Köknüñ ağlağan künü
Qırımtatar sürgünligi
Tetyana Bıkova, tarih ilimleri namzeti, Ukraina MİA Ukraina tarihı İnstitutınıñ ilmiy hadimi. «Qırım svitlıtsası» gazetası, 2018 senesi, 20-nci sanı
18 mayıs biz bolşevik ükümeti tarafından etilgen eñ ağır cinayetlerden birini – 1944 senesi qırımtatarlarınıñ sürgün etilüvini añamız. Ukraina Yuqarı Radasınıñ 12.11.2015 s. 792-VIII qararına binanen, 1944 senesi qırımtatarlarınıñ sürgünligi soyqırım (genotsid) olaraq tanıldı, ve 18 mayıs Ukrainada Qırımtatar halqınıñ soyqırımı qurbanlarınıñ Hâtıra Künü olaraq qayd etile. Çünki aynen bu küni bütün bir halqnıñ ayatında, qırımtatar halqı tarihını sürgünden "evel" ve "soñ" dep eki qısmına ayırğan bir suvayrıcısı meydanğa keldi.
Umum malüm olğanı kibi, Qırımnıñ tamır halqınıñ sürgün etilüvi içün (devlet vesiqalarında bu "köçürilüv" termini astında gizlenildi) resmiy bahana "total kollaboratsionizm" qabaatlavı oldı. ŞSCB Devlet qorçalav komitetiniñ 11.05.1944 s. 5859-nci qararında qırımtatarlarnıñ tarihiy vatanlarından köçürilüvi, olardan çoqları Şura Birligine hıyanet etip duşman tarafına keçti ve atta alman ceza fırqalarına qoşuldılar dep iddia etildi. Bundan ğayrı, vesiqada bildirildi ki, «qırımtatarlar şuralar partizanlarına qarşı eñ zalım cezalarnen ve alman işğalcilerine şuralar vatandaşlarını zorbalıqnen alman qulluğyna çıqaruv işinde yardım ettiler».
Soñra şuralar tarihçılarınıñ eserlerinde fantastik sayılar ketirildi: guya natsist arbiylerniñ tarafına 20 biñge qadar qırımtatar qaçqanı keçken. Sovetlerden soñki vaqıtta ukraina alimleri isbat ettiler ki, resmiy sayı ükümet tarafından maqsatlı olaraq bir qaç kere büyüktildi, qırımtatarları arasında aqiqiy qaçqanlarnıñ sayısı ise başqa milletlerde olğan qaçqanlarnıñ sayısına oşay edi. Elbette ki, kollaborantlar qırımtatarlar arasında da bar edi, lâkin olar başqa halqlarda da tapıla edi. Ve bunıñ içün kollaboratsionizm (işbirligi) faktları sürgünni iç bir tarzda aqqlayamay. Ve bunıñ üstüne 1907 senesi Gaaga konventsiyasınıñ "Qurudaki cenk qanunları ve adetleri aqqında" 50-nci maddesine köre, cemaat cezalandırıluv qatiyen yasaq etilgen edi.
13 aprel 1944 senesi ŞSCB İİH ve DHhH (NKVD ve NKGB) Qırım MSSC-niñ territoriyasını şuralarğa qarşı unsurlardan temizlev tedbirleri aqqında müşterek qarar qabul ettiler. Onı ayatqa keçirip, aprel soñuna qadar tahminen 8,5 biñ kişi tapıldı ve apiske alındı. Bu areketlerniñ eñ yüksek noqtası bütün qırımtatar halqınıñ sürgün etilüvi aqqında qarar oldı. Onıñ icrasını o vaqıtki Qırım BKP(b) bölüginiñ kâtibi V. Bulatovnıñ mektübi de toqtatıp olamadı, ol, moskova akimiyetini nafile inandırmağa tırıştı ki: «Hainleriniñ tatar halqınen iç bir ortaqlığı yoq… Tatar ealisiniñ esas qısmı – Qızıl ordu kelip, faşist işğalcilerini Qırımdan quvıp çıqaruv ve mında yañıdan şura akimiyetini quruv künini sasırlıqnen bekleşken dürüst şuralar insanlarıdır».
Lâkin bütün çağıruvlar faidesiz qaldı ve 11 mayıs 1944 senesi İ. Stalin Devlet qorçalav komitetiniñ 5859ss nomeralı qırımtatarlarınıñ sürgünini teşkil etüv aqqında qararğa qol qoydı. Maşsıs (hususiy) operatsiyanıñ esas faza künü 18 mayısta tañ atmazdan evel başlandı ve 20 mayıs aqşamı yekünlendi. Qalğan qırımtatarlarını 27-28 iyün 1944 senesi yapılğan ermeni, bulğar ve yunannıñ nevbetteki sürgünü vaqtında köçürdiler.
Sürgünlik İİH quvvetleriniñ arbiyleri küçü ile yapıla edi. Cıyılmaq içün orta esapnen 15 daqiqa bere ediler. Lâkin bazı şeerlerde arbiyler bi-çare sakinlerge bu qısqa vaqıtnı da bermediler. Meselâ, Bağçasarayda tatarlarğa cıyılmaq içün tahminen beş daqiqa berildi.
Resmiy olaraq er qorantağa özünen 500 kg-ğa qadar urba ve aşayt şeyleri almağa rühset etile edi, lâkin kerçekte er şey el yükü ile sıñırlandı (bazı alda atta onsuz). Çoqları atta vesiqalarını almağa yetiştirmedi. Aytmaq kerek ki, tatarlar 1941 senesinde natsistlerniñ aynı şunı yapqanlarını, yani yerli yeudiyler urba ve aş toludan çantalarnı köterip ketkenini körgen ediler. «Biz epimiz ölecekmiz dep oyladıq», – dep hatırlay o geceden soñ sağ qalğanlar. Facianıñ zıddı şunda edi ki, bu sefer silâlı insanlar olarnıñ şura vatandaşı ediler.
Köçürilgenlerniñ çoqusı qadın ve qart erkeklerden ibaret olıp, olarnı yük maşinaları ile demiryol stantsiyalarına ketirdiler, anda mal vagonlarına qapattılar. Bütün esnas tez ve tesirli (efektiv) keçti: İİH orduları endi öyle tecribeni yaşağan ediler. Tatarlarnı Şarqqa yollamaq içün mindirgen vagonlar, endi yalıñız yaqınlarda olıp keçken Çeçnistan, İnguşetiya ve muhtar Qabarda-Balqar cumhuriyetiniñ dağlı halqlarını sürgün etüv işinden qayttılar. Şatlarnıñ sözlerine köre, vagonlar daa soñki deñiştirilgenlerniñ necasatları ve qurttırılğan qanlarınen pislengen edi.
2-3 afta devamında eşelonlar yolda bulunda, qapatılğan insanlar çoqluqtan, avasızlıqtan, fena aşattan ve içmeli suv yoqluqtan azap çekti (şay ki, bütün yol boyunca tatarlar tek bir kere aş alğan allar da bar edi), ve qaravullarnıñ zalımlığından ve dürlü hastalıqlardan öldiler. Qaravullarnıñ eşelon ketiş yolunda hiç bir vesiqa oformlenmesiniñ (vazgeçilmey) ceseledlerni tışlatqanı aqqında çoq şatlıq bar. 191 kişi olğan resmiy ölü sayısı daa ziyade alçaq. Alimlerniñ sanavına köre, sürgün yerlerine köçüv vaqtında 8 biñge qadar insan öldi.
Qalğanları Merkez Asiyağa (Orta Asiya) kelgen soñ, ayatnı sıfırdan quracaq ediler. Olar anda sıcak qabul olunmaylar. Olarnıñ yañı qoñşuları, şuralar musulman vatandaşları, qırımtatar halqınıñ episi hain olğanı aqqında ikâyelerge inanacaqlar.
Ressam Rustem Eminovnıñ illüstratsiyası
Qırımtatarlarnı sürgün etüv boyunca «operatsiya» naticeleri Qırım BKP(b) bölüginiñ 14 oktâbr 1944 senesi nevbetteki iclasında qatlandı. Protokolda qayd olundı: «Hususiy operatsiyalar ötkermek içün çoq iş yapıldı. 1944 senesi mayısta 194 111 kişi tatar köçürildi ve asat qavuşuvunıñ başında 33 349 kişi bulğar, yunan ve ermeni alıp ketirildi».
Qayd etmeli ki, şuralardan endi boşatılğan (demobilizlengen) qırımtatarlarını ve cenkniñ başında evakuatsiyağa ketken ve 1944 senesi baarinde yarımadağa qaytqanlarnı da sürdiler. Sürgün etilgenler arasında çoq sabıq partizan, şu cümleden Ahmetov ve İsayev kibi politruklar bar edi, olar 5-nci partizan taqımında ve, 1944 s. aprelden başlap Qızıl orduğa yardım ettiler. Eñ azından dört Şuralar Birliginiñ Qaramanı (qraman) 1943 senesi noyabrde Keriçte desant etüvde iştirak içün mukâfat alğan, olarnı da sürgün ettiler.
Dürlü resmiy esaplarğa köre, mahsus qonum yerlerinde (spetsposeleniye) qırımtatarlarınıñ 20% - 25% öldi. Resmiy olmağan malümatlarğa köre (qırımtatar milliy areketiniñ öz sayımı), bu miqdar 46% - a yetti. 1956 senesine qadar sağ qalğanlar ebediy sürgün etilgen sayılıp, 20-yıllıq katorga cezasından qorqıp, yaşağan yerini terk etmege aqqı yoq edi. 1967 s. qırımtatarlardan gruppavıy (kütleviy) hainlik qabaatlamasını çıqardılar, amma yarımadağa qaytmağa rühset etmediler. Kütleviy repatriatsiya (qaytuv) yalıñız 1989 senesinde başlandı.