkleri tarihında ilk defa tüşman bazasına ava ücümini kerçekleştirdiler. Aviatsiya daa endi beşiklerden çıqtı, amma endi cenk etmege ketti.
O yıllarnıñ uçucı "etajerka"larına baqmaq külünçli: zemaneviy uçaqta titan olğan yerde – fanera, alüminiy yerine – kenevir bez; baqmaq külünçli, lâkin bu sarsıntılı quruluşta avağa nasıl köterilmek mümkün olğanını tasavur etmek qorqunçlıdır. Radar, navigatsiya cihazları, zırhlı arqalıq ve katapult kürsüsiz cenk vazifelerine uçmaq ise tek aqiqiy rıtsarlarğa has edi.
Vsevolod Marçenko
Yüz yıl evel, yañı doğğan Ukraina devleti öz Silâlı quvetlerini yarattığında, ğayıp olğan imperiyanıñ Qara deñiz flotundan oña yedi aviatasıyıcı miras qaldı: «Aleksandr I», «Nikolay I», «Almaz» ve musadere etilgen romen «İmperator Troyan», «Dakiya», «Printsesa Mariya» ve «Korol Karol».
Lâkin flotçılar, ardiyeçilerden evel, yañı ölüm ketirüv vastasınıñ bütün imkânlarını açtılar, şunıñ içün deñiz aviatsiyasınıñ, hususan qaltavları (poplavokları) sayesinde suv olğan er yerde uçup-qonğan gidroplanlarnıñ inkişafında meraqlı ediler. O vaqıtta ise, kiyevli qırımlı, KPI mezunı Grigoroviç, gidrouçaqlarnıñ "qıralı" sayıla edi; onıñ konstruktsiyalı apparatları tevazulu bir şekilde "M" – yani "deñiz" arfinen işaretlene edi.
1916 senesi yanvarniñ 24-nde Qara deñiz flotunıñ gemi aviatsiyası küçlerinen cenk ameliyatında o vaqıtlar içün küstah bir operatsiya becerildi — türk Zonguldak limanına bombardımançılarnıñ kütleviy ücümi. O zamanlarda cenk gemileri içün yanaqay olaraq kömür qullanıla edi. Böyleliknen, Qara deñizdeki nemse eskadrasına da, türk gemilerine de kömür tam Zonguldak limanından ketirile edi. Birinci Cian cenkiniñ standartlarına köre, bu bombardıman bugünki neft terminalına ava ücümine teñ edi.
Deñiz pilotlarınıñ endi tecribesi bar edi: Qara deñiz flotunıñ gemige esaslanğan gidrouçaqları 1915 senesi paytaht Çarqale (İstanbul) üstüne muvafaqiyetnen bombani taşladılar. Zonguldaktan 15 deñiz mili uzaqlığında «İmperator Aleksandr I» ve «İmperator Nikolay I» gidroaviatasıyıcılarından suvğa on dört qaltavlı gidroplan tüşürildi ve olar türklerge deyerli 400 kg ölümcil ediyeler taşladılar, acaiptir ki, olardan sadece bir bomba operatsiyanıñ maqsadı olğan «İrmingard» kömür naqliyesine tiydi. Patlavdan soñ «İrmingard» deñiz tübüne ketti.
Qara deñizde areket etken nemse suvastı gemileri yine de aviatasıyıcı gruppasına irişe bildiler: gidrouçaqlar qaytqanda, UB-7 suvastı gemisi aviatasıyıcılardan birine ücüm etti, lâkin suvastı gemisinden atılğan torpeda yanından keçti, patlamadı, tek uçaqnıñ qaltavına zarar berdi (bu, dünyada suvastı gemisinen uçaqqa yapılğan ilk torpeda ücümi edi). Bu uçaqlardan birini leytenant Marçenko idare ete edi.
Qara deñiz flotu aviatsiyasınıñ pilotı Vsevolod Marçenko 1890 senesi oktâbrniñ 23-nde Podolyede doğdı, çar ordusında deñiz hızmetine kirdi, Baltıq ve Qara deñiz gemilerinde hızmet etti, 1915 senesi Odessa flot aviatsiya mektebinde deñiz cenk pilotı zanaatını ögrengenine qadar miçman oldı. Qara deñiz flotu aviatsiyasınıñ ilk ğalebe qazanuvları – onıñ ğalebeleri de sayıla: razvedka, ava cenkleri, yer üstü obyektlerine ve gemilerge ücümler…
Vatandaş cenki devamında Vsevolod Marçenko Sibirde bulunıp, beyaz areket saflarında bolşevizmge qarşı küreşti. Kolçak ordusı terkibinde Kama özen flotiliyası mevcut edi, onıñ içinde de cenk flotunıñ egzikotikası — dört gidrouçaq içün baza hızmetini körgen «Daniliha» barjı. Daa bir özen aviatasıyıcısı Ob-İrtış arbiy flotiliyasınıñ «İgor» teplohodı oldı. Tam Vsevolod Marçenko, Kolçaknıñ ordusında bütün gidroaviatsiyanıñ teşkilâtçısı ve komandanı oldı, bunıñ içün oña 1919 senesi sentâbrniñ 2-sinde Kolçaknıñ resmiy teşekkürü ilân etildi.
"Beyaz"lar yeñilgen soñ Marçenko İspaniyağa ketti, anda arbiy aviatsiya mektebiniñ ögreticisi oldı, ve 1937-1938 senelerinde Vatandaş cenkinde frankistler tarafında iştirak etip, kommunist istilâsına qarşı küreşni devam etti.
1938 senesi oktâbrniñ 3-nde onıñ «Yunkers» uçağı Alcaniz (Alkanis) kasabası yaqınında I-15 qırıcı uçağı tarafından urılıp tüşürüldi. Marçenko paraşüt ile sekirmege yetiştirdi, lâkin onı yerde atıp öldürdiler. Gerçi "qızıllar" içün küreşken şuralar pilotları onıñ kim olğanını bilip, qıtaiy raqipke soñki ürmetni bildirmege qarar bergen olsalar da, ispan "qızılları" elâk olğan tüşman pilotına qadirdanlıq köstermege ruhsat bermediler…
Ukraina yüzlernen yıllar boyunca öz taqdiri, öz devletliligi, öz silâlı quvetlerisiz yaşadı, ve ukrainalı Vsevolod Marçenkoğa, bir çoq qazaq ruhu mirasçıları kibi, yat bayraqlar astında cenk etmek ve yat memleket içün elâk olmaq qısmet oldı. Faqat bizde onıñ adı unutılğandır…