«Mağara şeherleriniñ» tilsimli dünyası
Qırımnıñ eñ meşur abidelerinden biri — unikal «mağara şeherleri».
Evgeniya Borısenko. «Qırım sevitliçası» gazetası, 2020 senesi, № 2 neşri
Son üç yıl devamında neşrimizniñ saifeçilik (ölkeşınaslıq) rubrikasında oquyıcılarımıznen beraber körkem yarımadamıznıñ belli ve az bilingen, bazıda ise tamamen yañı köşelerine maraqı seyahatlarğa daldıq. Biz dağ yaylalarında, deñiz tübünde, keñ çöllerde bulundıq, lezzetli yerli şarapnı tattıq, Qırım şeherleri ile qasabalarınıñ maraqı tarihiy ikâyeleri ve efsanelerinen tanış olduq. Lâkin deñiz, dağlar ve çölden ğayrı, yarımadada daha bir zinet bar – onun «mağara şeherleri» dep adlandırılğan yerleridir. Şunıñ içün vaziyetni tüzete miz ve bu sene oquyıcılarımızğa Qırımnıñ «mağara şeherleri» boyunca maraqı seyahatlar tsıklını teklif etemiz.
Qırım tekrarlanmaz, şaşırtıcı ve daima çeşit-türlüdir. Qırımnıñ çoq yolları biñyıllıqlardan biñyıllıqlarğa apara, çünki mında qadimiylik şaatları olğan qasabalar ve köşeler bar, olarda epsi sanki tarihnen nefes ala. Mında efsaneviy tavrlar tarafından yonulğan taşlarğa toqunmaq, İskit hükümdarınıñ qurğanına kütürilmek, muhteşem orta asır qalesiniñ taqları tübüne girmek mümkün. Mında taş ve suv laf ete, – ve suv ezelden yüzlerce şaşırtıcı mağaranıñ stalaktit ve stalagmit taşlarına çevirile…
Qırımnıñ eñ meşur abidelerinden biri – ziyafet etkende sanki orta asır dünyasına tüşkeniñ unikal «mağara şeherleridir». Yarımadanıñ cenüp-ğarbında, Qırım dağlarınıñ İçki sırasınıñ erişilmesi zor yerlerinde dağ şeherleri, qaleler, manastırlar ve pekitilgen qasabalar zıncır kibi uzana. Özü-özlüginden ziyaret etmege lâyıq olğan fevqalâde güzel dağlıq yerlerde yerleşken «mağara şeherleri» özgeli bir turistik «Altın halqa» teşkil ete.
Eski Kermen mağara şeheri. A. Kovalskiyniñ fotosı
Akyar yanındaki İnkermande Qalamita qalesi. A. Kovalskiyniñ fotosı
Yoqın vaqıtlarğace «mağara şeherleri» bir soy ve bir vaqıttagı abideler sayılğan edi. Bu, bir sıra añlaşmazlıqlarğa ve yanlış tarihiy neticelerge sebep ola edi. Qeyd etmek lâzim ki, olar – Qırım toprağında eñ az tetqiq etilgen medeniy-arheolojik obyektlerdir, ilmiy-tehnikiy qıdıruvlar, geomehanika tetqiqat usulları ve zemaneviy yer tübü qurucılığı ise alâ daa öz vaqtını beklemekte.
«Mağara şeherleriniñ» ilk etraflı tasvirini 1578 senesi Lehistan qralı Stefan Batoriyniñ tatarlar hanına elçisi olğan Martin Bronevskiy qaldırğan. Ne yazıq ki, osmanlı istilâsından soñ bu şeherler yıqıldı ve harabiyetke uğradı, olar haqqında yazılı vesiqalar derlik qalmadı. «Mağara şeherleri» haqqında tafsilâtlı malümatnı tek XVII asır osmanlı seyahatçısı Evliya Çelebi bere. İlk ilmiy tetqiqatnı akademık P. S. Pallas ötkere (1793-1801 ss.).
İşveçre seyahatçısı Dyubua de Monpere tarafından yapılğan altı tom kibi Qırım ve Qafqaz tasviriniñ de emiyeti büyüktir (anda «mağara şeherleriniñ» zengin resim atlası bar). Çoq alimlerniñ «mağara şeherleriniñ» qoruyıcı rolü haqqında tetqiqatlarınıñ neticesi olaraq H. V. Kovalevskiyniñ sözleri hızmet ete bile: «…olar öz tecrit etilgen yuvalarında keçmişniñ qadimiy ve özgün reliktlerini — insan ırqlarınıñ, tilleriniñ parçalarını, eski içtimaiy-tasarrufat şekillerini, adetlerini, turmuşını, ösimlikler ve hayvanat dünyasınıñ qalıntılarını qorup qaldılar».
Çeşit vaqıtlarğa ait olğan bu medeniy abideler yeterli derecede ögrenilmegenine baqmadan, olarnı artıq üç tamamen çeşit zümrege bölmek mümkün.
Birinci zümreni İçki dağ sırasınıñ ayrı yüksekliklerinde ve ya qayalı burunlarında yerleşken bayağı büyük pekitilgen meskün yerlerniñ qalıntıları teşkil ete. Olar tabiiy engel-uçurımlar ve quvvetli qale binalarınen qorunğan ediler. Olardan er biri bir qaç on gektar meydannı tuta edi. Bu pekitmelerniñ içki territoriyası, adetçe, eki qısımğa bölüngen edi. Birinde meskün yer yerleşken edi. Mında şimdi de yer-yer soqaqlarnıñ, meydanlarnıñ, yaşayış evleriniñ belirgin izleri körüne. İkinçisi ise, derinlikte yerleşken qısımda yaşayış izleri yoq. Mında bayağı keñ meydanda pekitmeniñ qoruması tübüne kelgen kervanlar yerleşe bile edi, cenk vaqtında ise etraftaqı qasabalarnıñ sakinleri öz sürüleri, azıqları ve mallarınen sığınacaq tapa ediler.
Yer üstündeki binalardan ğayrı, yumşaq kireçtaş qayalarında çoq sayıda yardımçı mağara binaları, em de bütün ibadet bina kompleksleri: kiliseler, türbeler, serdaplar yonula edi. Şimdirik yer üstündeki binalar yıqılğan, orman basqan. Mağara binaları ise, hususan qaya uçurımlarında yerleşkenleri, qorunıp qaldı. Bu, sanki meskün yerler tek mağaralardan ibaret olğan kibi bir tesir yarattı, şunıñ içün XVIII-XIX asır seyahatçıları olarnı «mağara şeherleri» dep adlandırdılar.
«Mağara şeherleriniñ» birinci zümresine ait olğanı cenüp-ğarbiy Qırımda dört şeher belli – epsisi Bağçasaray rayonında: artıq yoq olğan Krıpke (sabıq Çerkez Kermen) köyü yanındaki Eski Kermen, Zalisne (sabıq Yuqarı Qaralez) köyü yanındaki Manğup, Qudrıne (sabıq Şurı) köyü yanındaki Qız Kermen ve Çufut Qale. Olardan derlik epsisi Erken Orta Asırlar devrinde peyda oldı. Bu qale yerleriniñ epsisi Hersonesten çölge aparağan esas qadimiy yolğa veya dağlar vasıtasınen cenüp yalı boyuna ketken yollarğa yaqın yerlerde peyda oldı.
Eski Kermen. Müellifniñ fotosı
Bağçasaray yanındaki Mukaddes Meryem Ana Uspeniye erkek manastırı - Açıq menbalardan foto
«Mağara şeherleriniñ» ikinci zümresini İçki sıranıñ küçük yüksekliklerinde yerleşken ufak (1,5-2 gektar meydanlı) pekitmeler teşkil ete. Olarnıñ epsisi baş ticaret yolları yanında yerleşmegen edi, lâkin er biri belgilengen bir vadiy üstünde kütürile ve bu vadiylerden çölge çıqqan esas yollarnı kontrol ete edi. Meselâ, Çorna özeniniñ ağzınıñ sağ yalı boyunda, İnkerman vadiysi üstünde hakim olıp, Qalamita qalesi tura edi. Belbek vadiysiniñ derinliginde Süyren pekitmesiniñ harabeleri kütürile. Qaçı özeniniñ orta aqımında Töpe Kermen dağında – aynı adlı qaleniñ harabeleri bar. Badraq ve Alma özenleriniñ suvayırıcısında Baqla adı ile belli olğan küçük pekitmeniñ qalıntıları yerleşe.
Eski Kermenden şimal-ğarp tarafqa ise qonşu burunnıñ yaylasında qapılı qulle kütürile — Qız Qulle sarayınıñ qalıntıları. Şöylece, er çayırda veya yeterli derecede tecrit etilgen derede öz pekitmesi bar edi. Bu küçük pekitmelerde quvvetli mudafaa binalarınıñ, yaşayış evleriniñ ve küçük ibadethanelerniñ qalıntıları tapıldı. Olarda ticaret meydanları, ticaret kervanları içün toqtav yerleri veya çoq insan sığınması içün yerler yoqtır. Bu gibi pekitmelerniñ çoqusında da suniy mağaralar bar edi, şunıñ içün olarnı da «mağara şeherlerine» ait ettiler. Kerçekte ise olar feodal saraylarından başqa bir şey değil ediler.
«Mağara şeherleriniñ» üçüncü zümresine, adetçe, İçki dağ sırasınıñ qaya uçurımlarında bir qaç qat şeklinde yerleşken çoq sayıda suniy mağaralardan ibaret olğan daha soñki hristian manastırlarınıñ qalıntıları ait etildi. Olar – Uspeniye, İnkerman, Çilter, Şuldan, Qaçı Qalron ve başqalarıdır. Mağara tasarrufat ve ibadet binaları – kiliseler, şapellar, türbeler ve illâ ile yan-yana – mında qayalarda yonulğan çoq hucreler bar edi. Böyle manastırlar Qafqaznıñ (meselâ, Gürcistandaqı Vardziya manastırı), Kiçik Asiyanıñ (Kappadokiya) ve Sitsiliyanıñ mağara manastırlarına pek oşaşlar.
Böyle manastırlarnıñ, adetçe, iç bir mahsus yer üstü veya mağara mudafaa binaları yoq edi. Olar IX-X asırlardan evel peyda olmadılar ve şeherler ile saraylar yanında yerleşe ediler. Olardan bazıları, büyük ihtimal ile, olarnıñ ilâveleri edi, başqaları ise müstaqil yaşay ediler.
«Mağara şeherleri» olarda müntazam bir mudafaa sistemasını – Bizansnıñ belli bir harbiy-stratejik niyetiniñ tecessümünü körmege iç bir sebep bermey. Olar çeşit vaqıtlarda ve Bizans imperiyasından müstaqil olaraq, cenüp-ğarbiy Qırımda uzun vaqıt devamında şekillengen içtimaiy-iqtisadiy ve siyasiy şaraitler sebebinden peyda oldı.