«Rus nizamnen Yañı Qırım»: yarımadanıñ qadimiy halqlarınıñ sürgünligi
Qırım yarımadası halqlarınıñ qanunsız sürgünligi.
İhor Svitlıçanın. «Qırım svıtslytsası» gazetası, 2017 senesi, 26-ncı sanı
«Endi vagonda anladım ki, daa evimiz yoq, yaşağan soqağımnı, dostlarımnı endi körmeyim...»
(Vağarşak Mazlumân, «Qırım mabusı» kitabınıñ müellifi)
1944 senesi iyünniñ 27-si – Qırım tarihında eñ facialı künlerden biridir. Bu kün, 1944 senesi iyünniñ 2-sinde Stalin tarafından imzalanğan, Şuralar Birliginiñ Devlet qoruv komitetiniñ (DQK) № 5984 qararı berildi: «1944 senesi mayısnıñ 11-indeki № 5859ss DQK qararı ile qırımtatarlarnıñ sürgünligine ilâve olaraq, Qırım Muhtar Şuralar Sotsialistik Cumhuriyetinden bulğar, yunan ve ermenilerden 37 biñ kişi – alman işbirlikçileri sürgün etilsin». Öz adetine köre Kremlin kösterişlerini artığinen yerine ketirip, «organlar» yarımadadan Ural, Sibir ve Qazahıstanğa bu halqlarnıñ 37,5 biñ vekilini sürgün ettiler. Saba erte insanlarnı yataqlarından tura ediler ve, qararnı tez-tez oqup, yolğa azırlanmağa emir etken ediler. Azırlanmaq içün istegen qadar vaqıt bere bile ediler, lâkin qapılarnı mörlemekni unutmadılar.
Qırımnıñ bazı hristian halqları içün, hususan yunanlar ve ermeniler içün bu, yarımadadan ekinci sürgünlik edi. Birincisi II Yekaterinanıñ çarlığı devrinde yüz bergen edi: o vaqıt serdar Pötr Rumântsev-Zadunayskiy, o zamandaki siyasiy ve iqtisadiy vaziyetke köre, bu adım Rusiye imperiyası içün çoq faydalı olacaq, dep tüşündi. O zamanda köçürüvniñ şu sebepleri tayinlengen edi: 1) Rusiye imperiyasınıñ Küçük Qaynarca barışığınıñ şartlarına köre alğan topraqlarnı menimsev lüzümi; 2) Qırım hanlığınıñ iqtisadiyatını zayıflatmaq ve onıñ işğalini yavaş-yavaş azırlamaq istegi; 3) «hristianlarnı musülmanlarnıñ zulümından ve keçken cenkte Rusiyege yardım içün olası intiqamdan qurtaruv».
Soñki al Moskvanı «Üçünci Rim» olaraq iddia etüvniñ teminatı olmalı edi. 1778 senesi iyün ayında Qırım hristianlarınıñ vekilleri Azaq boyuna «könülli» köçüv aqqında qararğa imza attılar, çünki qoranta aza-erkeklerine va'de etilgen 30 desâtina topraqqa qızıqtılar. Mülklerini satıp, Aleksandr Suvorov idare etken ordularnıñ nezareti altında Qırım hristianları dürlü yollarnen öz baylıqlarınen Qırımdan çıqtılar. 1779 senesi soñunda köçip kelgenler Kalmius yılğasında Mariupol şeerini ve onıñ etrafında Qırım adlarını - Yalta, Laspi, Manhuş, Eski Qırım ve ilâhre alğan yigirmige yaqın köy qurdılar.
Ekinci sürgünlik Ekinci Cian cenki vaqtında oldı. Bunıñ ögünde, Qırımdan başqa milliy aqalliyetlerniñ basamaqlı sürgünligini teminlev maqsadınen, yarımadada eali esapqa aluv ötkerildi. 1944 senesi mayıs ayınıñ soñunda DQK reis muavini Lavrentiy Beriya Stalinniñ ögünde yapqan maruzasında qayd ete: Qırımnıñ bulğar, yunan ve ermeni ealisi - «işğalcilerniñ işbirlikçileridir».
Bu halq vekilleriniñ adresine aytılğan asılsız qabaatlamalar, yaşından-qartına qadar bütün etnik toplulıqlarğa degil, cenkten soñ doğacaqlarğa da qaratılğan edi. 1944 senesi iyül 5-te Beriya «halqlar yolbaşçısına» maruza etti: «1944 senesi aprelden iyülge qadar Qırım topraqlarını Sovetlerge qarşı casus unsurlardan temizlev, şu cümleden qırımtatarlar, bulğarlar, yunanlar, ermeniler ve ecnebiy tabiyetindeki kişilerni Şuralar Birliginiñ şarqiy rayonlarına sürgün etüv ameliyatı ötkerildi».
Bütün halqlarnıñ «hıyanette» şuralar qabaatlamaları aqqında aytıp, Ukrainada doğğan yunan asıllı belli rus araştırmacısı İvan Cuha isteza ile qayd ete: «Qırımnıñ işğali devrinde atta bala bile faşistlernen işbirliginden qaçınamadı: o, fritsniñ emirinen çöl mutfağına çanaqnen çapa, oña aş ketire bile edi, vermaht ofitseriniñ çizmelerini temizley bile edi, duşmandan şokolad alıp aşay bile edi. İlk eki areketinen bala alman ordusınıñ quvetini pekitken olsa, üçüncisi ile - duşman ögünde şuralar halqınıñ ahlâqiy ruhunı bozğan edi». Tarihçı, kerçekten de, bütün ealiniñ partizanlarğa ketip olamağanıñ, şu sebepten bazılarına işğal şaraitlerinde yaşamaq – şunıñ içinde ticaret ile oğraşmaq, özüni ve yaqınlarını baqmaq içün çalışmaq kerek olğanını aq-adaletnen köstere.
Sürgün etilgenler köy yerlerine yiberile ediler. Tayin etilgen yaşayış yerinden tışarı tutuluv – onıñ neticelerinen beraber qaçuv olaraq qabul etile edi. Şuralar Ordusından mahsus emirler ile boşatılğan erkekler sürgün etilgen ailelerine yiberile ediler. Bu maqsad ile İçki İşler Halq Komissarlığınıñ (NKVD) hudaasız adlanğan «Qırım bulğarları, yunanları ve ermenileriniñ bölüngen aileleriniñ birleşüvi aqqında» talimatı bar edi.
Er kes atta rühset etilgen mülküni (15-20 kilogramm urba ve aş-suv) alıp olamay edi: hususan qollarında balaları, hastaları ve qartları olğanlarğa pek ağır edi. «Qoluma ne almağa yetiştirdim, şunı da aldım», – dep añatır ediler sürgün etilgenler. Teslim etilgen mülkniñ yerine sürgün etilgenlerge kvitantsiyalar ve coyulğan mülkniñ yerine yañı ev ve mülk berüv alçaqça va'deleri berile edi. Mahsus köçürilgen yerge kelgenlerni temir etilmegen, taşlanğan binalarğa ve bazvallarğa yerleştire ediler; bir odağa bir qaç aile yerleştirile bile edi. İqlim deñişüvi ve keregi kibi tibbiy yardımnıñ olmaması sebebinden kütleviy hastalıqlar başlandı.
Cenk, işğal ve sürgünlik neticesinde Qırım ealisi üç defa qısqardı: 1944 senesiniñ küzünde Qırımda 379 biñ adam bar edi – 1939 senesindeki 1 126 426-ğa qarşı. Bazı rayonlar aman-aman boşap qaldı. Qırımnıñ Rusiye ve Ukraina sakinlerinen köçürilüvi aqqında faal kampaniyağa baqmadan, yarımadanıñ hocalığı ancaq 1960 seneleri - «hain Hruşçov qadimiy rus Qırımını ukrainalılarğa bağışlağanından» soñ özüne kelip oldı.
Lâkin 1945 ve 1948 senelerinde bu belâlı «qadimiy ruslıq», Qırımtatar, alman, yunan ve ermeni adlarını taşığan meskün yerlerniñ - umumen yarımada kasaba ve köyleriniñ 90% ziyadesiniñ deñiştirilüvi aqqında emirler ile pekitilgenini aytmaq qabul etilmey. Qırımnı etnik temizlevniñ baş maqsadı aqqında VKB(b) Qırım vilâyet komitetiniñ birinçi kâtibi Tülayevniñ 1944 senesi noyabr 27-ndeki maruzasında acıqça aytıla edi: «Ögümizde Qırımnı rus nizamlı, yañı yapmaq vazifesi qoyuldı».
1950 seneleriniñ ortasından 1980 seneleriniñ soñuna qadar bazı sürgün etilgenler Qırımğa qaytıp oldılar. Kelgenlerniñ çoqusı vatanlarında bir-birinden aylanğan oldılar ve bütün Qırımda ayrı-ayrı aileler olaraq yaşay ediler. Yarı qanuniy olaraq qayd etilmege (propiska) nail olğanlar, nasıl añlamazlıq ve tahqirlenmelerden keçmek kerek olğanlarını tüşüne ediler.