Qıymetli taşlar qalesi

Çufut Qale — Qırımnıñ eñ qadimiy ve az ögrenilgen abidelerinden biridir.

Olha Hindes. «Qırım svitlıtsası» gazetası, 2020 senesi, 7-nci sanı

Qoba şeerleri – Qırımnıñ eñ qadimiy ve az ögrenilgen abidelerinden biridir, olarnıñ büyük qısmı Bağçasaray rayonında buluna. Bu kerçek Qırım sırdır, arheologlar içün aman-aman irişilmez. Bu qaya meskenlerini ilk olaraq kim qurmağa başlağanı alâ daa belli degil – iskitler, kimmerler yaki tavrlar? Bu şeerlerniñ eñ bellileri Mañğup Qale, Töpe Kermen, Eski Kermen ve, elbette, Çufut Qaledir. Çufut Qale şeeri tahminen V asırda peyda olğanı, anda tavr qabileleri yaşağanı ve bir müddet alanlar mesken etkeni sayıla. Gerçi, tarihçılar bu aqqında bugünge qadar çekiştireler.

İlk yazılı menbalarda Çufut Qale 1298-1299 seneleri qayd etile. O vaqıt qale, doğrusı, Qırq Or (Qırq qale) dep adlandırıla edi. Onı, Tavriyanıñ diger meskenleri kibi, Altın Ordu içki davaları vaqtında emir Noğay viran etti. İhtimal ki, 1253 senesi Qırımda seyaat etken ve Hersones ile Sudaq arasında bulunğan qırq qaleni añğan raip Rubruk da aynen Çufut Qaleni tasvir etkendir.

Daa soñra, Qırım Hanlığı peyda olğanından soñ, şeerge çoq vaqıt tatar halqı saip oldı. 1420 seneleri Çufut Qaleni bir qaç yıl devamında birinci Qırım hanı Hacı Devlet Geraynıñ ağası Devlet Berdi idare etti, o öz paytahtını Solhattan Qırq Orğa avuştırdı. 1430-lardan 1500-lerge qadar Qırq Or Qırım hanınıñ rezidentsiyası edi.

Şeerniñ öskenini 1459 senesi Hacı Geray hanınıñ yarlığı da köstere, mında musulman ve hristian cemaatları, yeudiy cemaatı añıla. Meñli Geray hanı tarafından berilgen nevbetteki yarlıqta Qırq Orda ermeni köçmenleri de qayd etile. 1454 senesinden berli mında darbhane bar edi.

Qoba şeeri Çufut Qale

XVI asırnıñ başında siyasiy deñişmeler sebebinden han rezidentsiyası evelâ Salaçıqqa, soñra ise Bağçasarayğa avuştırıla. Qırq Or içki davalar vaqtında hanğa sığınaq ola bilgen qudretli bir qale olaraq barlığını devam ete. Tatarlar şeerni XVI asırnıñ soñu – XVII asırnıñ başında bütünley terk eteler. XVII asırnıñ ortalarında ermeni cemaatı da Qırq Ornı terk ete. Faqat qaraylar qala.

Aynen o vaqıt meskenniñ adı da deñişe: evelâ o, sadedce Qale (1608 s.), soñra ise – Çufut Qale ola. XVII asırdan daa bir ad variantı – Cevher Kermen (bütün qapılar, divarlar ve qapıçıqlar qıymetli taşlarnen yaraştırılğanı içün) – tamır atıp olamadı, lâkin o vaqıtnıñ belli seyyahı Evliya Çelebiniñ yazıları sayesinde tarihqa kirdi.

Şeer adınıñ añlatılması aqqında bir qaç versiya bar. Tarihçılar ve tilşınaslar «qale» sözüniñ manasında kelişeler. Amma adınıñ birinci qısmına kelgende – fikirler farqlıdır. Bazıları iddia eteler ki, türkçeden tercime etilgen «Çufut» – «yeudiy» demek, yani şeer «Yeudiy qalesi» adını taşıy. Bu şeerni öz ana-vatanı sayğan qaraylar ise, oña Cuft Qale, yani «Çift qale» deyler. 1731 senesi Çufut Qale territoriyasında Qırımda ilk matbaa çalışıp başladı. Anda qadimiy yeudiy ve qaray tillerinde basılğan kitaplar esasan diniy mündericeli edi. Qırımnıñ Rusiye imperiyası terkibine qoşuluvından soñ, Qırım Hanlığı devlet olaraq yoq olğanda, Çufut Qale de zevalğa oğradı.

Qaray kenasaları

1917 senesi inqilâbına qadar qalede ibadethaneler çalışa, qaraylarnıñ bayramları qayd etile, dualar oqula edi. Şeer toprağında sülâle mezarlığı da bar edi. XVIII asırnıñ soñunda Çufut Qalede tahminen 200 ev bar edi. XX asırnıñ 20-nci yıllarına kelip, şeerde tek baqıcı, qaravul ve bir qaç qoranta yaşay edi.

Şeer kiçik Burunçaq tüzlüginde yerleşken ve teren özenlernen sarılğan. Tabiat manzarası ve qale divarları meskenge havfsızlıq temin ete, mında barmaq o qadar qolay degil edi. Yalıñız bir yol – ealiniñ dünya ile bağlağan dağ çoqrağı edi. Al-azırda da qadimiy şeerge tek cayav ya da mahsus maşinalarnen barmaq mümkün.

Qaleniñ özi «eski» ve «yañı» şeerge bölüne. Qapıdan şeerge kirgende, siz kiçik qobalarnıñ ögünde olacaqsıñız, olarnıñ umumiy sayısı – 32. «Eski» şeer territoriyasında evlerniñ viraneleri, yahşı körüngen soqaqlar, aralıqlar, meydanlar saqlanıp qaldı. Baş soqaqtan yöriseñiz, eki qaray kenasasını (ibadet evleri) körebilirsiñiz; olardan biri XIV-XV asırlarğa, digeri ise – XVIII asırğa ait. Kenasalarnıñ yanında XIV asırğa ait cami viraneleri bar. Daa uzaqta – dürbe. O, Toqtamış hanınıñ qızı Nenecan-hanumnıñ (Canike-hanum) hâtırasına qurulğan. Dürbeniñ artında XIII asırnıñ eski şeer qapısı ve mudafaa divarları bar, olarnıñ arqasında «yañı» şeer buluna.

Çufut Qalede quyu

Qoba şeerinde qayalar arasında yerleşkeninden, ösümlik ösdürmek içün topraq az edi, içmeli suv ise er vaqıt yetmey edi. Şeer territoriyasından qadimiy suv borularınıñ taş arığı keçe, o quyunı tehnikiy suvnen toldura edi. Daa soñra bu suv yolu çalışmay başladı ve sakinler suvnu şeer tışındaki çoqraqlardan almağa mecbur oldılar. Çufut Qale alâ daa tedqiqatçılarnı taaciplendire. Bütün şeer kerçekten de qayadan, taştan «qurulğan». Evler eki yaki üç qat büyükliginde oyulğan. Yigirmi yıl evel speleologlar yerastı tünelini açtılar.

Alimler tüşüne: bu quyuğa gizli yolmı, diniy binamı yaki episimi? Tünel yanında 2002 senesi tedqiqatçılar Qırım arheologiyası tarihında eñ büyük definelerden birini taptılar: çölmekte dört biñden ziyade altın ve kümüş aqça bar edi… Çufut Qale qoba şeerine köterilip, tek eñ diqqatlı turist bu dağlar ve ösümlikler arasında tar taş yollarnı, tik basamaqlarnı ve ibadethaneniñ altın qubbelerini körip bilir. Bu – Qırım yarımadasınıñ eñ qadimiy ibadethanelerinden biridir. Türlü vaqıtlarda onıñ çoq adları bar edi. Olardan eñ bellileri: Qırım Lavrası, qoba manastırı, qoba şeeri ve digerleri. Amma bu aqqında kelesi sefer…