Yarımadanıñ energiya menbaları

Yarımadanıñ elektrifikatsiyası qırım energetika saasınıñ baş terkibiy qısmı olaraq.

Petro Volvaç, NTŞ aqiqiy azası, NSPU azası, Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ nam qazanğan ilim ve tehnika erbabı, 60 yıllıq stajlı qırımlı. "Qırımska svıtlitsâ" gazetası, 2017 senesi, № 23 çıqışı

Yarımadanıñ elektrifikatsiyasınıñ ilk yıllarından başlap elektrik stantsiyası qırım energetika saasınıñ baş terkibiy qısmı edi. Aqiqatta, energetikanıñ neft-gaz sektorı Qırımda tek keçken asırnıñ 70-nci yıllarında inkişaf etip başladı. Belli ki, Qırımnıñ ilk tabiy gaz yatağı 1960 senesi noyabr ayında açıldı, Hlibivka (Glebovka) gaz-kondensat yatağınıñ işletilüvge azırlanması ise 1966 senesi kerçekleştirildi. Qırımda gaznıñ sanayı çıqarılmasına keçken asırnıñ 70-nci yıllarında başlandı.

Şunıñ içün, yerli yuluv elektrostantsiyalarında azırlanğan elektrik energiyası, cenkke qadar qırım iqtisadiyatınıñ inkişafı ve bütün hocalıq kompleksiniñ çalışuvı içün esas menba edi. Şunıñ içün Qırımda energiya teminlenmesi er vaqıt eñ dağdağalı mesele edi.

Belli ki, 1896 senesi Aqmescitte qurulğan ilk qırım elektrostantsiyası tek yerli teatrniñ ve oña yaqın olğan bir qaç merkeziy soqaqnıñ yarıqlatılmasını temin etip ola edi. 1911 senesiniñ başında Aqmescitte, fabrika inspektsiyasınıñ malümatlarına köre, 25 sanayı kârhanası (5 konserva zavodı, mehanika zavodı, 4 tütün ve 2 marangoz (doğrama) fabrikası, 4 degirmen, 6 matbaa, zenaat (uşaq) ustaheneleri, bir qaç ötmekhane ve çamaşırhane) esaplana edi. Olarnıñ işini eki kiçik elektrostantsiya temin ete edi. Olar ecnebiy investorlarnıñ iştiraginen qurulğan edi.

Aman-aman 30 yıl devamında Aqmescit (Simferopol) idaresi (uprvası) şeerde tramvay ağınıñ qurulması aqqında neticesiz ve faydasız laflar ete edi. Onı, Aqyarda kibi, yerli elektrostantsiya aşılamalı edi. Çünki çoqusı qattı qaplaması olmağan Aqmescit soqaqlarında bütün atlı taşıyıcılar taqımları kezinip yura ediler. Yazda atlı ekipajlar (bu vilâyet şeerinde olar tahminen 500 edi) çabik taşıyıcılar ile tozan ve acı toz bulutlarını kötere ediler. Yaman avada ise vilâyet merkezi S. soqaqları tütay çamur ve keçilmez batqaqqa çevirile ediler. Vokzaldan ya da şeer çetlerinden şeerniñ merkezine kirmek epice problemalı edi. Böyleliknen, şeer yolsızlıqtan ve işançlı naqliye alâqasınıñ olmağanından azap çeke edi. Vilâyet merkezinde naqliye tertibi yamaq içün belçikalı investor-kontsessionerler qarar berdiler.

Olar evelâ vokzaldan şeerniñ merkezine qadar bir tramvay yolunı töşediler. 30-ncı yıllarnıñ başına qadar Aqmescitte sanayı kârhanalarınıñ süratlı inkişafı ve şeer ealisiniñ artması akimiyetni demiryol vokzalından çetlerge ve merkezge qadar daa eki tramvay yolunı töşemege mecbur etti. Bu ise öz nevbetinde elektrik energiyasına olğan talapnı arttırdı. Yerli elektrostantsiyanıñ quveti yetmey edi ve bu, Aqyar (Sevastopol) DRES-inden yüksek voltlı elektrik teli hattını çekmege mecbur etti. Daa XIX asırnıñ soñunda şeer naqliyesi ile «rus şüretiniñ şeeri» Aqyarnıñ elektrifikatsiyası ile bağlı vaziyet fâcialı edi.

Qara deñiz flotunıñ bütün infrastrukturı da elektrifikatsiyağa muhtac edi. Dünyada eñ büyük tecavuzkâr ordunıñ tutulmasına pek büyük paralar masraf etken Rusiye imperiyası, Aqyarnı (Sevastopolni) elektrifikatsiya etmege, şeer soqaqlarını abadanlaştırmağa ve şeerni iç olmazsa bir naqliyenen temin etmege qadirsiz bolıp çıqtı.

Tarihiy vesiqalar şaatlıq ete ki, Aqyarda (Sevastopolda) ilk elektrostantsiya tek 1897-1899 senelerinde quruldı. Şol vaqıtta şeerde ilk tramvay yolu da peyda oldı. 1921 senesi vatandaş cenki bitkeninden soñ şeer elektrostantsiyası ve Deñiz zavodunıñ elektrostantsiyası çalışıp başladı. 1922 senesi iyül ayında Balıqlava, 1923 senesi sentâbr ayında ise Şimal elektrostantsiyası tok berdi. Şeerde bir qaç elektrostantsiyanıñ bulunması 1923 senesi şeer «Elektrotrans» trestini qurmağa imkân berdi, daa soñra o «Qırımenergo» ğa çevirildi.

Aqmescitteki Kirov prospekti ve Gogol soqağınıñ çatında tramvay

XX asırnıñ başında Yalta gaz fenerlerinen yarıqlatıla ve orta asırlarda qurulğan suv yolunı qullana edi. Daa quvetli suv yolunıñ qurulması 1898 senesi yekünlendi, Yaltada kanalizatsiya ise qısmen 1886 senesi abadanlaştırıldı. Kiçik şeer elektrostantsiyası tek 1904 senesi quruldı. Onıñ motorlarınıñ quveti 700 at küçüni teşkil ete edi. Aluşta ve cenübiy yalı qasabalarınıñ çoqusı da 1914 senesine qadar gaz fenerlerinen yarıqlatıla ediler. Yerli Yalta elektrostantsiyasınıñ quveti bütün şeerni yarıqlatmaq içün bile yetmey edi.

Cenübiy yalınıñ, eñ evelâ Yaltanıñ energiya teminlenmesini yahşılaştırmaq içün, Qırım vilâyetiniñ Ukrainağa berilüviniñ ilk yılında, ukrain akimiyeti "qırım" akimiyeti ögünde Hurzufta ve Aluştada 36 kVt kerginlikli eki podstantsiyanıñ quruluvı aqqında meseleni köterdi. Kefe (Feodosiya) Keriç elektrostantsiyaları tarafından elektrik energiyasınen temin etile edi. Qırım vilâyetiniñ energiya teminlenmesini yahşılaştırmaq içün, Qırım vilâyetiniñ Ukraina terkibine kirgeninden soñ pek keçmeden azırlanğan SSCB Nazirler Şurası ve KPSS TsK "Ukraina SSR Qırım vilâyetiniñ oba hocalığı, şeerleri ve kurortlarınıñ daa da inkişafı tedbirleri aqqında" qarar leyhası közde tuta edi:

1956 senesinde birinci nevbeti kirsetilmeknen quveti 100 biñ kVt-qa qadar olğan Yañı Qırım DRES (Ğaliba, Aqmescitte) qurulmasını arttırmaq;
1-nci DRES kenişletilmesini yekünlemek ve işletilüvge bermek: 4-nci qazanlarnı - birinci çerekte, 3-nci generator ve 5, 6-ncı qazanlarnı - 1955 senesi IV çereginde.

Bundan ğayrı, ittifaq ükümeti Elektrostantsiyalar ve elektrik sanayısı nazirligine Keriç - Kefe - 1956 senesinde ve Aqmescit - Kefe - 1957 senesinde elektrik teli hatlarınıñ (LEP) leyhasını işlep çıqmaq ve işletilüvge bermekni mecbur etti.

Kelecek yıllarda Ukraina yarımadanıñ elektrik teminlenmesini epice yahşılaştırdı. Meselâ, 1962 senesi Kahovka GRES quruluvınıñ bitirilişinen, Kahovka – Canköy ORU Aqmescit DRES 220 kVt LEP-ini işletilüvge berdiler. O, qırım energiya sistemasını memleketniñ cenübiniñ birleşken energiya sistemasına bağladı.

Aman-aman şol vaqıtta (1962-1965 ss.), yani Qırımnıñ Ukraina terkibinde bulunuvınıñ ilk yıllarında şular işletilüvge berildi: 220 kVt Canköy – Kefe LEP-i, 110 kVt Saq – Kezlev (Yevpatoriya), Eski Qırım – Sudaq, Eski Qırım – Planerske LEP-i, 220 kV Canköy podstantsiyası ve 110 kV Moynaq, Doñuzlav podstantsiyaları. 2003-2011 seneleri devamında Aqmescit – Aqyar LEP-i 220 kV kerginlikten 330 kV kerginlikke avuştırıldı.

2014 senesi fevral ayında Qırımnıñ Rusiye Federatsiyası tarafından zapt etilmesinden evel qırım elektrik ağına 6,3 mlrd. kVt-tan ziyade elektrik energiyası berildi, olardan 5,0 mlrd-dan ziyadesi qıta Ukrainadan keldi. Qullanılğan elektrik energiyasınıñ esas kölemleri, dört yüksek voltlı elektrik teli hattı vasıtası ile, (Zaporijjâ TETs, Zaporijjâ AES ve Mıkolayiv vilâyetiniñ energiya sistemasından) aqtarmalar esabına qaplana edi.

Böyleliknen, Qırım yarımadasınıñ iqtisadiyatı tek qıta Ukrainadan elektrik teminatı olğanda tolusınen çalışıp ola. Tek Qırımnıñ işğalden azat etilüvi yarımadanıñ eñ dağdağalı eki meselesini – onı suv ve elektrik energiyasınen temin etüvni – bir yola al etip olur.