Qırımnıñ blokadası – 1918

Getman Pavlo Skoropadskıynıñ Ukraina Devleti tarafından Qırımnıñ iqtisadiy blokadası.

← Ana saifege qaytmaq

Serhiy Konaşeviç. «Qırım svıtlıtsası» gazetası, 2018 senesi, çıqışlar № 33-34

Yüz yıl evel, 1918 senesi avgustnıñ ortasında, getman Pavlo Skoropadskıynıñ Ukraina Devleti tarafından Qırımnıñ iqtisadiy blokadası başladı; Ukraina da, yarımada kibi, alman ordusınıñ faqtik nezareti altında edi. Bununla birlikte, Skoropadskıy 1918 senesi yazda «büyükukrainalı» iddialarnı tuta edi, devletniñ toprağını keñleştirmekni — şu cümleden Qırım esabına, ve Qara deñiz donanmasını ele keçirmekni istey edi, çünki onıñ yoq etilüvi «ukrain halqınıñ milliy ğururına ağır zarbe olacaq» edi.

Öz hatıratında o şöyle qayd ete edi: «Ukraina Qırımğa sahip olmadan yaşay alamay: bu bir gövde ayaqsız olacaq. Qırım Ukrainağa ait olmaq kerek. Hangi şartlarda — bu farq etmey, tam birleşme mi, yoksa keniş muhtariyetmi: soñuncısı qırımlılarnıñ özleriniñ istegine bağlı olacaq. Amma bizge Qırım tarafından düşmanca areketlerden tam qorunmaq kerek. İqtisadiy manada ise Qırım faqtik olaraq bizsiz bar olamay. Men Qırımnıñ her hangi şartlarda berilüvini qatiy olaraq talap ettim, elbette, eali-ahaliniñ bütün iqtisadiy, milliy ve diniy menfaatlerini közde tutaraq.

Yarımada nisbeten az ukrain ealisinen meskunlaştırılğan olıp, Ukraina terkibine kirmey edi. Haritağa baqmaq yeterlidir ki, böyle bir devletniñ yaşamağa qabiliyetli oluvı içün şaraitlerge sahip olmağanını deral añlamaq mümkün. Eger hangi de bir şaraitler neticesinde böyle sıñırlar qurulğan olsa edi, şübhesiz, Qırım Ukrainanıñ eñ qattı düşmanına çevirilecek edi». Getman Qırımnıñ Ukrainadan büyük iqtisadiy bağlılığını yaqşı añlay edi, çünki Ukraina buğday, şeker, yağlar, tahta, metal, kömür ve saire temin ete edi, buña qarşılıq tuz, şarap, tütün, meyva ve saire ala edi.

Nazirler Şurasınıñ mayıs 7 toplaşmasında Ukrainanıñ sıñırları meselesi baqıldı; bunda «Qırımnıñ qoşuluvı kerekligine hususiy diqqat bermek» diye buyuruldı. Mayıs 10-da getman Almaniya elçisi Alfons Mumm fon Şvartsenstaynga resmi nota yolladı, onda yarımada üzerinde ukrain nezaretiniñ kerekligi vurğulana edi: «Ukrainanıñ canlanuvı içün hususiy manağa sahip olğan onıñ sıñırlarınıñ, hususan cenubiy sıñırnıñ, belgilenüvi ve, böylece, Qırımğa sahip oluvıdır. Qırımnıñ qoşuluvı Ukraina Devleti içün o qadar mana taşıyacaq edi ki, o birinci kereklik mallarınen temin etilecek edi. Qırımğa sahip oluv ayrıca yañı kurortlarnı teşkil etüv ve eskilerni tiklemek yolınen Ukrainada çoq para saqlamaq imkânı da berecek edi.

Bundan tışqarı, Qırımnıñ cenubiy yalı boyuna sahip olaraq, Ukraina Aqyar (Sevastopol) ve Kefe (Feodosiya) kibi doğal limanlarnı alacaq edi. Qırımsız Ukraina Qara deñizden kesilgen olacaq edi. Ukraina Qırımsız quvetli devlet olıp olamay edi, hususan iqtisadiy ceetten. Deñizden doğal olmağan şekilde kesilgen Ukraina deñiz yalı boyını ele keçirmege iddialanuvını mecburiy quvetleştirecek edi ve aynı zamanda Qırım sahipligi berilgen devletnen münasebetler keskinleşecek edi. Üstelik, etnografik ceetten planlangan tatar devletiniñ bar oluvı aqlanmağan olacaq edi, çünki tatarlar Qırım ealisiniñ 14 faiyzden ziyade olmay edi».

Mayıs 16-da Tışqı işler nazirlığında ükümet adamları, askeriy ve ilim adamlarınıñ iştirakinen Qırım meselesi boynca toplaşuv olıp keçti, onda Qırımsız Ukrainanıñ şarqqa ve şimalge, Mosqvanıñ qoynuna atılacağı ve onıñ mustaqilligi illyuziya olacağı qayd etildi. Mayıs 30-da idareniñ başı Dmıtro Doroşenko alman ve avstriya-macar elçilerine Qırım meselesinde ukrain ükümetiniñ resmi pozitsiyasını bildirdi: «Öz-özüni belgilev prinsipinde turıp, eali iradiesini bozmağa istemegeñiz, nihayet, Qırım ayatınıñ türlü hususiyetlerini añlap, Ukraina ükümeti Qırımnıñ qoşuluvı muhtar esaslarda olıp olabilecegini tüşüne, bu bağlantıda uyğun proye işlenilecek; Qırım ealisiniñ büyük ekseriyetiniñ keyfiyetini bilip, bu ealiñ menfaatlerini ve onıñ Ukraina ükümetinen eski bağlıntılarını közde tutaraq, Qırım ealisiniñ iradesi tek Ukrainanen birleşüv içün ifade etilip olabilecegine şübhe yoq».

Ayrıca o alman ükümetine nota ile müracaat etti, onda Ukrainanıñ «Qırım meselesi» boynca talepleriniñ UHC III Universalınıñ qararlarına uyğunsızlığını açıqlap, 1917 senesi noyabırde Ukrainanıñ toprağınıñ tek baş qısımları belgilengenini, «ukrain ealisiniñ mutlaq ekseriyetine sahip olmağan topraklar soñra qoşulacaq» dep bildirdi. Ukrainanıñ mustaqil devlet olğanını ve ukrain ordusınıñ «bizge dost alman ordusınıñ yardımınen Qırımnı öz qoluna alğanını» közde tutaraq, onıñ Ukrainağa qoşuluvı meselesi ortağa çıqtı. Lâkin soñ söz alman askeriy komandanlığına ait edi.

Getman Pavlo Skoropadskıy, 1918 s.

Doroşenko öz hatıratında şöyle aqay ete edi: «Qırımnı Ukrainağa qoşuv işi almanlarnıñ hususiy siyasetleri sebebinden epeyce muğlaq edi. Ukrain ordusı olarnen birlikte Ukrainanı bolşevik çetelerden temizlegeni vaqıtta, ilerideki bölükler Perekopnı keçti, strategik ceetten çoq müim Canköy stantsiyasını aldı ve Aqmescitke (Simferopol) doğru yürüdi. Yerli eali ukrain askerlerini coşqunen qarşıladı. Amma almanlar olarnı toqtamağa ve soñra Qırımnı terk etmege mecbur ettiler. Ukrainanıñ artında tek Şimaliy Tavriya qaldı.

Almanlarnıñ qoruvı altında kene milliy tatar meclisi «Qurultay» toplandı, amma bundan bir şey çıqmadı: akimiyetni Qırımnıñ rus unsurları ele keçirdi ve qrayovıy qırım ükümetini teşkil etti, oña esasen çar Rusiyasınıñ eski büyük ükümet adamları kirdi — eski rus elçisi Çarıkov, graf Tatişçev, senator Ahmatoviç ve başqaları. Bu ükümet, elbette, özüni tek bir bölünmez Rusiya qurulğanğa qadar vaqıtlı, keçici dep qaray edi. Ukrainadan her hangi bağlılıq aqqında o eşitmek bile istemey edi.

Amma biz bir sıra çoq müim sebeblerden Qırımdan vaz keçe almay edik: siyasiy — qol altında kelecek Rusiya içün bir Pyemont tutmağa istemegimiz, strategik — Aqyarnı (Sevastopol) ukrain donanması içün baza ve Qara deñizde üstünlik açqıçı olaraq yad qollarda qaldırmağa alamamız; nihayet, saf etnografik sebebler bar edi — Qırımda ukrain ealisiniñ yüksek yüzdesi. Qırımnıñ Ukrainanen sıqı iqtisadiy bağlantılarını aytmağa bile acet yoq, onıñ malümâtlarısız o yaşap olamay edi.

Biz tek tarihiy, iqtisadiy ve başqa delillerge dayanmay, aynı zamanda eali özüniñ iradesine de dayanıy edik — faqtik olaraq o Ukrainağa qoşulmağa istey edi: em tatarlar, em alman-kolonistler, em de ukrainalılar. Bunu tek akimiyetke kelgen ruslar istemey ediler. Olar büyük qırım mustaqillikçilerine çevirildiler ve Kiyivni atlap doğrudan-doğru Berlinnen münasebetler tutmağa istey ediler».

O devirniñ matbuatta neşirleri

Alman generali Robert fon Koşnıñ — Qırımda yerleşken korpusnı komandalağan kimseniñ — icazeti ile iyünde sözde Qırım Qrayovıy ükümeti teşkil etildi, başına general-leytenant Matviy (Süleyman) Sulkeviç — litvalı tatar, eski 1-nci Müslüman korpusınıñ komandiri, qanaat etilgen rus yañlış monarhistı — qoyuldı. Ükümetniñ ealiğa çağırısında yarımadanıñ halqara alınıñ aydınlaştırıluvına qadar, «qanunlıq ve nizamnıñ tiklenüvi» max-sadınen onıñ mustaqilligi ilân etildi; bunda bu deklaratsiya boynca her hangi bahıslar qatiy yasaq etildi.

Lâkin, Qırımnıñ «mustaqilliginiñ» ilk aftalarnıñ özü yarımadanıñ Ukrainadan tam iqtisadiy bağlılığını kösterdi: «Sakin serbestçe her hangi miqtarda ötmek almağa alışqan edi — endi o, kartotşkalar olğanına baqmadan, ötmekçiler yanında aqşamdan quyruqqa tura. Bazarda yağ ve yağlar emen-emen yoq. Malümât bahaları er kün yüksele».

Ukraina Devletiniñ yolbaşçılığı yañı Qırım ükümetini tanımadı. Öz hatıratında Skoropadskıy aqay ete edi ki, iyünniñ soñunda bir «acayip kün» oña Nazirler Şurası başı Fedir Lızogub kelip Sulkeviçniñ telegramması aqqında bildirdi, onda o ükümetniñ başında turğanını ilân ete ve «ukrain tilini añlamağanını ve bundan soñ da onıñ ükümetine rus tilinde müracaat etilüvini talap etkeni aqqında, çoq qaba şekilde, işaret ete edi» (bunda Qırımda devlet tili olaraq rus tili ilân etildi, aynı zamanda resmi olaraq qırımtatar ve alman tilleri qullanılıp olabilir edi). «Başlanğıç yaman edi.

Bütün hat-habar ve umumen devletler ve sakinler ile bütün resmi münasebetler ukrain tilinde alınıp barıla edi. Bizge öz tillerinde cevap bere ediler, böyle ötkerile edi. Ukrainada resmi til ukrain tili edi ve Sulkeviçke qurulğan nizamnı deñiştirilüv degil edi. Bir az vaqıttan soñ biz bilip aldıq ki, yañı Qırım ükümeti Ukrainağa hiç de dost olmağan yañı siyaset alıp bara ve mustaqil devlet quruvnı maqsad qoya edi; bunda bütün yönelişte açıqça bir düşmanlıq tüye edi», — dep hatırlay edi getman.

«Düşmanlıq» şunda ifade olundı ki, ukrain tilinde telegramlar ve resmi kâğıtlar qabul etilmey edi, Qırımğa tayinlanğan ukrain uyezd starostaları yarımadanı terk etmege mecbur olundılar, ukrain matbuatı taqip etilmege başladı. Hususan, Doroşenkonıñ hatıratında qayd etile ki, TİN Qırımda ukrain işini ve yönelişini desteklemek içün ondaqı üç gazetanı maliyeley edi, olar Ukrainağa qoşuluvnıñ yarımada içün büyük faydasını propaganda ete ediler; ayrıca qırım ukrainalılarınıñ cemiyetleri nazirlıq yanında hususiy açılğan «Step Ukrainası Komiteti» vasıtasınen subsidiyalar ala ediler, onıñ vazifesi Qırımda Ukrainağa qoşuluv fikirlerni yaymaqdı.

Soñra Sulkeviç «Ukraina ükümeti ile hiç bir münasebetlerge kirmemek, Ukraina ükümetinden talepler alğan alda, olarnı bacarılmamaq» diye buyruq çıqardı, ve Ukrainanen sıñırnı donatuv aqqında instruktsiya — tuz sanayileri olğan Çoñğarnı ve Arabat belini Qırım artında qaldırmağa tırışıp. Öz nöbetinde ukrain ükümeti sıñırnı Perekoptan cenubiyge qoyulmağa istey edi; neticesinde şeerde eki düma ve komendatura bar edi, sıñır nöbetçileri arasında atışmalar bile ola edi.

İyülde ukrain şeer idaresi savuşqandan soñ yerli dehqanlar tarafından ösdürülgen buğdaynı Ukrainada satılması, Qırımda degil, aqqında buyruq çıqardı. Avgustnıñ 9-da Perekop uyezd başı Qırımnıñ içki işler nazirlıgına raport ile müracaat etti: «Ukrain komendantını men avgustnıñ 5-ten Qırımğa kirüv ve çıquv yasaqlanğanı ve Qırım sıñırını alman komandanlığı Perekoptan şimalge 8 çaqırım ötede keçe dep saydığı aqqında haberdar ettim». Er eki taraf alman komandanlığınıñ destegini almağa tırışa edi, amma Berlin status-kvonu saqlamağa, er eki devlet teşkilâtını Almaniyanıñ peykleri olaraq qaldırmağa tırışa edi.

«O vaqıtta bizim taraftan cezalandıruv tedbirleri almağa kerek boldu. Qırımnen cenk etmege lüzum yoq edi — yarımadanıñ iqtisadiy blokadası ilân etmek yeterli edi», — dep yaza edi öz hatıratında Dmıtro Doroşenko, o onıñ faqtik başlatıcısı edi: hususan, o avgustnıñ ortasında Nazirler Şurasında «gümrük cengi» başlanuvını talap etti, onda «Qırımdaki alman garnizonlarınıñ ihtiyaclarına kete olanlardan tışqarı, her hangi mallar areketi ve deñiz irtibatı» toqtatıldı, ayrıca demir yol ve deñiz irtibatı, ticaret operatsiyaları, poçta bağlantısı ve saire. «Sebze asılı toplamaq yaqınlaşa edi, o senesi çoq yaqşı edi.

Qırım bağçıvanları sebze içün sandıqlarnı yapmaq içün tahta tahtacıqlarını, qaplama içün yoñqanı, talaşnı kerek ete ediler; bütün bunlar, elbette, Ukrainadan ketirilir edi, amma endi ketirüv toqtatılğan edi. Ayrıca sebzelerni konservalav içün şeker, qurutuv içün odun kerek edi — ve bunlarıñ da barlığı yoq edi. Nihayet, eali içün ötmek kerek edi. Bir çift afta içinde Qırımda bütün malümâtlarnıñ bahaları dehşetli yükseldi. Asıl konservalanmadan çürümege başladı, bağçıvanlarnıñ alı felâketli ola edi. Almanlar önceden çoq sebze — taze ve qurutulğan — satın alğan ediler, ve endi bütün bunlar yoq ola edi. Deñiznen yollamaq mümkün degil edi, çünki hiç bir qırım sebzeleri deñiznen uzun taşıvnı ve soñra demir yoluna yañıdan yüklenüvni dayanmay edi», — dep hatırlay edi o.

XX asır başında ukrainalılarnıñ etnik yerleşüvi haritası

Esasen, Ukrainanıñ Qırım blokadası daa iyünde başladı. Şöyle ki, ayıñ 20-nci künerinde Şimaliy Tavriyanıñ guberniya starostası öz buyruğınen Qırımğa yağ, yumurta ve başqa malümâtlar kirsetmekni yasaq etti, soñra ukrain ükümeti Qırımğa ketkende bütün mallarnı musadere etmekni buyurdı. Neticesinde Qırım ukrain ötmeginden yoq etildi, Ukraina ise qırım meyvelerinden. Bu Qırımda azıq-tülik alını sezilir derecede yigitleştirdi. Ayıñ soñundan itibaren Aqmescit (Simferopol) şeer idaresi ötmekke kartotşkalar kirsetdi (1 funt kününe kişige), Aqyar (Sevastopol) ise umumen vaqıt-vaqıt açlıq sıñırına tüşe edi.

Başqa menbalarga köre, Qırım blokadası Ukraina Devletiniñ Maliye nazirlığınıñ teşebbüsünen 1918 senesi iyül 7-de başladı. İyülniñ ortasında yarımadadan «tüccar taqımınıñ adamları» emigratsiya ettiler. Avgusttaki Qırımnıñ iqtisadiy izolatsiyası qısa zamanda ealiñ azıq-tülik alınıñ ciddiy yigitleşüvine yeletti, bu özenlerniñ ve qaynaqlarınıñ quruvı ve quduqlardan suvnıñ yoq oluvı, ve vaqıt-vaqıt ola turğan holera patlaqları ile quvetlendirildi.

Sulkeviç ükümetine sanayeciler, bağçıvanlar, yerli zemstvo ve şeer öz-idaresi organlarnıñ basqısı artmağa başladı, olar muhtariyetli esaslarda Qırımnıñ terkibine kirüvige qadar Ukrainanen münasebetlerniñ tiklenüvini talap ete ediler.

Şöyle ki, meselen, Tavriya değirmencieler Birliginiñ syezdi getmanatlıqnen iqtisadiy birleşüv leinen söylendi, Aqmescit (Simferopol) bağçıvanlar ittihadı ise ukrain ve qırım ükümetlerine tarif blokadanıñ lâğu etilüvi çağırısınen müracaat etti; Ukrainanen gümrük birleşüvi leinen ticaret-sanayi teşkilâtlarınıñ, bankların, kooperativlerniñ, birja cemiyetleriniñ, azıq idareleriniñ delegatlarınıñ temsil toplaşması da söylendi. Öz-idare organlarnıñ binalarına hücumlarğa bile kelinir edi.

Bununla birlikte, Sulkeviç ükümeti Ukrainanen yüz-yüzeleşme siyasetini devam ete edi, onıñ Berlindeki elçileri alman ükümetinden iqtisadiy embargonıñ kaldırıluvı maqsadınen Skoropadskıyğa basqı yapılmasını talap ete ediler. Lâkin Almaniyanıñ Ğarbiy fronttaki yazğı bozğunları onıñ yolbaşçılığını getmanatınıñ Qırımğa planlarna nisbeten daha boyun egiçi yaptı. «İyün 25-ten sentâbr 9-ğace biz Ukrainadan bir tek de talep, teklif ya da soruş almadıq — bizimle basitçe söyleşmey ediler ve er türlü vasıtalarnen tek bir şey — Qırımnıñ boyun egüvi, şartsız kapitulyatsiya — talap ete ediler», — dep beyan ete ediler Qırım ükümetiniñ adamları. Sentâbr 12-de maarif naziri Sokovin, azıq naziri Rann, içki işler naziriniñ muavini knyaz Gorçakov ve devlet kontrolörı Nalbandov istifağa çıqtılar: «İstifanı olarıñ talep etüvi sebeblendi ki, nazirlıq terkibine cemaat faalları çağırılsın, çünki müim meseleler, şu cümleden Ukrainağa münasebet meselesi, çezilmek kerek».

Ukrainanıñ etnografik haritası, alman neşiri 1918 s.

Qırımdan Almaniyağa azıq-tülik temin etüvleri bozuluv sıñırına kelgende, Ukrainadaki alman işğal ordusunıñ ştab başı general-leytenant Grener Nazirler Şurası başı Lızogubğa şöyle mazmundaki telegrama ile müracaat etti: «Ukraina ve Qırım arasındaki münasebetler soñki aftalarda em siyasiy, em de tesarruflıq ceetten o qadar keriñleşti ki, eñ yaqın zamanda deñişiklikler olmasa, bar olğan ve Ukraina ve Qırımnıñ menfaatlerine zarar bergen quvetlüklerniñ bundan soñra da artması tehdit ete».

Ukrain baş naziri Qırım vekilleri ile muzakere alıp barmağa razı oldu, eger olar «Ukraina ükümetine tikden-tik ya da Oberkomando vasıtasınen müracaat etseler». «Bizden cevap berildi ki, ukrain ükümeti Almaniyağa malümât temin etüv mecburiyetini üstüne aldı, amma Qırımğa nisbeten böyle bir mecburiyet üstümizge almadıq; biz Qırım ealisiniñ menfaatlerine yardım etmege azırız, lâkin bu tamamen Qırım ükümetine bağlı, o bizimnen bugünge qadar añlaşılmağa istemedi. Almanlar artıq bizge müracaat etmediler, Sulkeviç ükümeti ise kapitulyatsiya etmege mecbur oldu: ondan bizge telegrama keldi ki, o Ukrainanen devlet birleşmesiniñ şekli aqqında muzakerelerni başlamağa azırdır. Blokada kaldırıldı», — dep yaza edi Dmıtro Doroşenko hatıratında.

Ög-şart sentâbrniñ birinci yarısında Skoropadskıynıñ Almaniyağa devlet ziyareti oldu, onda faqtik olaraq Qırımnıñ Ukraina Devleti terkibine kirsetilüvine razılıq alındı. Berlinde getman Qırımnıñ maliye naziriniñ muavini graf Volodımır Tatişçevnen körüşti, o «Qırım meselesine öz baqışlarını tamamen deñiştirdi» ve Qırımnıñ Ukrainanen birleşüvi tam mümkün dep sayay edi, amma iqtisadiy boykottnıñ toqtatıluvı şartınen.

Bunıñ içün bir sıra tedbirler alıp, alman tarafı Qırımnıñ Ukraina Devletinen ittihadı quruluvını talap ete edi; Sulkeviçniñ bu yolnı alıp barmaqtan boyun avdurğanı alda onıñ deñiştirilüvi meselesi baqıla edi. Böylece, sentâbr 18-de Nazirler Şurası Qırım tam vekâletli vekilleriniñ muzakereler içün deral Kiyivge kelüvleri şartınen gümrük cengini vaqıtlıca toqtatmağa qarar aldı (o zaman, söz sırası, yaqınlarda tayinlanğan Qırım azıq naziri Moldavskıy da istifağa çıqtı). Ayrıca Qırım ile quru toprak arasında telegraf ve poçta bağlantısı tiklenildi.

Sentâbr soñunda Kiyivde ilk muzakere tecrübesi neticesiz oldu. Muzakerelerniñ bozğunı içün suçnı Doroşenko Qırım delegatsiyasına yükledi, o «çoq turmağan ton kösterdi ve oña tikden-tik qoyulğan Ukrainanen birleşüv meselesi etrafında er türlü çevre ayla edi, halqlarnıñ öz-özüni belgilev aqqıları, Qırım ealisiniñ iradesi ve saire aqqında söyley edi». Ukrain nazirleri Qırım delegatlarınıñ yarımada ealisiniñ bütün iradesini ve istagini ifade etmege selâhiyetli dep tanılmağanını beyan ettiler ve baş milliy gruplarnıñ vekilleriniñ kelüvini talap ettiler.

Bir aftadan soñ Kiyivge ukrain, qırımtatar ve alman cemiyetleriniñ liderleri keldi. Eger Aqmescit (Simferopol) iqtisadiy meselelerniñ bahisine başlamağa teklif etse, Kiyiv siyasiy meselelerniñ öncelikli oluvını talap ete edi: delegatsiyalarnıñ oktâbr 9 birleşik toplaşmasında qrayovıy konstitutsiya prinsipleriniñ beyanı ilân etildi, o Qırımnıñ «getmannıñ yekâne aliy akimiyeti altında muhtar ülke aqları ile Ukrainanen birleşe» degenden başlana edi.

Pavlo Skoropadskıy

Umumen «Qırımnıñ Ukrainanen birleşüviniñ baş esasları» cedveli 19 noqta tuta edi: olarğa köre, halqara münasebetler, ordu ve donanma idaresi, medeniy ve cinayiy qanun çıqaruv, muhtariyetniñ aliy memurlarınıñ tayinlanuvı ve yerli qanunlarnıñ tasdıqlanuvı, maliye ve gümrük sisteması ve bağlantı Ukrainanıñ selâhiyetinde olmaq kerek edi (doğru, Qırımnıñ öz arbiy quvetleri olıp olabilir edi), yerli öz-idare ise (qrayovıy ükümet ve yerli qanun çıqaruv aqqı ile halq toplaşmaları), ticaret, yerli byudcet ve vergiler, sanayi ve ziraatçılıq, qışlaq tesarrufatı, halq maarifi, diniy, milliy ve mahkeme işleri, sağlıqnı qoruv, yol bağlantıları (demir yollardan tışqarı) Qırımğa bağlı olacaq edi.

Yarımada Ukraina terkibinde epeyce keniş muhtariyetni almaq şansına sahip edi, lâkin Qırım delegatsiyası, öz «tam mustaqilligi ve bağımsızlığına» tırışaraq, «Esaslarnı» birleşüv degil, «boyunduruqqa aluv» proyeyi dep bahâladı, ve Ukraina Devletinen federativ ittihad quruluvını ve eki taraflı añlaşma imzalanuvını teklif etti. Ukrain tarafı bu talepni ret etti ve oktâbr 10-da muzakerelerni toqtatıp, «bundan soñra barlığı polemika ve husisiy söyleşüv olacağını» beyan etti.

«Bizim misafirlerimiz cenaze merasimindeki kibi keyfiyette otura ediler. Milletlerden vekiller özlerini canlıraq tuta ediler, amma, körüne ki, öz nazirleriniñ alnında tillerini çezmege cesaret etemey ediler. Ertesi kün alman baş komandanlığınıñ vekili yañı knyaz Reysniñ iştirakinen resmi muzakereler başladı, olar bütün afta devam etti. Qırım delegatları çoq çalışa ediler, er sözge yapışa ediler, uzun nutqlar söyley ediler.

Nihayet añlaşıp preliminar şartlarnı işlep çıqardılar: Qırım içki muhtariyetni, öz qrayovıy soymını, topraq ordusını, Ukraina nazirleri Şurasında Qırım işleri içün devlet kâtibini ala edi. Bu şartlar Qırımğa ketirip «Qurultay» ve bazı cemaat ve milliy teşkilâtlarnıñ toplaşmalarında bahis etilmek içün edi. Biz buña razı oldıq, çünki işniñ dostça allanılacağına emin edik: bu aqqında milletlerden delegatlar ki Kiyivge kelgen ediler, bizge gizlice beyan ete ediler», — dep hatırlay edi Dmıtro Doroşenko.

Sentâbr soñunda Qırım Qrayovıy ükümeti Aqyar (Sevastopol) ukrain klübünıñ tüzügini qayd etmekten boyun avdurdı. Parallelde o aynı zamanda yarımadanıñ azıq teşkilâtlarınıñ vekilleri Don ve Kubandan qaytqandan soñ, ondaki ükümetlerden yarımadağa malümât temin etip olacaqlarını — amma «Qırımda olmağan mallarğa» — takas etmek şartınen bildirdi. O zaman Qırım ükümeti Donğa, Kubanğa, Türkiyege ve Ukrainağa üç million pud tuz çıqarılmağa icazet berdi. «Zemgord idireleri»niñ vekilleri Ukraina Devletiniñ baş naziri Lızogubğa «Qırımnıñ Ukrainanen birleşüvi leinden söylegen doqladnoy zapiska» yolladılar (o zaman, söz sırası, Qırımnıñ tışqı işler naziri Cafer Seydamet de istifağa berdi). Bazarlarda azıq-tülik mallarınıñ assortimenti belirgin şekilde keñledi.

Pavlo Skoropadskıy ve ükümetiniñ başı Fedir Lızogub

Qırım-ukrain münasebetleri meselesine OUN qurucılarından biri, siyasetçi ve publitsist Makar Kuşnir «Yañı Rada» gazetasında (05.10.1918, № 180, s. 1) çıqqan «Qırım ve Ukraina» maqalesinde cevap berdi:

«Bu künlerde nihayet Qırım ile Ukraina arasındaki siyasiy-devlet münasebetleri aydınlaştırılmaq kerek. Malüm ki, Qırımnıñ hangi esaslarda Ukrainağa qoşulacağı meselesini çezüv içün Qırım ükümetiniñ delegatsiyası Kiyivge keldi. Ukrain halqı içün baştan belli edi ki, Qırımnıñ mustaqil devlet oluvına hiç bir esası yoq, Qırım eali içün eski rus devletiniñ çözülüvinden soñ eñ yaqşı siyasiy-devlet kombinatsiyası belirli siyasiy şartlarda Ukrainağa qoşuluvı olmaq kerek, bu şartlar qırım ealisine içki ayatta keniş siyasiy muhtariyetni temin etecek edi.

Biz şu faqttan çıqıybız ki, Qırım eali çoq çeşitli, onıñ iqtisadiy resurları fevqalâdde kişik, böyle şaraitlerde halqara alı turmaz olacaq ve bu sebebden onıñ mustaqilligi oyrmalı, Qırım eali içün faydasız ve Ukraina içün zararlı olacaq.

Kerçekten, Qırım tek tatarlarnen ya da ruslarnen meskunlaşqan olsa edi — o zaman daa Türkiyege ya da Rusiyağa qoşuluvı aqqında ciddiy söylemek mümkün olacaq edi, eger onıñ Ukrainanen sıqı iqtisadiy bağlantısını közde tutmasa. Amma tatarlar ealiñ tek 40%-ni teşkil etkende, ruslar tahminen 20%, ukrainalılar 25%-ke qadar, qalğanını — başqa milletler, iqtisadiy ceetten Qırım Ukrainasız hiç şekilde yaşap olamağanda, bu hususan yaqınlarda olğan iqtisadiy-gümrük küreşi devresinde köründi, eali özü Ukrainağa qoşuluv leinden çıqqanda — Qırım ükümetiniñ, Don kibi Qırımnıñ vaqıtlı mustaqilligini ilân etkeni teşebbüsleri, eski Rusiyanıñ tiklenecek anını beklep, tam bozğunğa oğradı.

Tek zemstvo ve şeer öz-idaresi organları degil, ayrıca ticaret-sanayi daireleri, öz ükümetinen razılaşmayıp, ukrain akimiyetine Qırımnıñ Ukrainağa muhtar esaslarda qoşuluvı aqqında doqladnoy zapiskalar bere ve matbuatta beyanatlar yapa ediler.

Tek Qırım ükümetiniñ vekilleri bugünge qadar öz mekir planlarından vaz keçmediler ve eki mustaqil devletniñ ittifaqını ya da konfederatsiyasını hatırlağan böyle bir federatsiya israr ete ediler. Biz qatiy olaraq emin edik ki, Qırım ve Ukrainanıñ siyasiy ve iqtisadiy menfaatleri olarğa eñ sıqı birleşme şeklini dikte ete, onda Qırım eali eñ çoq fayda alacaq ve aynı zamanda içki işlerde muhtar tüzülüşke sahip olacaq edi.

Aydın ki, maliye ve ticaret-sanayi siyaseti, demir yolları ve poçta ve telegraf, askeriy işler ve mahkeme, tışqı siyaset ve qanun çıqaruv Qırım ve Ukraina içün müşterek olmaq kerek. Buña qarşılıq içki ayat ve tüzülüşniñ barlıq başqa işleri, maarif, ziraatçılıq, öz-idare ve saire kibi, qırım qanun çıqaruv organınıñ selâhiyetinde qalmaq kerek.

Biz qırım-ukrain münasebetleriniñ böyle çezilüvini er eki taraf içün eñ yaqşı dep sayıybız ve qırım-ukrain muzakereleriniñ tezden bitmesini isteriz, çünki bunu er eki ülkeniñ ealisiniñ menfaatleri talap ete. Ukrainanıñ siyasiy-iqtisadiy menfaatleri qatiy olaraq dikte ete ki, birleşme şekli Qırımnıñ muhtariyeti ya da sıñırlı tip federatsiya olsun, hiç bir alda konfederatsiya ya da ittifaq degil, bunu Qırım ükümetiniñ bazı daireleri talap ete, olar dünya kongressiniñ Qırımnıñ taqdirini nihaiy çezecegini daa umut ete dep vurğulayaraq. Men içün aydın ki, bu daireler Qırımnı Rusiyağa qoşmağa istey ve bu sebebden endi işniñ tez çezilüvi içün türlü quvetlükler yaratacaqlar. Bununla birlikte umut ederiz ki, qırım-ukrain muzakereleri rus-ukrain kibi degil, başqa yolnen baracaq».

Oktâbrniñ birinci yarısında Ukraina Devleti ükümeti tarafından Arabat belinde qurulğan sıñır kaldırıldı — lâkin gümrük nezareti «maliye nazirlığınıñ ğafletinden» tam kaldırılmadı, biraz zayıflatıldı: hususan, Melitopol altında gümrükane saqlandı. O zaman papiros aksiziniñ on mertebe artırıluvı sebebinden Qırım tütün fabrikalarınıñ yolbaşçılığı protestlerniñ başarısızlığı alında istisalnı quru Ukrainağa köçürüv niyetleri aqqında bildirdi. Bir az vaqıttan soñ Qırım unı ve tütününiñ yarımada içün tañqıs olğan Batumiden neft ve kerosinge barter etilüvine icazet berildi.

O zaman Aqyarda (Sevastopol) ukrain cemiyetiniñ keniş toplaşması olıp keçti, onda Qırımnıñ Ukrainağa qoşuluvı talebinen rezolyutsiya qabul etildi. Oktâbr soñunda Qırım ile Ukraina arasındaki «gümrük cengi» tiklenildi, bu bağlantıda Qırım Qrayovıy ükümeti Don ve Kuban bazarlarınen birlikte iş yapmaq, ve Keriç boğazında öz «üstünlükli alını» qullanmaq aqqında tüşünmege başladı; lâkin qısa zamanda Kubanıñ kerekli malümâtlarnı Qırımğa berip olamayacağı aydınlaştı. O zaman faqtik olaraq lâğu etilgen Qırım tışqı işler nazirlığınıñ selâhiyetleri uyğun komissiyağa keçti.

Yarımadağa mal temin etüv embargosınıñ kaldırıluvı aqqında nihaiy qarar Nazirler Şurası noyabr 15-te — yarımadada akimiyet yañı rusyançı Qrayovıy ükümetke keçkende — qabul etti. «Tek Rusiyanıñ faydasına areket er kün Qırımda daa çoq tabiy ölçülerge irişe ve atda tatarlar arasında da is etile. Qurultaynıñ sol qanadınıñ rus sotsyalistlerinen añlaşması birleşken federativ Rusiya platformasında olıp keçti. Kelecek vaqialarınıñ soluğu kütirilmegen orientatsiya deñişüvlerini yarata», — dep yaza edi o devirniñ matbuatı.

Bundan evel, noyabr 13-te, qırım ukrainalılarınıñ syezdi olıp keçti, onda qırım «predparlamentı»nıñ çağırıluvı fikiri ortağa qoyuldı. Noyabr 25-te Qırımnıñ fevqalâdde guberniya zemstvo toplaşması Ukraina ve Qırım ükümetleri alnında eki million manat uzun süreli borç alınuvı aqqında iltimas ileri sürüv teşebbüsini başlatmağa qarar aldı: «Yaqınlarda tiklengen demokratik şeer ve zemstvo öz-idareleri ağır maliye qıyınlıqlarını yaşay. Kassalar boş, borçlar 40 million manatqa yetişe. Zemstvo cari haracatlarğa para almaq içün saqlanmaz mülkni Bessarabiya topraq bankına girewge bere».

O zaman guberniya zemstvo idaresi tam terkibinde istifağa berdi. Dekabr 30-ğa tek 1917 senesi saylanğan delegatlarnıñ iştirakinen Aqmescitde (Simferopol) keçmek kerek olğan «Ukraina, Qırım, Kuban ve Don şeerler ve zemstvolarınıñ syezdi» ilân etildi.

Dekabr ortasında Ukraina Devletiniñ yerine UHC qayttı. Bundan soñ Aqmescitde Qırım, Ukraina, Don ve Kuban arasındaki gümrük tariflerni belgilemek içün ükümet vekilleriniñ, ticaret-sanayi ve qışlaq tesarrufat birleşmeleriniñ iştirakinen gümrük konferentsiyası çağırılacağı bildirdi. O olıp keçtimi ve neticeleri ne oldu — aydınlaştırılıp olmadı.