Ecnebiy edebiyatı eserlerinde Qırım: Yarımadanıñ fiyatı
Eger ingliz arflerini sözde yalıñız deñiştirseñiz, «Crimea» — «a crime» - cinayetke çevirilecek.
Valeriy Verhovskıy. "Qırımska svıtlitsâ" gazetası, 2018 senesi, № 49 çıqışı
"Eger ingliz arflerini sözde yalıñız deñiştirseñiz, «Crimea» — «a crime» - cinayetke çevirilecek".¶
Casper Fforde «Cen işi»
Tışarıda 1985 senesi, amma 1854 senesi başlağan Qırım cenki alâ daa devam ete; inglizler Rusiye imperiyası ile cenk etkende, sol avuştıruvlı uelsli separatistleri Büyük Britaniyadan ayırıldı ve Uelste Halq Cumhuriyetini ilân ettiler. Er şeye qadır «Golifaf» korporatsiyası, Britaniya imperiyasınıñ arbiy-sanayı kompleksiniñ timsali, Birleşken Qırallıqnıñ er ayat saasına kirdi. Dirijabller ava seyaatleri içün keniş qullanıla, uçaqlar ise olarnen raqabet etip olamay, çünki avtomobil süratınen uça. Bu, er şeyniñ başqa olğanı dünya, ingliz tilli uelsli fantast-yazıcı Casper Ffordeniñ tasavurınen yaratılğan dünya, ve bu dünya yalıñız Tüzdey Nekst (Kelecek Cumaaqşamı) adlı edebiyat detektivi aqqındaki doquz romannıñ saifelerinde buluna.
Edebiyat detektivleri (littektivler) edebiyatnen bağlı cinayetlernen oğraşalar. Yazıcılar öz romanlarınıñ qolyazmalarını bir qaç kere yañıdan yazdılar, bir kerçeklik variantında bazı süjet areketleri ve final variantları peyda oldı, paralel sızıqta ise - başqaları. İlerleme (progress) ise bu arada keçmişke ve paralel dünyalarğa kirmäge imkân bere. Littektivlerniñ vazifesi - kerçeklikniñ çeşitli tarmaqları arasında ruqsetsiz tesirlerniñ olmasına yol bermemek.
Baqsañız, haos telükesi uydurma degil, çünki britaniyalı alimlerniñ naillikleri sayesinde edebiyat eserleriniñ qaramanları, islegen yerlerinde kezinmek, kitaptan kitapqa keçmek imkânını aldılar, bu ise britaniyalılarnıñ plânlarına iç de kirmey edi. Hususan, Şarlotta Bronteniñ «Cen Eyr» kitabı, milliy ğurur mevzusı aqqında söz ketkende: «Sizge ne kerek? Tornfild-holl koridorlarında Yahşılıq ve Yamanlıq küçleriniñ al etici uruşımı?».
Klassik viktorian romanınıñ süjetini aman-aman hırsızlağan antiqaraman olaraq, cismen tutulmaz ve qurşun keçirmez yamanlıqçı Aheron Aid çıqış yapa, atta onıñ adını da yüksek sesnen aytmaq mümkün degil - çünki eşitecek (ve peyda oluvı da ihtimal). Aheronnı iç bir qurşun öldürip olamay... neticede belli olğanı kibi, kümüşten ğayrı. Romannıñ qaramanlarınıñ maceraları kerçek dünya üzerinde sözlerniñ akimiyeti aqqında tüşünmege mecbur ete.
O, zemaneviy britan fantastikası böyledir: alternativ tarih, detektiv, masal burleskniñ kerekli qarışımını teşkil ete. Em de siyasiy peyğamberlikniñ, çünki... «Qırım - bu hayır, - dey baş qaramanğa «Goliaf» vekili, - Angliya içün hayır, eñ evelâ iqtisadiyat içün. Siz arbiy sanayını sögüñiz, amma onsuz onuncı kategoriya memleketi olur edik».
Casper Fforde
Kimdir cenktn qayta, kimdir qaytmay... Şol «Angliya içün hayır» öz mahiyetini qırım cebesinde, tüşman qurşunları astında parlaq tarzda köstere. 1970 senelerinde Balıqlava (Balaklava) yanında yengil tank brigadası rus topçularınıñ çapraz atışı astına tüştı ve qorqunç coyuqlar berdi. Cumaaqşamı (Çetver) o uruşta 3-nci Vesseks brigadasında piyade cenk maşinasınıñ aydavcısı olğanını añar.
«Felps PUA (BMP) bronında ketken vaqıtta ruslar ellerinde ne bar olsa şundan ateş açtılar. Onıñ qolunı tirsäkten aşağı qopardı, arqasını ise şrapnelnen kesti... Men qasaphanege keri qayttım, şunı becere bilgen az kişilernen, ve yançaq maşinalar arasında aydap, sağ qalğanlarnı çıqardım. 76 PUA (BMP) ve yengil tankni o künü rus toplarına yolladılar. Eki maşina qayttı. 534 askerden otuz dördi sağ qaldı ve tek sekizi yaralanmağan edi. Ölgenlerden biri de qardaşım edi...»
Kimdir cenktn cenkke nefret ile qayta... On yıl keçti, amma polkovnik Felps sanki qaytmağan - sadece cenkni evge ketirdi. Elbette, teren tılda «cenk etmek» daa havfsız ve daa hoş... O, silâ nıñ eñ yañı çeşidini sıcaq qorçalay: «Bu yañı plazma tüfegi noqta qoyacaq! Men atta nutqunı yañıdan yazıp, yarımadada yañı ayat başlamağa istegenlerniñ episini çağırmaq qararına keldim. İsteklerni toplaycaqmız şimdi. Tışqı işler nazirliginde bildim ki, ruslar Qırımdan ketkende oña adam yerleştirmek içün, bizge kolonistler kerek olacaq».
Taraflı taraflar neytral Budapeştte tınçlıq muzakerelerine kelmediler: «Millionlarca asker biri-birine qarşı doñup qaldı... Ve biz kene de soraymız: Qırım yarımadasınıñ fiyatı nedir?».
Müellif, ilk baqıştan umumiy bu yengil ve ironiyalı romanda yersiz kibi körüngen bu facialı sızıqnı kirsete ve Cumaaqşamıda aynen «cenk» sözüni ne ile asotsiatsiya etilgenini köstere.
Kimdir cenktn qayta, kimge ise cenk tüşlerinde qayta: «Men maşinanı keçken uruşlarnıñ qalımtıları boyu ayday edim. Maşina qattı sarsıldı ve baş üstümdeki tavan patlap, içkerige bir yarıq şavlesini yiberdi, tozlar oyuna kirdi. Bu pek dülber bir manzara olaraq köründi. Körünmegen el maşinanı avağa attı, bir qaç yard biz bir tırtır (gusenitsa) üzerinde kettik, soñra da adiy vaziyetke tüşti. Motor daa çalışa edi, maşina rülge qulaq asa edi... Ögümizde, tank quvetleriniñ eñ yahşısı - 3-nci Vesseks yengil tank brigadasınıñ qalımtıları tütünleye edi».
«Goliaf» korporatsiyası tarafından reklam etilgen supersilâ - Qırım cenkinde al etici kozır olmalı plazma tüfegi tolusınen blef olıp çıqa, o atış yapmay. Bunı bilgen soñ, Cumaaqşamı Qırım cenkinde noqta qoya.