Ecnebiy edebiyat eserlerinde Qırım:«Külümsereyik! Külümsereyik!»
İngliz yazıcısı Beril Beynbridjniñ «Usta Corci» romanı ve anda Qırımnıñ yeri.
Valeriy Verhovskıy. «Qırım svıtlütsa» gazetası, 2018 s., № 26 çıqışı
İngliz yazıcısı Beril Beynbridj 1932 senesi Liverpulde doğdı. Onıñ icadiy debütü daa mektepte biraz serbest şekilde olğan edi — onı edepsiz şiiri içün andan quvğan ediler. Lâkin Beril çoq keçmeden yerli teatrde oynadı ve soñra «Gariyet ayttı» romanını yazdı. İlki neşiri «Klodnen ulu künler» (1967) romanı oldı, soñra «Dünyanıñ başqa qısmı» (1968) ve «Tigici» (1973) çıqtı. «Şişe fabrikasına seyaat» (1974) kitabı içün o «Gardian» mukâfatınen taqdir etildi, «Yara vaqtı» (1977) romanı ise oña «Vitbred» mukâfatını ketirdi. «Ulu macera» (1989) romanı ekranlaştırıldı, filmdeki baş rolni ise H'yu Grant oynadı.
Beynbridj tarihiy mevzularda da yaza, hususan, 1998 senesi Qırımnıñ büyük yer tutqanı aqqında tarif etmek kerek olğan «Usta Corci» romanını çıqara.
Eserniñ birinci qısmında vaqialar viktorian İngilteresinde kerçekleşe, lâkin bu daa ekspozitsiya ve bağlama: romanğa adı berilgen usta Corci — hirurg ve fotoğraf (fotoğrafiyanıñ ilk pionerlerinden biri); Mirtl — oña aşıq olğan öksüz, ve sevgiliden ziyade; Corciniñ foto işlerindeki talebesi — Pompey Cons, evelki soqaq komediantı; geolog ve tabiatşınas — doktor Potter, Corc Qardiniñ yahşı dostu.
Kitapnıñ ekinci qısmında bu bütün zümre Qırım cenkine yollana. Qırım cenki tarihqa bir çoq yañılıqınen kirdi. Hüsusan, cenk areketleri teatrinden fotoreportajlarnen ve cenkte merametlik apayları hızmetiniñ peyda oluvınen.
«Biz Qırımnıñ ğarbiy yalısında sentâbr 14 künü tüştiq. İç kimse ruslarnıñ bizim irişimiz aqqında malümatları olıp-olmağanını bilmey edi ve bizni ne beklegenine dair yaman tüşünceler yüregimni parçalay edi. Kerçekte bizni iç bir şey qarşılamadı, eñ azından — iç bir insanğa rastkelmedik. Yalı boş edi, uzaqta dağ silsilelerinde de ne ordu, ne top bar edi».
Balıqlava, 1855 s.
Corc Qardiniñ dostu geolog ve tabiatşınas doktor Potter cenken çoq evel ilmiy maqsatnen Qırımda olğan edi; onıñ bilgileri britaniyalı orduğa faydalı ola bilirdi. Mirtl, tek Corciniñ yanında qalmaq içün dünyanıñ çetine barmağa azır edi. Pompey Cons — endi nufuzlı gazetalardan biriniñ fotoğrafınıñ, fotomuhbirniñ yardımcısı, Corc ise britaniya ordusınıñ hirurgı oldı. «Bizim yerleşken özenimiz, Uayt adasınıñ sızğılarına oşay, bizden şarqta Balıqlava, cenüpte — Aqyar yerleşe. Sapun qobasınıñ tik yamaçlarından Çorğuna özeniniñ ve Balıqlava şeeriniñ manzarası körüne».
Cenkte cenk kibi: «Kim sağ qalacaq, kim ise yoq dep tahmin etmek boşuna». Corc Qardi arbi gospitalge tayinlene, ve Mirtl merametlik apayı ola. O ceennemde nadir olğan o merametlik.
«Potter ve Mirtl Corcnen meydan gospitalinde yerleştiler, tek o şindi daa ziyade et pavilyonına oşay. İç bir kün yañı yaralılarsız keçmey. Yedisi endi kim ayağını, kim qolunu coydı, qalımlarını ise kesip almaq kerek oldı… İlk zamanlarda doktor Potter Corc qoluna pıçıq alğanda çadırdan qaça edi. Şindi qala, lâkin peçniñ yanında otura, kitabını oquğan kibi yapa». Tibbiyet apayları ve arbi hekimler cenkni başqa taraftan köre ediler…
Urşuv degil de, ağrı: mında, gospitalde, parıldağan medaller ve bravür paradlar körmezsiñiz; mında qarramanlıq yoq — o episinen toquşuv sızığına, «sıfır»da qaldı. Mında iç kimse «ura» dep qıçırmay, mında ağrıdan ayvanlar kibi uvuldaylar. Mında Onıñ Büyükligini maqtamaylar, çünki bu yerde o degil de, Tırpanlı Qadın üküm süre. Mında atta müttefiqlerge ve duşmanlarğa bölüv yoq, çünki mında episi — qurbanlar. Mında — qan, kesilgen qollar ve ayaqlar ve çoqtan-çoq sızlanıv.
Yazıcı cenkniñ bu «tübini» tasvir etüvde epitetler ve metaforalarnı qızğanmay. Usta Corci, uruş meydanından yaralını çıqarğanda öldürildi, lâkin «nufuzlı gazeta»nıñ fotoğrafı tiri olğanlarnı kameranıñ obyektivi ögüne toplay. Bu qassaphanede sağ qalğanlarnı hronika içün qayd etüvi kerek. Vatanına fotoreportaj içün «tiri quveti» yetmey; o «daa bir askerçik» rica ete, soñra ölü ve bütin, qolları ve ayaqları olğan Corcini tuta, onı zümreniñ ortasına qoya ve bularda olğanlarğa muracaat ete: «Külümsereyik! Külümsereyiñiz, insanlar!».
Yalıñız añlamsızlıq ve şevqatsızlıq deñizinde cenktsinizminiñ ilâve bir tamçısı…