Qara ölümniñ Qırım izi

Qırım yarımadası topraqlarında orta asır çuması.

← Ana saifege qaytmaq

Valeriy Verhovskıy. «Qırım svitlıtsası» gazetası, 2017 senesi, 22-nci sanı

Dehşet Orta asır Avropasını qapladı: babalar balalarını taşlap ketti, rahipler cemaatnı qaldırıp qaçtı, ekimler hastalarnı baqmaqtan vazgeçti... Dehşetli bubon çuması on millionlarnen insannı yoq etti, Orta Asırlar devrine sızıq çekti, yaşayış nizamını deñiştirdi, o vaqıttaki dünya haritasını yañıdan sızdı. Şarqtan kelip, bu afat Avropağa aynen Qırımdan, açıq qapıdan kibi kirdi...

«Bizler çumanı eşitemiz. Köylerde cenazelerden soñ çañ qaqalar. Erkak içün doquz kere, qadın içün üç kere, bala içün bir kere. Soñra bir saat devamlı cenaze çañı. Eşkotta bu saba ekisi bar edi. Ozni tünevin aqşamdan berli toqtamadan çañ qaqa. Yürüşten soñ eşitkenim cenübiy ğarptaki çañ sustı. Ne içün öyle olğanını bilmeyim — anda çuma barmı, yaki yoqmı, yaki çañ qaqmaq içün sağ adam qalmadımı».

Konni Villis «Qıyamet künü kitabı»

Şarq — Ğarp

Epidemiya 1331 senesi Çinde başlandı ve inanılmaz tezliknen tarqalıp, Çin imperiyasınıñ bazı vilâyetlerinde ealini yüz fayız yoq etti. On beş yıl içinde afat Büyük Yipek Yolunı keçip Avropağa yetip keldi. Bu yolda Avropanıñ ilk noqtası o vaqıt genuyalılarnıñ qolunda olğan Kefe oldı.

Avropanıñ ğarbında o vaqıtta endi on yıl devamında cenk kete edi, soñradan tarihçılar onı Yüz yıllıq cenk dep adlandıracaqlar — manasız, bitmez ve acınması yoq cenk. Avropanıñ şarqında ise Volın-Galiçiya devletiniñ mirası içün daa az qanlı olmağan cenk devam ete edi — qırallıqnıñ qalıqlarını parça-parça etmek içün birden Lehistan (Poloniya), Büyük Litva Knyazligi ve Macaristan ücüm etti, ondan şarqqa doğru ise qorquzıcı, lâkin içki davalardan zayıflaşqan Deşt-i Qıpçaq tura edi.

1346 senesi bu qanlı küreşniñ ğalibi Canibek hanı, genuyalılarnıñ idaresinde olğan Qırımnıñ yalı boyuna yollandı ve Kefeni quşattı. Rivayetke köre, quşatuv o qadar çoq sürdi ve şeer qoruyıcıları öyle şidddetli mudafaa ettiler ki, Canibekniñ ordugâhında endi Qıpçaqta belâlar ketirgen çuma hastalıqları başlandı. Ve o vaqıt, ihtimal ki, tarihta ilk kere han «bakteriologik» silâ qullandı: çumadan ölgen cesetlerni mancınıqlarnen şeer divarlarından tışlatmağa başladı. Bu versiyanı nesillerge, o yılı Qırım vaqialarınıñ şatı olğan notarius Gabriel de Müssi qaldırdı, o mınanı yazdı: «Sayıp olamaycaq qadar tatar qabileleri beklenilmedik ve añlaşılmaz hastalıqtan qırıldı, insanlar üç kün içinde öle, can ağırtqan yaralar ve dağlarnen qaplana ve ölgennen soñ adeta qaraara».

Kefe qalesi

Masallardan daa qorqunçlı kerçeklik

Yuvasında tıçqan, tıçqan üstünde bürgeler, bürgelerde ise basillalar bar, o basillalarda ise – ölüm. Kibi ki masalda, tek masal qorqunçlı ve facialı bitişli. Bubon çumasında hastalıq qozağı bürge tişlegeni ile qanğa kire. İnsan limfatik tüyünlerinde onı beyaz qan kletkaları (leykotsitler) tuta. Organizmni infektsiyalardan qorumaq içün çağırılğan leykotsitler özleri çuma qurbanı olalar. Çuma tayaqçıqları olarnı yoq etmesi kerek olğan kletkalar içinde çoğalmağa alışqanlar. Neticede limfatik tüyünler öz qoruyıcı funktsiyasını coya ve mikroblar fabrikasına çevirile. Limfatik tüyünniñ özünde keskin yallanuv esnası inkişaf ete ve onda qayd etilgen «bubon» meydanğa kele.

Hastalıqnıñ eñ havflı forması – öpke çumasıdır. O, bubon çumasınıñ ciddiy neticesi olaraq yaki ava-tamçı yolunen bulaşuv vaqtında peyda ola bilir. Hastalıq yıldırım kibi tez tarqala. Mikroblar ve olarnıñ toksinleri alveola divarlarını boza. Hasta adam çuma qozağını ava-tamçı yolunen etrafqa tarqatmağa başlay.

Birinci alda insan sıtmadan, sayuqlavdan azap çeke ve beş kün içinde öle, ekinci alda ise — öpke qanavından eki-üç kün içinde öle. Çarğradta, meselâ, hastalıqnıñ öpke forması, Qırımdan İtaliyağa ve daa soñra bütün Avropağa ise bubon çuması tarqaldı.

Avropa etrafında

Qorqu insanlarnı çumadan qaçmağa mecbur etti; «eñ tez qaçmaq, eñ uzaqqa qaçmaq, qaçmaq ve toqtamamaq», — o vaqıtları öyle degenler. Faqat çoq alda öyle olğan ki, qaçqanlardan bazıları özleri ölüm basillalarını tışığanlarını bilmey ediler. Ve bunen çumanıñ tarqaluvına sebep ola ediler.

İtaliya. Tarihçılar qurbanlarnıñ sayısı ealiniñ 90% teşkil etkenini istisna etmeyler. İtaliyalılar bu qırğınlıq aqqında eñ çoq şatlıq saqladılar, bu taacipli degil: çuma şatları Bokkaçço ve Petrarka oldı, italiyalılarınıñ er faktı qayd etmek içün buhgalter alışqanlığı ise keleshek nesil tarihçılarına olarnıñ işinde yardımcı oldı.

1348 senesi La-Manşnı keçken bir gemi İngiltereniñ cenübiy ğarbindeki Veymut limanına kirdi. Deñizcilerden biri çuma ile hasta eken, ve o yılnıñ küzünde epidemiya dalğa olaraq Londonğa kelip yetti. Qırallıqnıñ tahminen 5-6 million sakınından 2-3 millionı alâq oldı. Oksfordta epidemiya Roştvo (Milâd) künü başlandı. İnsanlar Halaskârnıñ doğuvını bekley ediler, amma bayram büsbütün zıt bir şeyge çevirildi — o vaqıt oña Köyök hastalığı deyler edi. Sadece İskoçiyanıñ (Şotlandiyanıñ) dağlıq rayonlarına çuma yetip baramadı. İhtimal ki, bu İskoçiyanıñ İngiltere tarafından 1346 senesinde iskoçialılarnıñ jeñiluvinden soñ bütünley alınuvından qorçaladı — uzun vaqıt, 1707 senesiniñ uniyasına qadar.

Qara ölüm atta Amerikağa qadar yetti — onıñ «harac toplamaq» içün eñ ğarbiy noqtası Grenlandiyadaki vikinglerniñ meskenleri oldı. XIV asırda çumadan adanıñ yarsı sakini qırıldı.

Maskalı insanlar

O vaqıt «çuma ekimi» tıbbiy ihtisası da peyda oldı. İlki defa olarnı 1348 senesi Roma Papası Kliment VI Avinyon sakinlerini tedaviylemek içün taptı. Çuma ekimleri plâşlar ve yüzni büsbütün qapatqan mahsus qoruyıcı teri maskalar kiya ediler, ve burun yerindeki nefes «gagasınıñ» sayesinde bu orta asır eskulapları ğarip quşlarğa oşay ediler; bu «gaga»ğa guya bakteriyalarnı yoq etken şifalı otlar salına edi. Lâkin çuma ekimleriniñ ihtisası telükesiz edi: bu havflı, lâkin aqçalı işke sıq-sıq oquvını bitirmegen tıbbiyet talebeleri, ve atta iç tıbbiy tasilalmağan insanlar da tutuna ediler. O vaqıttaki tedaviyniñ neticeliligi aqqında mına böyle o vaqıt terapiya añılmalarından bilip olamız: çuma bubonlarınıñ kesilmesi yaki küydürilmesi, qan çıqaruv ve atta bubonğa baqa (qurbağa) qoyuv.

Çuma ekimleriniñ maskaları

Lehistan ve Ğarbiy Ukraina

Lehlerniñ añlatqan rivayeti Qız Meryemniñ himayesi afatnı çetleştirgeni aqqında aytsa da, tarihçılar başqa şey aytalar: Lehistan qıralı Üçünci Kazimir milliy karantin ilân etip, qırallıqnıñ sıñırlarını tam qapatmağa buyurğan — ve Lehistan pandemiyanıñ birinci, eñ şiddetli dalğasından qurtuldı.

Yılnamede (letopiste) mınanı tapamız: «1347 senesi. Kazimir, leh qıralı, Rus devletiniñ qalıqlarını, topraqlarını, hususan Lutsk, Belz, Holm, Olesko, Volodimir kibi litva knyazleri 14 yıl boyunca idare etken topraqlarnı Lehistanğa qoşmağa qarar berdi. Büyük leh ordusını toplağan soñ, oña taslim olğan Belzge keldi…».

Kazimirge muvafaqiyet Rus sakinleriniñ ölüvi neticesinde kelgenmi, yaki aksine — Ğarbiy Ukraina topraqlarınıñ Lehistan qırallığına, soñra ise karantin zonasına qoşuluvınen, taç yüz biñlerce ayatnı qurtarğanını, añlamaq qıyın — o devirdeki ender yılnameciler bu aqqında ziyade az malümat bereler. Faqat Volın-Galiçiya knyazliginiñ bar oluvına tarih XIV asırda noqta qoydı.

Kene Şarqqa

Afat Avropada daire boyu aylanıp kete edi, merkezinde ise, kibi ki tayfunnıñ közünde, Lehistan havfsız qala edi: Qırım ve Bizansdan İtaliyağa, daa soñra Frenkistan, İspaniyağa, quruda – Almaniyağa, deñizde – Britaniyağa, andan da İskandinaviyağa keçti. 1352 senesi afat bu qara daireni qapata: «Pleskovda (Pskov) ölüm şiddetli oldı».

Ve endi oradan, zemaneviy til ile aytqanda «viza-serbest» ve «serbest ticaret zonası» olğan, demek ki Avropa ile sıqı alâqada olğan Pskov ve Novgorod vastasınen çuma ellinci yıllarda Moskova, Râzan ve Suzdalge ketti. Bundan soñ epidemiya zemaneviy Ukraina territoriyasına – Çernigiv, Gluhov, Kiyivge tarqaldı. Yılnamelerde qayd etilgeni kibi: «O vaqıt Gluhovda bir de bir insan qalmadı — episi çumadan öldiler…».

1353 senesi Moskovada çumadan Büyük knyaz Ğururlı Simeon ve Kiyivniñ «moskova» metropoliti öle (o vaqıtları, bügünkisine oşap, kiyiv metropolitleri eki dane edi — biri Büyük Litva Knyazliginde, ekincisi – Büyük Moskova Knyazliginde). Çuma Kiyiv Rusüniñ qalıqlarını bitirdi dep aytmaq mümkün. Lâkin añlaşılıqlıdır ki, «temizlengen» bereketli çöl meydanları boş qalamaz edi. Olar, qırğınlıqtan o qadar çoq zarar körmegen bölgelerden kelgen insanlarnen tolup başladı.

Amma çumanıñ eñ viran etici neticeleri Deşt-i Qıpçaqta köründi. Çıñğız han tarafından qurulğan imperiyanıñ qalığı sarsılmaz kibi körünse de, çumanıñ darbesi soñnıñ başlanğıcı oldı. Biraz özüne kelip, Büyük Litva Knyazligi Mavı (Siniy) özen boyundaki uruşta Orduğa yeñilüv ketire, cenübiy sıñırları ile Qara deñizge yetti ve soñradan öz tesirini Qırımğa da tarqata.

Bu tarzda Qara ölüm Avropa, şu cümleden Ukraina ve Qırım tarihınıñ inkişafını deñiştirdi. Doğrusı, Büyük Litva Knyazliginiñ «memuriy-topraq birleşmesi» adı olaraq «Ukraina» sözü ilk kere 1395 senesi añıla.

Afatnıñ neticeleri

Qara ölümniñ qurbanlarınıñ sayısı ilk defa Papa Kliment VI emrinen sayıldı ve acı bir yekün ketirdi – 23 840 biñ insan — Avropa ealisiniñ üçten biri.

Tarihçılarnıñ çoqusı şunı qayd eteler ki, Avropa ve Yaqın Şarqta ealiniñ 30-50% öldi, Çinde — yarısı qadar, dünyada ise — dörtte biri qırıldı, bu yetmiş milliondan ziyade insan sayısını teşkil etti.

Avropalılarınıñ medeniyeti deñişti, olar gigiyenağa daa çoq diqqat etip başladılar. Temizlik aqqında ziyade lüks kibi orta asır tasavvurı pandemiya qurbanları ile beraber öldi. İçtimaiy piramida tışındaki tabaqalarğa nisbeten munasebet deñişti, çünki esasan köylüler ve şeerniñ alt tabaqaları öle ediler, bunıñ içün işçi quvveti yetmemezligi peyda oldı. Bu köylülerni bağlağan feodal sistemasına darbe urdı, yallanğan işçilerniñ qıymetini arttırdı ve soñunda büyük içtimaiy deñişmelerni başlattı.

Kivriniñ duası

«— Buni bizge Alla yiberdimi? — dep soradı Roşe. — Yoq, — dedi Kivrin, — yoq. — Öyle ise Şeytanmı? Bunen kelişmek eñ qolay olurdı. Bütün Avropa Qara ölüm qabaatını Şeytanğa yüklendi. Ve şeytannıñ hizmetçilerini qıdırdılar, yeudiylerge ve cüzam hastalığına oğrağanlarğa azap berdiler, qart qadınlarnı taşladılar ve yaş qızlarnı yandırdılar. — Yoq, onı iç kimse yibermedi. Bu sadedce hastalıq. İç kimsede qabaat yoq. Alla, eger yapa bilse, bizge yardım eter edi, amma… «Ne «amma»? O bizni eşitmeymi? Bir yerge kettimi? O yoqmı?» — O kelip olamay, — didi o nihayet, işançsızlıqnen». Konni Villis «Qıyamet künü kitabı».

Qara ölüm aqqında şatlar (meselâ, Covanni Bokaçço) yazdılar, ve bu mevzu çağdaş edebiyatçılarını da sıq-sıq qalem almağa mecbur etti. Eñ tesirli eserlerden biri «Qıyamet künü kitabı» — 1993 senesi amerikalı yazıcı Konni Villis tarafından yazılğan ilmiy-fantastik romandır. Vaqıt maşnası sayesinde keleshek tarihçıları keçmiş devirlerniñ vaqialarında iştirak etmege imkân tapalar, amma alâ daa iç kimse Orta Asırlarğa ketişmege cesaret etemegen edi.

Ve mına, ğayretli ve işqaq Qivrin adlı qaraman XIV asırğa yollana. Hata sebebinden o, kerek olmağan yılğa... tam Oksford ögünde Roştvo arfesinde tüşe. O çumadan aşılanğan, lâkin epidemiya ceennemine tüşken soñ, tışqarıdan közetici qalmamağa istey ve uçağan qıyametni deñiştirmege, iç olmasa kimseni qurtarmağa tırışa. Kerçekte ise, bu mümkın degil — qırq evli kiçik köyde yaşağan episi insanlar Kivrin öz XXI asırından olarnıñ yanına kelgeninden çoq evel öldiler.

İç kimse qurtula almay. Tek ölgen cemaatnı dinlegen ve olar içün çañ qaqqan raip, baba Roşe qala. O, papaz olaraq borcunı bütünley ödep, çumadan eñ soñ öldi, onı dinleycek ve canı içün çañ qaqacaq iç kimse qalmağanda. Keçmişte ğayıp olğan Kivrinden ğayrı iç kimse.

«Roşe oña aylandı. — Aytıñız, bu endi soñki künlermi ve Tañrı resulleriniñ peyğamber etkeni dünyanıñ soñumı? «Ebet», — dep tüşündi Kivrin. — Yoq, — cevap berdi o. — Yoq, bu sadece yaman bir vaqıt. Dehşetli vaqıt, amma bütün insanlar ölmeycek. Daa soñra kerçekten güzel zamanlar kelecek. Renessans, içtimaiy islahatlar, muzıka. Acayip bir devir. Anda yañı ilâclar olacaq ve insanlar çumadan, çiçekten (tavıqçiçek) yaki pnevmoniyadan ölmeycekler. Ve epimiz içün aş yetecek, evlerde ise qışta bile issi olacaq. — O, Roştvo içün bezengen Oksfordnı, soqaqlarnı ve yarıqlı vitrinalarnı aqlına ketirdi. — Anda er yerde çoq yarıq olacaq, ve atta öz-özünden çañğan çañlar olacaq, olarnı qaqmaq kerekmeycek».