Xarici edebiyat eserlerinde Qırım: Qırımdan sağ keri qaytmaq¶
Valeriy Verhovskıy. «Krımska svıtlıtsya» gazetası, 2017 senesi, № 50 sanı
Heinrich Böll — XX asırnıñ belli alman yazıcısı, edebiyat boyunca Nobel mukâfatı laureatı, PEN-klubnıñ (alman ve dünya) azası ve prezidenti. O, Ukrainada, o cümleden Qırımda da bulundı, amma öz isteginen degil, hatırlamaq, laf etmek, yazmaq zor olğan şartlar sebebinden. Lâkin, ihtimal, bizim Qırımımızğa öyle bir kısmet berilgen ki, cenkler onı yan keçmey, ve bu küneşli yarımada aqqında edebiyatnıñ büyük bir qısmı — harbiy hatıralardır. Kapral Böll Qırımda cenk etken edi.
Heinrich Böll 1917 senesi dekabr 21-de Köln şeerinde katolik qorantasında doğdı. Onıñ edebiy yaratıcılıqqa olğan avesliği daa balalıqta özüni kösterdi. Şay etip, daa mektepte onıñ başqa hususiyetleri de belli oldı — meselâ, o, sınıfdaşlarınıñ çoqusı kibi, gitleryugendge kirmege istek köstermedi. Sonraları bir müsahibede Heinrich Böll kederli alda şay der: "Biz, almanlar, itaatkâr halqımız". O itaatkâr degil edi, lâkin o vaqıtta artıq Köln universitetiniñ talebesi olğan Heinrich'ni Vermaht sıralarına çağırğanlarında, cenk etmege istegi bar-yoq ekenini iç kimse soramadı. 1939 senesinden başlap Heinrich Böll — Ekinci dünya cenginiñ askeridir.
Yazıcılar anda cenk etkenler... Qaydadır Antuan de Sent-Ekzyuperi ve Hal Klement öz tayyarelerini cenge kötere ediler, tankçı Günter Grass cenge kire edi, Aleksandr Soljenitsın topçılıq batareyasınen komanda ete edi, matros Ron Hubbard Tınç okeanda cenk ete edi, Ernest Hemingway Karib deñizinde suvaltılardan avlana edi ve Kurt Vonnegut esirler düşergesinde otura edi. Bu — tek cenkten keri qaytqanlardır.
Qara deñiz üstünde alman harbiy-naqliyat tayyaresi
Böll'ge Frantsiyada, sonraları ise Şarqiy cephede de cenk etmege doğru geldi. 1942 senesi o, Anna-Maria Cech ile evlendi ve toyı biter-bitmez yine cephege tüşti, onıñ askerlik yolu endi Ukraina boyunca keçti: "Lviv güzel... Buradaki soqaqlar dünyanıñ büyük şeerlerindeki kibidir. Solğun-sarı evli geniş, zarif, meyilli soqaqlar, sanki tena körüne, lâkin soqaqta adam toludır", — dep hatırlay edi yazıcı. Lvivde Böll çoq oturmadı. Vermaht orduları cenüpke, Qara deñizge doğru ilerley ediler ve öyleliknen o Odesağa tüşti, andan soñ ise olarnı Qırımğa yollaycaq ediler.
"İstegenimiz tek bir şey edi — o büyük, qara ve çamurlı divarlardan tışqa çıqmaq, lâkin endi soqaqta turğanımızda, bizge qışlağa keri qaytmaq daha hayırlı olur edi kibi köründi. Bizni orduğa alğanlarından berli tek eki ay keçken edi. Biz çoq qorqa edik ve aynı vaqıtta añlay edik ki, keri qaytsaq, mutlaqa tışqa yine çıqmağa istermiz, lâkin o vaqıt endi yapamazmız; saat ise daa tek dördünci edi, qışladaki bitler ve yırlavlar bizge juqlamağa bermey edi, bundan da ğayrı biz qorqa edik ve aynı vaqıtta ümüt ete edik ki, ertesi sabah uçuş havası olur ve bizni Qırımğa keçirirler, anda biz elâk olurmız. Biz ölmege istemey edik, Qırımğa da istemey edik..." ("O vaqıt Odesada").
Heinrich Böll'de biz güzel Qırım manzaralarınıñ, tarlaları ve dağları efsaneviy, küneşi ve deñizi şifalı olğan bu ülkeniñ harika tabiatınıñ tasvirlerini tapamaycaqamız... Yoq, eger sen Şarqiy cephede olsañ, seniñ Qırımıñ — bu quşun bulutlar, qara-mavi sema, acımasız Qara deñizdir. Bu — kelesideki Nobel laureatı düşman tüfekleriniñ ateşinden gizlengen qurğan künbakar tarlasıdır. Bu — cehennemdir...
"Cenk iğrenç, acımasız ve insanlıqqa qarşıdır, maña onı tasvir etmege münasip sözler tapmaq qıyındır, ihtimal, sonraları saña o aqqında anlatırnım. Men endi öldürilgenniñ yanından keçkende: "Yarabbi, onıñ ruhını qurtar!" — dep söylemege alıştım, o almanmı ya da rusmı ekenine baqmadan". (Kapral Böll'niñ arfiyosına yazğan mektubından. Qırım, 1943 senesi noyabr 21).
Noyabr ayında Qırımlı künbakar tarlasında ön cephede yatqanda, tek ateş açuv tezce bitse eken dep dua etesiñ. Şovinistik propaganda ve canlı marşlar — arqa sıçanları içün qaldı. Qurşun seni yan geçsin dep yalvarasıñ, lâkin seni yan geçip, o başqa birisine tiyecegini bilesiñ... Cenk öz vergisini alır.
"Buradan görünmegen Qara deñiz olğan yerde sema daa da qaranğı, derak eyi mavi-qara renkte edi; sanki qaranşılıq ve gece şarqtan gele edi. Qaydadır tayyare meydanınıñ tübünde, kederli angarlar yanında, qatlamlı canavarlarnıñ depoları ağzına qadar benzinle toldurıla edi, bundan soñ canavarlar keri çekile ve şat kene selâmlavnen qarınlarını açalar, olar ise insanlarnen doldurıla edi — boz, taqatten düşken ve ümütsiz askerlernen; olarnıñ közlerinde qorqudan başqa iç bir şey körünmey edi: Qırım çoqtan endi müasarağa alınğan edi..." ("Süpürge bağlamaq").
Ona Qırımdan sağ keri çıqmağa qısmet oldı. O Ğarbiy cephege tüşti, amerikan esirligine tüşti ve evine qayıttı. Sevgili arfiyosınen yaşamaq ve eki balağa ayat bermek içün. İstatistika bürosında küçük memur olup çalışmaq ve öz ikâyelerini yazmaq, ve tezden eñ belli alman edebiyatçıları sırasına kirmek içün. Her vaqıt aqiqatnı söylemek içün, çünki yalanıñ qanlı fiyatını bile edi. Mustafa Cemilevge qarşı repressiyalarnı taqbiq etmek içün, cenkniñ aynı özüni, tek cepheniñ qarşı tarafında keçken Soljenıtsınnı öz evinde — Sovet Birliginden Amerikağa tranzitnen keçkende — qabul etmek içün.
Cenk ne qadar deşşetli bir şey olğanı aqqında yazmaq içün; bütün cenkler er-geç bitecegi, tek bir aqiqiy ğalebe emen barış olabilecegi aqqında; cenk meydanında sonraları çeçekler ösecegi, lâkin helâk olğanlarnı iç bir vaqıt keri qaytarıp olamaycağıñ aqqında...