Sır olmağan halq
Qırımdaki milliy taqımlar arasında, bulğarlar kibi daa açıq bir tarihqa saip olğan başqası barmı-yoqmı, belli degil.
Stepan Çujınskıy. «Qırım svıtlıtsâ» gazeti, 2017 senesi, 10-ıncı sanı
Qırımdaki milliy taqımlar arasında, bulğarlar kibi daa açıq bir tarihqa saip olğan başqası barmı-yoqmı, belli degil. Resmiyleşken malümatlarğa köre, olar Qırımğa yaqınlarda, eki asır evel keldiler, şunıñ içün bulğarlarnıñ Qırımğa köçüv esnasını tasdıqlağan vesiqalar bar. Gerçekten de, daa VII asırda bulğarlarnıñ ecdatları yarımadağa kelip çöllerde mesken etken ediler... em asırlar devamında endi şekillenmekte olğan tamır halq arasında erip kettiler.
Bilemiz ki, Bulğaristan çoq asırlar boyunca osmanlılarnıñ basqısı altında zulum çekti. Eki asır evel Rusiye imperiyası, zapt etilgen Qırımnı müstemlekege çevirüv ğayesinde olıp, öz ve qoñşu memleketlerniñ köylülerini Qırım istiqbalınen meraqlandırmağa başladı. Yarımadada alman, çeh, leh, eston koloniyaları peyda oldı; Qırımnıñ boşalğan toprağı İmperiyadan daa ziyade küç ve istegen adamlarnı talap ete edi. Bu, adiy insanlarnıñ, köylülerniñ ve esnaflarnıñ qaderlerini keskin surette deñiştire bilgen büyük siyaset edi.
Osmanlı imperiyasından kelgen bulğar köylüleriniñ ilk 63 qorantası Qırımğa 1802 senesi keldi. Kelgenler Eski Qırımda yerleştiler ve mında alâ daa Bulğarşçina (Bulğarlıq) adını taşığan köy qurdılar. Qırımda o devirniñ diger eki bulğar koloniyası - Qışlav ve Bala-Çoqraq. Ananeviy hocalıq maqsulatınen bazarda raqabet etip olamağan bulğarlar, keyfiyet ve yañılıqnen üstün kelmege tırıştılar. Qırımda evelde bilinmegen ince yünlü qoylarnı yetiştirgenler de aynen olar oldı, ayrıca bulğar bağçacıları ve bostancılarınıñ sayesinde yarımada meyva ve sebzelerden yañı çeşitlernen bayıdı.
Arhaik yer saipliginiñ qurulışı ve bulğar koloniyalarınıñ yüksek demografik köstergiçleri acele yañı topraqlarnı qıdırmağa mecbur etti, bulğarlar deñizge çıqıp, Köktöbel ve Otuzda (Otuz) yerleştiler. Anda alâ daa eski bulğar binaları, çamur evler (mazankalar) yaki 4-5 odalı, balkonsız yaki galereyasız tuğla eki qatlı binalar saqlanıp qaldı. Eski tedqiqatçılarnıñ şaatlığına köre, bulğar qorantaları adetince odalarda atta «yaşamağanlar», faqat öz evleri ile azbar hocalıq binaları arasındaki kiçik mekânda beraber vaqıt keçirgenler.
Soñki yıllarda bulğar müstemlekecileri İmperiyanıñ özündeki migratsiya esnasları sebebinden Qırımğa keldiler. Bulğaristandan kelgen köçmenlerniñ daa eki dalğası bar edi. Birincisine 1826-1828 seneleri nevbetteki türk cenkleri yol açqan olsa, ekincisi Şarq cenkiniñ neticesinde qırımtatarlarnıñ Qırımdan kütleviy şekilde köçmesi ile bağlı edi. Lâkin Balkanlarda vaziyet bambaşqa edi, bulğar uyanuvı küçlene, onıñ yolbaşçıları bulğarlarnı qalıp, öz Bulğaristanını qurmağa çağıra ediler. 1861-1862 seneleri Qırımğa kelgen soñki bulğar emigrantlarınıñ kervanından yarımadada aman-aman kiç kimse qalmadı.
Resimler şu saytlardan ve Qırım etnografiya muzeyinden alınğan: http://www.eurochicago.com/ **
Bulğarlar - Qışlav (şimdi Qarasuvbazar rayonınıñ Qurskoye) köyündeki Qırım bulğarları ananeviy urbalarda. Foto – XX asırnıñ başı, Qırım etnografiya muzeyi fondundan
Daa soñra çar ükümeti bulğarlarğa yañı koloniyalar qurmaq içün toprak bermedi, olarnı dağ aldı ve çöldeki mevcut ukrain köylerine tarqattı, ekinci taraftan, bulğar meskenlerine yañı ukrain ve rus köçmenlerini de yerleştirdi. Bulğarlarnıñ bunı qabul etmemesi tamamınen gumanitar şeklindedi. Şöyleliknen, hocalıq ve medeniyette qoñşulardan, eñ çoq da qırımtatarlardan çoq şey menimsep, bulğarlar öz ananelerine ve ana tiline qattı sarıldılar.
Er bir bulğar köyünde kilse, aman-aman episinde - başlanğıç mektepler bar edi, 1916 senesi Qırımda oquv-yazuv seviyesi boyunca bulğarlar - almanlar, çehler ve estonlardan soñ dörtünci ediler. Ekinci cenkten evel Qırım MŞSCda 15 biñden ziyade bulğar bar edi. Ekinci dünya cenkinde Bulğaristan Almanyanıñ müttefiqi edi. Belki de bunıñ içün sovet akimiyeti Qırımdan bulğarlarnı da sürgün etti. Partizanlarnıñ cenk künlerinde köstergen qaramanlıqları ve umumen ealiniñ sadıqlığı endi emiyetsiz edi: 1944 senesi iyün 24-ke keçken kicesi Qırımnıñ 12 000 bulğarı çıqarıldı…
Yavaş-yavaş bulğarlar qayttı. 1991 senesi Aqmescit sakinleri Bulğar medeniy-maarifat cemaatını teşkil ettiler. Daa soñra cumhuriyet Bulğar cemaatı yaratıldı, onıñ terkibine 22 yerli cemaat kirdi. Biñ yıllıqnıñ sıñırında Qırım bulğarları deyerli 2000 kişi edi. Bulğar qısmı Qırım medeniyet meyanında yarıq bir sızıqçıq edi. Şimdi yarımadada bulğarlar aman-aman şuncadır, çoğalmadı. Ğaliba, olar öz şahsiy medeniy fezalarınıñ unsurlarını ananeviy şekilde qoruyalar... Lâkin inkişaf istiqballarına kelişsek, Qırımda eñ azından status quo tiklenilgenini beklemelimiz.