Birleri qura, birleri yıqa… Ceneviz qalesiniñ şimdiki vaziyeti aqqında¶
Valeriy Verhovskıy. «Krımska svıtlıtsâ» gazetası, 2019 senesi, № 41-42 sayıları
Sudaqta bizim künlerimizde Ceneviz qalesi olaraq belli fortifikatsiya qurulışları kompleksi defalarca yıqıldı, adlarını, mensebini deñiştirdi, viranelerden kene ayaqqa qalqtı.
Tarihçılarnıñ tasdıqlağanına köre, mında, Surojda (veya Soldayada), divarlarnı yañı eranıñ üçüncü asırında qurmağa başlağanlar. Hazarlar, gotlar, bizanslılar, venedikliler, cenevizliler, osmanlılar…. Yañı istilâğa qale 2014 senesi oğradı — ve tarihında çoqça olğanı kibi, orda kene Şarptan geldi.
Keçmiş istilâcılar qalenıñ bediiy ya da tarihıy qıymeti ile esaplaşmay ediler — onlar içün bu harbiy maqsatlı bir qurulış edi, Bizans, got ya da İtalıya tarihınıñ abidesi degil edi. Osmanlılar katolik mabedini Padişah Camige çevirdiler, ruslar ise 1771 senesinden başlayıp qalede öz Kirill polkını yerleştirdiler ve onunıñ içün kışlalar qurdular, camini ise pravoslav kilsesine çevirdiler.
2001 senesinden berli Sudaqta, tam olaraq Ceneviz qalesinde, er sene orta asır harbiy sanatları «Ceneviz qalpağı» festivalı keçirile; mında tarihıy rekonstruktsiya klublarınıñ azaları toplana, nümayış küreşlerini teşkil eteler, bir vaqıtları bu qalenı yıqqan istilâcılarnı taqlit eteler. Atlılar çapalar, urbalı cenkçiler qadımıy zamanlarnıñ atıcı ve artilleriya silâlarından ateş açalar, taqım taqımğa qarşı «şaka» buhurt-cenkleri olıp keçe…
Episi öyle apolitik degil, çünki cenk (atta rekonstruktorlarnıñ cengi de) ep siyasetniñ devamı olıp qala. İşğalden soñki ilk festivalge 2014 senesi teşkilâtçılar «telükesizlik içün» mında keçken seneleri muvaffaqiyetnen ve iç bir «insaniyetsiz» çatışmasız çıqış yapqan dört ukrain «şövalye» rekonstruktsiya klubınıñ gelmesini yasaqladılar. Siyasiy ğarazlıqlar şimdiki zaman ğavğalarından uzaq olğan bu tedbirni de çette bıraqmadı.
Çoq maraqlı bir tedbir, ve elbette, böyle bir festivalni orta asır Avropasına kerçekten alaqası olğan bir şehirde keçirmek eyidir, yarım-Asıya, tamam başqa an'aneleri olğan bir taşrada degil.
Episi ilk baqışta körüngeni kibi bedava degil. Azalar tarafından qaysı isseler qoşulğanı kadr arqasında qala, seyirciler içün ise festival bileti 600 ruble tura (aldatmayıp aytsaq, Ceneviz qalesine başqa vaqıtta giriş tek 200 ruble). Festival teşkilâtçıları qale divarlarınıñ egzotikasını, deñiz ve tabiat manzaralarınıñ romantikasını, qadımıy şehirniñ zengin tarihını reklam eteler, episi beraber orta asır festivalını keçirmek içün ideal şart yaratır. Elbette, egzotika, romantika, tarih zenginligi — episi içün Qırım kerek edi, çünki Rusiyanıñ İtalıya proyektine köre qurulğan Kremlin müstesna, aytılacaq pek bir şeyi yoq.
Programmanıñ mecburiy unsurı — artilleriyadan ateş açuv da sualler doğura. Ateş kerçekten degil de kovanen açılğan olsa da, qalege zarar ketirilüv telükesi qala.
Sudaq qalesinde yıqılğan qadımıy qullenıñ bir qısmı.
1958 senesinden berli Ceneviz qalesi «Kiyev Sofiyası» Milliy qoruqlığınıñ filialıdır. Halen 2007 senesi Ukraina bu abideni YUNESKO Bütündünya mirası listasyna kirsetilüvge namzet olaraq taqdim etken edi (Sofiya katedrali özü bu reyestrde 1990 senesinden berli). Ne yazıq ki, arzanı gözden keçiriv medeniyetten bütününen uzaq şartlar sebebinden toqtatıldı. «Kiyev Sofiyası»ndan ayırıp, rus istilâcıları «Qırım Cumhuriyeti Devlet bücet müessesesi Sudaq qalesi muzey-qoruqlığı» adlandırılğan şeyni yarattılar. Atta şimdiki şartlarda er sene muzey-qaleni eki yüz biñ turist ziyaret ete. Bilet 150-200 ruble tura. Bu yeterli qazançlı biznes, bu obyekt üzerinde kontrolni elge keçirgen «muzey» alvercileri ziyaretçiler içün daha da rahat şartlar yaratmağa tırışqanlarına şaşmamalı.
Tarihnı esapqa almamaq da mumkun — bölgede hatta mehmanhane odaları ve ilâve tualetler qurmağa başladılar. Bunıñ neticesinde tüzeltilmez şey baş berdi: 2015 senesi noyabr 16-dan 17-ge keçer gecesi qalenıñ qullelerinden biri yıqıldı. Asırlar devamında turğan qurulışnı yoq etmek içün işğalcilerge ve olarnıñ yerli yardımçılarına bir yıldan biraz ziyade vaqıt yetti. Yañı yaratılğan «Sudaq qalesi» DQBM muzeyiniñ «reberligi» ise abideni liyaqatnen tamir etmek yerine, zora-bela «tüzeltilmezni tüzetmege» qarar berdi, yani cinaiy pervasızlıq kösterdi.
«Tamirlevni» acele keçirdiler — tarihıy obyektlerni, hususan bu qadar qadımıy olğanlarını tamir etüv tecrübesi olmağan qurucılarnı kiraladılar, sadece beton temeli qurdular ve hakikiy taşlardan muasır tsement harçını qullanıp, aslında o qullenıñ kopiyasını ördüler.
Nelya Kukovalskaya, «Kiyev Sofiyası» muzey-qoruqlığınıñ baş direktoru, şöyle dey: «Olar yanındaki divarlar ile de aynı şeyni yaptılar. Ve bu vahşiyane şeyler, tamir işlerinde qabul etilmeycek şeylerdir. Olar abideniñ bedenine vahşiyane müdahalelerdir. Bu vaziyet «Sudaq qalesi» muzey-qoruqlığı «reberliginiñ» ve Qırımnıñ işğalci hakimiyetiniñ işteki üstünliklerni belgilevge iktidarsızlıqlarını köstere ve medeniy mirasnı qoruv meselelerinde cinaiy pervasızlıqtan haber bere».
Ceneviz qalesinde qullenıñ yıqıluvı cinayet olğanı açıq-aydın, amma şimdi Qırımda qocalıq etken Rusiyada «gizli-saqlı» printsipini iç kimse ləğv etmedi. Cezasızlıq ise inşaat işlerini devam etmege imkân berdi, ve deral aksine kelgen 2016 senesi doğrudan-doğruya qale divarları tübünde qurucılıq içün çuqur qazmağa başladılar. Torpaqnı yük arabalarında taşıdılar, bu şartlarda narin muvazenetniñ bozuluvı er angi kün qıymetsiz abideniñ tamamınen yıqıluvına getirmesi mumkun.
Daa da kötüsü, qale üstünde er an divarnıñ bir qısmını yıqıp olacaq eki yer sürüşüvi tili asılıp tura. Nelya Kukovalskaya Sudaqnıñ «vizit kartası» ile ne olıp keçkenini taqip etkenini ayta, amma de-yure özü reberlik etken müesseseye tabe olğan obyektge doğrudan erişimi yoq. Kukovalskaya hanımnıñ sözlerine köre: «Yarımada annektsiya etilgeninden soñ obyektte qanunsız ve peşeki olmağan işler geçirile, yer sürüşüvi vaziyetiniñ inkışafı ile iç kimse oğraşmay. Mesele şundaki, biz anda seysmik faallikniñ artuvını köremiz ve bu eki yer sürüşüvi tiliniñ qalenıñ ğarp divarı tarafına ilerilev telükesi bar».
Ne yazıq ki, işğal devam etkence, pervasızlıq ve zayıflıq ile bu qurulışnı yıqılışqa ketirgenlerge tesir etüv vasıtaları yoq.
«Biz Ceneviz qalesiniñ taqdiri içün rahatsızmız, çünki «Kiyev Sofiyası» Milliy qoruqlığınıñ mütehassısları oña çoq vaqıt ve quvet sarf ettiler. 2006-2008 senelerinden berli yer sürüşüvi protsessleriniñ faalleşmesi sezildi, yani seysmik faallik quvetleşti, — dey Nelya Kukovalskaya. — Ögüne keçmek içün monitoring sistemasını qurdıq ve markerler qoydıq. 2012 senesi abidelerniñ tehniki vaziyetini er seneki teşkerüv vaqtında divar örülüşinde şaquliy uzunlamasına çatlaqnıñ peyda olğanı qayd etildi ve bunıñ aqqında müasip akt tizildi. İlerleip Qırım annektsiya etilgen soñ, qullelerden biri, belli olğanı kibi, yıqıldı».
2001 senesinden berli Ceneviz qalesinde er sene orta asır harbiy sanatları «Ceneviz qalpağı» festivalı keçirile
Keçken seneden berli orta asır fortifikatsiya sanatınıñ bu müstesna abidesini tamir etüvni Sankt-Peterburgdan olğan bereketsiz «Meandr» firmasına havale ettiler, bu firma aynı vaqıtta mimariycilik abideleriniñ ondan ziyadesinde iş alıp bara: Bağçasaray sarayı, Keriçteki Mitridat merdivenleri, Alupkadaki Vorontsov saray-muzeyi, Eski Qırımdaki Surb Haç manastırı, Aqmescitteki Pallas malikanesi, Yaltadaki Çehov evi, Qırlangıç yuvası ve ilâhre.
«Ukraina Sudaq qalesini medeniy miras abidesi olaraq YUNESKO listasyna kirsetilüv proyektini devam ettire, amma muvaqqat işğal etilgen topraqqa halqara ekspertleriniñ yol berilmemesi ve olarnıñ emniyeti temin etilmeyi proyektniñ yekünlenmesini meseleli ete», – dep qayd etti Nelya Kukovalskaya.
Tecavüz neticesini tanuv qarşılığında Rusiye, elbette, YUNESKO ekspertlerini yiberilmege ve onlar içün sadece emniyetni degil, azami rahat şartlarnı temin etmege hazır olacaq, amma annektsiyanı tanımaylar ise, istegen şeyini yapmaq mumkun.
Olardan soñ yaman añıluvdan tış ne qalacaq? Sadece dekoratsiyalar ve viraneler, viraneler ve dekoratsiyalar qalacaq. Böyle Avropa qadımıy qurulışları — Rusiye topraqlarında nadir şeydir; Rusiyanıñ öz toprağında olar umumiyen yoqtır — episi sadece silânen qoşulğan ğarp ve cenüp-ğarp çetlerindedir. Şunıñ içün Ceneviz qalesinde kino çıqarğanlarına şaşmamalı. Ne yazıq ki, kinocular ep öz artından «toplamaylar». Bu seneniñ avgust ayında alınğan fotoğraflarda qaysıdır rus filmini çıqaruv içün qurulğan dekoratsiyalarnı köremiz, olar mında artıq birinci sene turmaylar. Daa ne qadar turacaqlar? Ve eger boz tahta saray masalsı manzara fonunda özünüñ perişan körünüşinen sadece asabiyleştirse, ilâve kemer bütün panoramamı pek bozıp tura.
İstilâcı er vaqıt işğal etilgen topraqta özinki olmağan ve düşman bir şeyni köre. O bu topraqnı ve andaqı er şeyni özüne bir harbiy ğanimet kibi, avcınıñ divardaki kiyik boynuzları kibi qoşqanınen gururlana. Şunıñ içün bağıntılı etilgen topraqnıñ tarihi zapt etilgen andan başlana, evelki eali ise yat kibi qala, olarnıñ tarihi ve medeniyeti — yat ve düşmance, zapt etilgenge qadar olğan er şey büyük qıymetke malik degil, demek ki, tarihıy abidege münasebetniñ eyileşecegine ümüt etmege değmez.
Ve «devlet hazinesinden» tamir-rekonstruktsiya işlerine ayırılğan milyonlarca ruble qurtarmaz, eñ fena senario olğan alda qabaatlılarnı qıdıruv qurtarmaz (qabaatlılarnı qıdıruvda ise Kremlin er vaqıt misilsiz edi). Hususan abideni muasır tsement qullanıp elde olğan malzemelerden kene quruv qurtarmaz — bu artıq tarih yerine atraktsion ve şövalyelik ruhı yerine rekonstruktsiya olacaq.
Ukraina medeniyet fondunıñ qoltutuvınen