Eñ cesür şövalye Bernard Pretvıç
Bar ağası Bernard Pretvıçnıñ ayat ikâyesi.
Valeriy Verhovskıy. «Qırım svıtlütsa» gazetası, 2018 s., № 14 çıqışı
«Bu qanday barışıq ki, onı bozmaq mümkün!» Stanislav Orihovskıy-Roxolan, 1543 s.¶
Tarixnı ne içün ögrenmek kerek? Keçmişteki vaqialar endi deñiştirilemez, ğayp etilgen cenkler ebediyen ğayp etilgen, tamırlar aqta obsesiv qıdıruvlar ve ananeler tiklenüvi tek zemaneviy devirniñ çağıruvlarını añlamağa keder ete. Keçmişni qaytarıp olamazsıñ. Lâkin tarih künümizni daa yahşı añlamağa imkân bere. Karamzin «Rusiye devletiniñ tarihı»nı, Hruşevskiy ise «Ukraina halqı tarihınıñ sızğısı»nı yazğanını — çoq şey ifadelegen bir farqtır.
Tarihnı bilmek tek meraqlı degil, em de faydalı. Tek «diplomalı» tarihçılarğa degil, em de keçmişni künümizniñ siyasiy kereklerine uyğunlaştırmaq içün degil; şüpheli yeñişlernen ğururlanmaq ya da tarih adaletinen meraqlanmaq içün degil.
Tarihnı eñ evelâ evelki nesillerniñ hatalarını tekrarlamamaq içün bilmek kerek. Tarihnı qadar teren ögrenseñiz — o qadar meraqlı tesadüflerge rastkelersiñiz. Dünya yarım biñyıllıq zarfında deñişken olsa da, zemanemiznen paraleller asırlar boyunca bile körüne.
Bernard Pretvıç
XVI asırnıñ başı halqımız içün iç bir yarıq şey vade etmey edi. Topraqlar Litva, Lehistan ve Moskoviya arasında parçalanğan edi.
Sultan I Suleyman Qanuniy (Qırımtatar qadınınıñ oğlu ve Roksolananıñ aqayı) o vaqıtlarda Osmanlı imperiyasınıñ başında edi; Osmanlı tahtını miras alğan oğlu Selimni atta «etnik ukrainalı» dep saymaq mümkün. Aynı vaqıtta onıñ moskovalı «zenaatdaşı» ulu knâz III Vasiliy Olena Hlınska ile evli edi, olarnıñ oğlu İvan Groznıynı daaynı mantıqnen «körümli ukrainalılar» sırasına kirsetmek kerek; üstelik, Hlınska iç bir vaqıt «Yelena» dep adlandırılmağan edi: Moskova ükümdarı onıñ mektüplerine «qadınım Olenağa» dep imza ata edi.
Lehistan qıralı Sigizmund italiyalı Bona Sfortsağa evlendi; onıñ küçük vatanı Bar şerefine qırallıqnıñ cenübiy şarqında (bu Podillâ) qurulğan şeerni Bar dep adlandırdı. «Rotatsiya»ğa köre qırallıqnıñ beş vilâyetiniñ vekilleri biri-birini deñiştirip, Lehistannıñ cenübiy şarqiy sıñırında hızmet ete ediler, lâkin bu evelki Rus topraqlarına havfsızlıq kefil etmey edi…
Qırımğa er yıl vergi tölene edi, lâkin ücüm toqtamay edi. Qırım hanı şikâyetlerge cevap olaraq bu onıñ ordusı degil de, belli olmağan ayduqlar barışıq añlaşmalarına zıt olaraq ücüm etkenlerini añlatqanda, sıñır boyundaki Ukraina topraqlarınıñ sakinleri göñülli cenkçiler taqımlarını qurıp, öz havf ve riziklerinde areket etmege mecbur olalar.
Bar ağası Bernard Pretvıç (lâtinleştirilgen variantı — Pretvitsiy) beş asır evel yaşağan edi, lâkin o devirniñ vaqialarında ve zemanemizde ne qadar oşağan şey tapmaq mümkün. Pretvıç qale müdafaasından ücüm taktitasına — qırımlılarğa evelden ücüm etmege keçti: "Birligip, epimiz beraber tatarlarnıñ artından bütün yollarından, ta Oçakivge qadar keldik, anda olarnı taptıq ve Tañrınıñ lutfu ile darmadağın ettik, ellige yaqın esir aldıq. Anda türklerden ne alınğan olsa, qaytarıldı, mına knâz Koretskiyge kibi generalğa türkler irsaliye berdiler..." (Bernard Pretvıçnıñ hatıralarından).
Bazıları bu adamnı «eñ cesür şövalye» dep adlandıra ediler, digerleri lânetley ediler. Qırımtatar qadınları atta onıñ adınen boysunmağan balalarnı qorquta ediler, çöl çetiniñ sakinleri ise «mırza Pretvitsiy içün tatarlardan temiz sıñır» atalar sözüni tekrarlay ediler. Sultan Suleyman, Pretvıç yolbaşçılığındaki Oçakiv seferinden kelgen zararlarnı şahsen esapladı. Pretvıç ve knâz Vışnevetskiy Oçakiv ealisinden 6745 aqça qıymetinde qoy, ekinci biñge yaqın at, eki yüz qırq beş ögüz, 9000 aqça naqit para alğanlarında, şunıñ kibi de seksen yedi adamnı esir alğanlarında ve on sekiz adamnı öldürgenlerinde qabaatlandılar.
O qadar oldı ki, sultan qıraldan barışıq ve işbirligini bozğan provokatsiyalarda qabaatlap, Pretvıçnı bermesini talap etti. Qudretli qomşu devletnen zıddiyetke qarşı olğan Seym (yoqsa sultan ücüm eter!), qarramannı boş türk vadeleri içün satmağa meyil etken edi...
Belarus ressamı Napoleon Ordanıñ "Bar" tablosı, XIX asır.
Stanislav Orihovskıy, Vittenberg universitetiniñ mezunı, Lüter ve Melanhtonnıñ talebesi; qanunlarğa zıt olaraq evlengen peremışllı katolik-şlâhtiç; birinci lehistay siyasetşınası sayıla, şunıñ kibi de aslı ile ğururlanıp, nesil soyadına halqınıñ o vaqıttaki adını — Roxolan qoşqan birinci ukrainalı protestant.
Dallı Orihovskıy-Roxolan qıral II Sigizmundğa yazıp, türkler ile munasebetlerinde irade köstermesini tevsiye etken edi: «Olar er keske şartlarnı dikte etmege alışqanlar, şunıñ içün de, añlaşmağa istinaden, eñ cesür şövalye Bernard Pretvitsiyniñ berilmesini talap etkenlerine taaccüplenmemek kerek. Seniñ içün bu, özüñe qarşı çıqmaq kibi bir şeydir. Episi bir de, nege istinaden senda Pretvitsiyni talap etti? Ayıp, Geraklğa yemin etem, bunı aytmaq da mı? Pretvitsiy kibi seniñ ve onıñ arasında sağlam barışıq qurulmasına keder olğan! Nasıl ola?».
Daası ise zemanemiznen episi bir aenkli sual: «Bu qanday barışıq ki, onı bozmaq mümkün!».
Pretvıç er vaqıt havflarğa qarşı çıqqan o sarsılmaz cesaretliknen Seymge yollandı. Onı cöza bekley edi, lâkin «eñ asil şövalye» nevbetteki yeñişni qazandı.
Askeriy ayle bu sefer de faydalı oldı: bütün «qabaatlar» qaidan peyda olğan ve soñra qaysı yersige ğayp olğan belli olmağan qazaqlarğa atıldı — yaki olar Litvadan yaki Moskoviyadan ediler…
Baxmayaraq ki, Pretvıç er vaqıt qazaqlarnen alâqasından vazkeçti — o özü qazaqlıqnıñ şekillenüvine doğrudan-doğru qoşulğan edi. Ve birazdan soñ Pretvıçnıñ qardaşı Dmıtro Vışnevetskiy, Dnipronıñ bosğalarından ötä ve Ukrainanıñ bosğasından ötä Sıçni qurdı.
Qazaq ordusına Ukrainanı qorçalamağa istegen er kes kele edi. O vaqıtlardan berli Podillâda çemerisler yerleştiler — moskova esaretinden qaçqan asıl mariyli yeñici, bizde ise eñ birinci qazaqlardan biri olğanlar. Pretvıç özü Sileziyadan edi, nemse nesilinden keldi.
İşte bu şekilde ukraina milleti, onı qorçalamağa ve özüni feda etmege azır olğanlarnı qabul etip peyda oldı; ukraina milleti er vaqıt böyle insanlarğa tayandı ve yeñdi. Ve qaysı qan ukraina qanı sayılır? İhtimal ki, Ukraina, onıñ iradesi içün tökülgen qan…