Deñizge barğan yol
Qırım trolleybus yolunıñ qurucılıq tarihı.
Petro Volvaç, NTŞ aqiqiy azası, NSPU azası, Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ nam qazanğan ilim ve tehnika erbabı, 60 yıllıq stajlı qırımlı. "Qırımska svıtlitsâ" gazetası, 2018 senesi, № 9 çıqışı
Merkeziy Qırımnıñ Cenübiy yalı ile alâqası er vaqıt yarımadanıñ eñ dağdağalı hocalıq ve iqtisadiy meselelerinden biri edi. Cenübiy yalınıñ çoq sanlı basqıncılar içün irişilmezligi ve onıñ şimalden yüksek Qırım dağları sırasınen qorunması oña siyasiy ve hocalıq mustaqilligi ile muhtariyetni temin ete edi. Bu unikal zonanıñ tabiat ve iklim hususiyetleri ise tek çöl ve dağ eteginden farq etken hocalıq usulını, öz agrokulturasını, iqtisadiyatını, ayat tarzını degil, em de onıñ sakinleriniñ ayrı bir etnotipini şekillendirdi.
Bütün bu çeşitlik ve farq bir qaç asır devamında bir qaç nesil tarafından saqlanıp keldi. Faqat, 1783 senesi yarımadanıñ zapt etilmesi ve Rusiye imperiyası tarafından Qırım Hanlığınıñ lâğu etilmesinden soñ olar esaslı transformatsiyağa oğradı. Eger bundan evel bu regionlarnıñ alâqası eşek, at ve kiçik arabalar qullanılıp, tar tabiy yollar ve insan çıqırları vastasınen yapılğan olsa, işğalciler yarımadanı yaşayış, hocalıq ve arbiy ceetten özleştirmek içün qandaydır yollar aqqında qayğırmaq mecburiyetinde qaldılar.
1824 senesi çarlık memuriyeti guberniya şeeri Aqmescitni (Simferopolni) kiçik deñiz boyu qasabası Yalta ile yolnen birleştirmek qararına keldi. Yol qurucılığına Aqmescit ve Aqyarda (Sevastopolda) yerleşken bir qaç polk atıldı. Bir qaç biñ esir askerniñ eki yıllıq ağır kürek işi neticesinde pek eyi abadanlaştırılmağan yol Aqmescitni Aluşta ile birleştirdi. Aluştadan Yaltağa qadar yol ise tek 1887 senesi quruldı. Yaltadan Aqyarğa qadar cenübiy yalı yolunı abadanlaştırmaq içün ise tahminen on yıl kerek oldı.
Dağ yollarınıñ kiçik modernizatsiyası 1860 senesi kerçekleştirildi. 1923-1933 seneleri devamında dağ yol ağınıñ bazı qısımlarında ilk kere asfalttlama sınaqtan keçirildi. 1935-1940 senelerinde ise daa bir nevbetteki modernizatsiya kerçekleştirildi: yolnıñ kenişletilmesi, tik burulmalarnıñ tüzeltilmesi, tayanıç divarlarınıñ qurulması ve yer avışmalarınıñ lâğu etilmesi. Cenk sebebinden yollarda iç bir, atta tamir işleri bile, yapılmadı. Cenkten soñqı 10 yıl devamında Rusiye Federatsiyası yol qurucılığında müim deñişmeler yapmadı, yol ağını kenişletmedi ve yollarnıñ yañıdan quruluvını (rekonstruktsiyasını) kerçekleştirmedı.
Qırımda raatsızlanmağı eñ çoq SSCB Kommunistik Partiyası Merkeziy Komiteti (KPSS TsK) general kâtibi Mıkıta Hruşçov seve edi. Şunıñ içün, Stalinnıñ ölüminden soñ pek keçmeden Qırımdaki dağ yol ağı kapıtal şekilde yañıdan quruldı. Qurucılar, Qırım vilâyeti Ukraina terkibine kirgeninden soñ, acayip kölemde müendislik-dağ işlerini becerdiler: onlarca tik burulmalarnı yoq ettiler, yan yamaçlarnıñ büyük qısımlarını sağlam şekilde bekitip, olarnı eroziyağa qarşı ösümliklernen tiktiler, topraq avışmalarını toqtattılar, tayanıç divarlarını abadanlaştırdılar. Aslında, keçken asırnıñ 50-nci yıllarınıñ ortasından başlap Qırım yollarını Ukraina yañıdan qurdı.
Ve tesadüf degil ki, 1958 senesi oktâbr 27 künü URSR Nazirler Şurası "Aqmescitten Yaltağa qadar trolleybus dağ hattı qurucılığı aqqında" 1340-R nomeralı qararnı qabul etti. Tik burulmalı serpantinli tar yol memleketniñ eñ yahşı dağ magistrallerinden birine çevirildi. Sırası kelgende, memleketniñ ilk ve Avropanıñ eñ uzun dağ trolleybus hattı qurucılığı içün leyha-bütçe vesiqalarını, yol qurucılığı ve cenübiy avtomobil yolları idaresiniñ Bütünüttifaq leyha institutınıñ Gürcistan şubesi iştiraginen ukrain mutehassısları işlep çıqtı.
İş leyha taqımını ukrain Viktor Denısenko idare ete edi. Oña Kıyiv ve Gürcistandan daa bir qaç mutehassıs kirdi. Dağ trasasınıñ qurucılığına mesül olğan idarelerni de ukrain mutehassısları Borovskıy ve Suşçenko idare ete ediler. 1959 senesi yazda Aqmescitte Qırım trolleybus idaresi quruldı, şol seneniñ baarında ise Qırım trolleybus parkı teşkil etilip, onıñ başına da ukrain Vasılenko keçti. Park, 40 yerli ve 8 Çeh istisalı trolleybusından ibaret edi.
Trolleybus trasasınıñ qurucılığı demiryol vokzalından başlandı ve Aqmescit yanındaki Maryino qasabasına ve aeraportqa qadar eki istiqamette alıp barıldı. Aqmescitniñ özünde qurucılar eñ optimal marşrutlarnı saylap, şeer soqaqlarını kenişletmek ve tüzeltmek mecburiyetinde qaldılar.
Aqmescitten Aluştağa qadar trolleybus trasasınıñ birinci hattı fantastik qısqa müddette, cemi 11 ay içinde quruldı. Hat, 1959 senesi noyabr 6 künü Peterburgdaki bolşevik çevrilişiniñ 42-nci yıllığı şerefine açıldı. Bu vaqiyanı akimiyet siyasiyleştirdi ve büyük tantananen keçirdi. Aluşta ve Aqmescitten biri-birine qarşı çeçeklernen süslenilgen trolleybuslar yollanıldı. Aqmescitten kete yatqan maşinalarnı Vladimir Leninniñ portretleri, Aluştadan kete yatqanlarnı ise - Mıkıta Hruşçovnıñ portretleri süsley edi.
Trolleybus trasasınıñ tek birinci nevbetiniñ qurucılığında becerilgen işlerniñ kölemi muazzam edi. 1 million m3-ten ziyade topraqnı qazıp çıqarmaq ve avuştırmaq, 6 biñge yaqın direk tiklemek, 16 noqtaviy podstantsiya qurmaq, 200 km-den ziyade kontakt telini tartmaq ve eki trolleybus parkını açmaq kerek oldı.
Aluştadan Yaltağa qadar trolleybus hattınıñ ekinci nevbetiniñ qurulmasında da az olmağan kölemde işler becerildi. Bu leyhanı kerçekleştirmek daa da mürekkep ve masraflı oldı. Dağ trolleybus trasasınıñ qurucılığına Ukrainanıñ 10 şeerinden (Kıyiv, Harkiv, Dnipropetrovsk, Zaporijjâ, Herson, Aqyar ve ilâhre) 80-den ziyade kârhana celp etildi. 1961 senesi yazda ekinci nevbetniñ açılması ve bütün dağ trolleybus trasasınıñ işletilüvge berilmesi de büyük tantanalarnen olıp keçti. Bu vaqiya KPSS XXII qurultayınıñ açılmasına bağışlanğan edi.
Qayd etmek kerek ki, bu büyük dağ trolleybus magistraliniñ qurucılığına tek cumhuriyet bütçesiniñ paraları celp etile edi. Demek ki, Avropada eñ uzun dağ trolleybus trasası Ukrainanıñ parası ile quruldı, ukrain müendisleri tarafından leyhalandı ve ukrain işçileriniñ zemetkeş qolları ile ayatqa keçirildi dep tolusınen esaslı tarzda tasdıqlamaq mümkün. Bu muazzam leyhanı kerçekleştirmekte Ukrainanıñ aman-aman er şeerinden mutehassıslar ve qurucılık teşkilâtları iştirak ettiler. Statistikağa köre, magistral qurucılığına 118 million krb.-dan (rubleden) ziyade masraf etildi. Trolleybus trasası cenübiy yalı sanatoriylerine, raatlıq evlerine, bala sağlamlaştıruv yurtlarına can berdi, kurort qurucılığını teşviq etti, Cenübiy yalıda yañı iş yerleriniñ yaratılmasına qoltuttı, ticaretti canlandırdı.
Tam olmağan malümatlarğa köre, 1990 senesine qadar Qırım trolleybuslarınen 9 milliondan ziyade yolcu taşındı. Böyleliknen, trolleybus trasası, ğayrıdan tiklengen bağcılık ve yüzümcilik kibi, Qırımnıñ Ukraina terkibinde bulunmasınıñ ilk on yıllığınıñ eñ büyük muvafaqiyetidir.