Ecnebiy edebiyatı eserlerinde Qırım: Çoq altın — çoq ölüm
Brayan Garfildniñ detektiv romanları, ve olarda Qırımnıñ nasıl tasvir etilgeni.
Valeriy Verhovskıy. «Qırım svıtlıtsâ» gazeti, 2019 senesi, 41-42-nci sanı
Amerikalı yazıcı ve stsenarist Brayan Garfild 1939 senesi Nyu Yorkta doğdı. Macera edebiyatınıñ dürlü janrlarında, hususan detektiv ve vesternlerde elliden ziyade eser yazdı. Amerikan detektiv yazıcıları assotsiatsiyasınıñ prezidenti olğan edi. Onıñ eserlerine esaslanıp bir qaç film çıqarıldı, meselâ, baş rolde Brüs Uillis oynalağan 2018 senesindeki "Ölüm arzusu" ("Jaga smerti") filmi, yaki belli olğan "Kondornıñ üç küni" ("Tri dni kondora").
Garfildniñ 1973 senesi yazğan "Kolçaknıñ altını" ("Zoloto Kolçaka") romanı şöyleden başlana: "Anam ukrainalı edi, ve men bu aqta ikâye etecegim. O, 1935 senesine qadar Aqyarda (Sevastopol) yaşadı, soñra acayip tesadüf neticesinde Sovetler Birliginden qurtulıp İngilterege köçip bardı. Babam ise o vaqıtları Londonda, amerikan elçihanesinde hızmet ete edi… Men bir mektepten digerine avuştım ve dört til ögrendim: ukrain - anamnıñ ana tili, ayrıca alman, ingliz ve rus tilleri".
Kolçaknıñ yeñilişi qaçınılmaz aqiqat olğanınen, beş yüz tonnalıq çar altın rezervini, millionlarca kâğıt para, platina ve qıymetli taşlarnı esapqa almayıp, yük eşelonına yüklediler. Lâkin admiral Kolçaknıñ ölümü ve Beyaz areketniñ darmadağın etilüvinden soñ bu trenge ne olğanı kimseden bilingen yoq. 1970-nci yıllarnıñ esaplarına köre, bu eki milliard dollardır.
Bu işnen aslı ukrainalı olğan amerikanlı tarihçı Garri Bristou oğraştı. Onıñ içün altıñ tarihı — tek meraqlı bir tarihiy sırdır; faqat altın çoq olğan yerde, ölüm de çoq olğanını esapqa almadı…
Basta o özüne Nükol Eyzen adlı cazibeli bir yardımcı taptı (macera janrında bütün yardımcılar cazibeli, yaş, boş olalar ve özleri tapılalar), qız yehudiy, anası ise ukrainalı edi. Onıñ tevsiye etkenine köre, Bristou, şaat – Haim Tipelkirşnen laf etme içün İsrailge uça.
"— Siz yahudiysiz, herr Bristou? — Yoq. — Amma babalarınız Rusiyeden? — Anam Ukrainadan. — Men de Ukrainadanam".
1920 senesine qadar Kolçaknıñ Beyaz ordusında hızmet etken, soñ Fılıstinğe köçken ve 1949 senesi Mossad agenti olğan Haim Tipelkirş, Beyaz areketniñ darmadağın etilüvine qadar "altın eşelonınıñ" taqdirine yarıq tüşürdi. O, Bristounı Aqyarğa ketirecek nevbetteki zıncırdan uçnı berdi.
"— Çoq şey oldı, sayğılı Bristou, lâkin bilgenime köre, bütün hazine bugünki künge qadar toqunılmaz olaraq qala. Men oña dair bilgenlerimi aytayım. 1920 senesi fevral 7-de men ölmedim".
1942 senesi natsistler Kolçaknıñ altını peşinden küttüler. Yapon orduları tarafından zapt etilgen Şimaliy Çinden Sibirge mahsus azırlanğan eses-paraşütçilerden ibaret donatma taqımı atıldı. Almanlar, sahte vesiqalarnı qullanıp, altını eşelonğa yüklediler ve yükni Qırımğa cesürce ketirip yetiştirdiler. Altın deñiznen çıqarılmaq isteledi, çünki sovet ordularınıñ ücümi bütün keri çekilüv yollarını kesti. Amma…
Mında altın eşelonınıñ izleri coğula ve belgisizlikte ğayıp ola. Bristou altınıñ izlerini doğrudan-doğru Qırımda qıdırmağa qarar berdi. Sovetler Birligine kirmek içün ruhset alıp, Bristou evelâ Moskvağa, soñra Kiyevge keldi, ileride ise Aqyar (Sevastopol) bar edi…
"Menim viza Aqyarda beş afta bulunmağa ruhset bere edi. Men daa çoq vaqıtqa umüt etken edim, lâkin bu qadar alğanıma quvandım. Tımoşenko meni yalı boyundan uzaq olmağan kiçkene bir yataqhanede yerleştirdi. Odam birinci qatta edi, ve qapularnıñ tışında, menim kelgen-ketkenimi diqqatnen taqip etken sert qadınnıñ — yaki nevbetnen bir qaç sert qadınnıñ — kayıt etüv masasınıñ tam manzarasını köre bilgen. Şübhesiz ki, oda maña aynı şu sebepten ayrılğan edi. Pencerden tek altı fut uzaqlıqta bulunğan şlakobloklı divar körüne edi.
Bu basqılayıcı bir mesken, aqıqattan ziyade türmege beñzegen bir yer edi… Odanıñ özi keniş ve artıq raatsızlıqlarsız rahat, amma maña masa lampası olğan bir yazı masası, kiyim dolabı ve atta yuvunma odasını da bergen ediler. Qırım standartlarına köre bu bay binalardandır".
Lâkin Brayan Garfild Sovetler Birligindeki ayatnıñ bazı tafsilâtlarını nazarda tutmadı — ecnebiylerniñ bu şeerge kirmesi imkânsız edi, atta sovet vatandaşı bile Aqyarğa mahsus ruhsetsiz kiremez edi. İhtimal, amerikalı şeerniñ dünya içün tamamınen qapalı olğanını tasavvur etip olamadı.
Körüne ki, Kolçaknıñ altını kibi Moosad da bekleymiş, CIA ise ABDdäki arhivlerde çalıqqanından berli Bristounı izley; ve, belli ki, küçlü KQBnıñ (KGB) qara kölgesi SSRBda olğan bütün vaqıt zarfında Bristoudan ayrılmay.
Daa soñra Bristou demiryolnen Büyük Yalta etraflarındaki Bıkovskoye köyüne kete. Anda cenk devrinde Qafqaz cebbhesi ştabında alâqacı olıp çalışqan Vasiliy Bukov adlı kişi yaşay. Bristou onıñnen qonuşmaq masleatını "Sevastopolskaya gazeta"sından alğan.
Bukov da adiy kişi degil edi, o, KQB tarafından Bristouğa tayin etilgen Tımoşenkonıñ pivosına uyuştırıcı derman qatıp onıñnen açıq laf etmege imkân taptı. Daa soñra amerikalı, AQŞ, Sovetler Birligi ve İsrail mahsus hızmetleriniñ fitne girdabına tüşe, ve Bukov oña mından qurtulmağa yardım ete.
Soñra o Bristounı Sovetler Birliginden Batum üstünden Türkiyege çıqara, anda amerikalı Nükolnen körüşe, qız ise şunı aytıp yibere: "Farklı dünyalarda yaşağanımız pek yazıq".
Macera janrında bile soñu er vaqıt yahşı bitmey.
Lâkin Brayan Garfildge Aqyarnıñ Ukraina olğanını bilgeni içün bile, bu romanı boyunca zaçot qoymaq mümkündir.