Qırım yolsızlıq
Qırım yollarınıñ qurulışı.
Petro Volvaç, İTS uquqiy azası, UMYU azası, Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ namlı ilim ve tehnika erbabı, 60 yıllıq stajı olğan qırımlı. «Qırım svıtlütsa» gazetası, 2017 s., № 22 çıqışı
Rusiye imperiyası tarafından utanç şekilde ğayp etilgen 1854-1856 ss. Qırım cenki Rusiye imperiyasınıñ eñ qıyın meselelerinden birini – naqliye infrastrukturasınıñ yoqluğını aydınlattı. Aynı bu amil de Rusiyeniñ bu cenkni kerçekten ğayp etüviniñ baş sebebi oldı. Qıtanıñ qısmı ile demiryol bağınıñ olmaması ordunı silâ, oq-darılar, azaq ve dermanlarnen yeterli qadarda temin etmege imkân bermedi. Qırım limanlarınıñ çoqusı bloklanğanı içün quru yol ve arabalar rus ordusı ve Qara deñiz flotunı temin etüv içün yekâne mümkün olğan vasıta oldı.
Bunı añlağan çarlik ükümeti endi cenkten soñraki ilk yıllarda memleket ögüne büyük vazife qoydı – qıtanı ve Qırım yarımadasını ve ilk nevbette Aqyarı demiryol ayle bağlamaq. 1861 senesindeki reformadan soñra Qırımda demiryol qurulışı keniş tarqala, onıñnen Qara deñizniñ esas Qırım şeerleri ve limanları memleketniñ sanayı merkezlerinen bağlandı. Bu ise öz nevbetinde hem içki, hem tışqı ticaretnen inkişafına yahşı tesir etti, iqtisadiy ayatqa yañı impulslar berdi, Qırımda bir çoq sanayı tarmaqlarınıñ inkişafını tezleştirdi.
1875 senesi Lozova-Aqyar demiryol sızığınıñ qurulışı yekünlendi. O şeerniñ iqtisadiy inkişafını keniş surette canlandırdı ve Qara deñiz flotunıñ mudafaa qabiliyetini arttırmağa yardım etti. Qırımnıñ merkeziy köy hocalıq rayonlarını Kefe ve Keriç yarımadası ile bağlamaq içün, 1892 senesi Canköy-Kefe sızığı quruldı, 1920-ci yılda ise Vladislavivka-Keriç demiryol şahası işke tüşürildi. Şöyleliknen, Qırımnıñ demiryol ayle qısmı 1917 senesi bolşevik inqilâbından çoq evel yaratılğan edi, ve sovet ükümeti on yıllarca iç bir areket yapmadan çarlik ükümetinden miras qalğan bu mal-mülkten faydalana edi.
Yalı boyuna Tağaldı qısmından yollarnı endi 1824 senesi abadanlaştırıp başladılar. Qırım dağ şosesiniñ qurulışına aman-aman 25 yıl ketti. 1826 senesi Aqmescit-Aluşta qısmı, 1837 senesi ise Aluşta-Yalta qısmı bitirildi. Kelgen 10 yıl zarfında Yalta-Aqyar yolları qurula edi. Çoq qıyın relyef ve dağ cınıslarınıñ daimiy sürşmeleri sebebinden Yalı boyu yolunıñ qurulışı 1848 senesi bitti.
Ekinci dünya cenkiden soñra Qırımda ilk on yıllıqnıñ eñ emiyetli muvafaqiyetlerinden biri Moskva-Aqmescit avtoyolunıñ qurulışı oldı. Yolnı on biñlerce esir tüşken nemse ve romenler qurdılar, şunıñ içün de yol örtüviniñ keyfiyeti yüksek edi. Qayd etilgen avtomagistral Şimaliy Qırım yolunıñ qurulışına qadar saqlandı. Canköy ve Qurman rayonlarında bazı qısımları şu künge qadar saqlanalar.
Avropanıñ ilk dağ trolleybus sızığı Aqmescit-Yaltanıñ qurulışı
Ukraina Kommunistik partiyası Merkez komitetiniñ Qırım vilâyet komitetiniñ fırqa organları bölügi tarafından azırlanğan, 1954 senesi avgust ayına ait malümatta kösterile ki, Qırım toprağında cenkten soñraki yıllarda demiryol sızıkları Aqmescit şeerinde bölüginen Stalin demiryoluna kire ediler. Yarımadada demiryolaylarnıñ umumiy uzunlığı 800 km edi. Vilâyetniñ beş demiryol bölügi bar edi – Aqmescit, Aqyar, Canköy, Ayvazovsk ve Keriç. Demiryol hocalığında 10 biñden ziyade işçi ve hızmetçi çalışa edi. 1953 senesi kündelik ortaça yük 757 vagon teşkil ete edi.
Demiryolnen esasan urluq, flüsler, aglomerat, mineral ve qurulış materialları tasıla edi. Avtomobil naqliyatı ve şose yollarını hızmet etüv içün Qırımda zenaatlaştırğan Birlik Naqliyat ve şose yolları nazirliginiñ tresti bar edi. Oña 8 şeer ve rayon avtohocalığı kire edi, olarda 250 yük maşnası, 230 avtobus, 124 yengil maşna bar edi. Trestte 2400 adam çalışa edi. Umumiy olaraq vilâyette 17 biñ maşna esaplana edi, olardan 4 biñi yengil maşnalar. Birlik emiyetine malik III-IV sınıf yollarınıñ umumiy uzunlığı 1954 senesi avgustında 884 biñ km edi. O vaqıtları uzunlığı 120 km olğan Kefe ve Keriç arasında avtomobil yolunıñ qurulışı devam ete edi.
Yalı boyunıñ ayat faaliyetini temin etüv, sanatoriy-kurort hocalığını hızmet etüv, ve raatsızlarnı kurortlardan ketiş-kelişi ükümetke her vaqıt Yalı boyuna demiryolnı keçirüv yollarını oylatmağa mecbur ete edi, bu mesele endi 1890 senesi peyda oldı. O vaqıttan berli ükümet idareleriniñ baqılmasına bir çoq fantastik proyekt keldi. Yollar qatnavı nazirliginde atta kelgen bütün proyektlerni ögrengen maqsadnen mahsus komissiya teşkil etilgen edi. Proyektlerde közde tutulğan bütün masraflarnı esaplağan soñ, komissiya, atta eñ maqbul olğan bir proyektni bile amelge keçirüvni tek devlet resurslarını qullanaraq mümkün olğanını neticesine keldi.
Ükümetniñ talabınen, Yalı boyu demiryolı tek kurort tarmağını temin etmeli degil de, em de mühim arbi-strategik vazifelerni de yerine ketirmeli. Bu iddialı proyektni amelge keçirüv içün bir qaç teşebbüs bar edi. 1905 senesi proyektniñ amelge keçirilmesine Yaponiyaynen cenk mani oldı. Muvaqqat ükümet de proyektni ayatqa keçirmege tırıştı. Lâkin inqilâbiy vaqialar ve vatandaşlar cenki munasebetinen bu qurulış toqtatıldı.
1926 senesi Yollar qatnavı halq komissarlığınıñ köstermesi ile Aqyarden Aluştağa qadar elektrikleştirilgen demiryol qurulış proyektı tizildi. Lâkin 1927 senesi yıqıcı zelzele sıcaq başlarnı suvıttı ve proyekt iç amelge keçirilmedi. Qurulışnıñ daa bir proyektı eñ evelâ demiryolnı Aqyarden Aluştağa degil de, Aqmescitten Simeizge qadar qurmağa közde tuta edi. Hatta bu demiryolnıñ tehnikiy proyektini bile tizdiler, lâkin onıñ qurulışına başlanmadı.
1944 senesi birlik Yollar qatnavı komissarı Kaganoviç Keriçten Kefege demiryol qurulışı içün qıdıruv işlerine başlamağa emir bergen kâğıtnı yolladı. Bunıñ içün Kefeden Keriçke, soñra ise Keriç boğazına ve Kavkazğa qadar bar olğan demiryol qısmını qullanmaq közde tutulğan edi. Lâkin belli oldı ki, yol proyektniñ talaplarını qanaatlandıramay. Şunıñ içün bazı problemli yerlerni aylanıp keçmek kerek oldı, aynen: Yuqarı şose yanındaki problemli Livadiya parkı. Lâkin, bunğa baqmadan, demiryol tek kurort masivlerini degil de, ev rayonlarını da kesip keçti.
İç bir vaqıt kerçekleşmegen proyektniñ müellifleri qayd etkenleri kibi, kelecek demiryolnıñ qurulışı Yuqarı yolundan daa yüksekçe planlanğan edi. Frunze (şindi - Partenit) rayonında o, Yollar qatnavı nazirligi yoluna çıqmalı edi. Kösleve-Kefe sızığınıñ, Aluştağa çıqışınen, uzunlığı 398 km olmalı edi. Yahşı ki, bu Yalı boyunıñ tabiatına qorqunçlı ve ekologik ceetten havflı olğan fikir iç bir vaqıt kerçekleşmedi.
Qırım vilâyeti Ukrainağa berilgende, ukrain mütehassısları Aqmescitten Yaltağa qadar 90 km-den ziyade uzunlıqta, süretli ve ekologik havfsız trolleybus yolunı qurmağa teklif ettiler. Bu qarar eñ maqbul ve ekologik havfsız oldı. Böyleliknen, Ukraina devletiniñ ve halqımıznıñ ulu istidadı şu ki, biz Yalı boyunıñ unikal tabiatını qaçınılmaz falâketten saqlap qaldıq.