Dünya kontekstinde Qırımnıñ Ceneviz abideleri¶
Viktor Veçerskiy, mimarlık namzetı, Ukrainanıñ hızmet qazanğan medeniyet işçisi, Kıyiv milliy medeniyet ve sanat universitetiniñ dotsenti. «Krimska svitltsya» gazetası, 2019 sene, № 39-42 sanı
Qırımnıñ qadimiy sakinleri, çeşit davetsiz musafirlerden qorunıp, öz qale qurucılığında Küçük Asiyada hetler, antik yunanlar ve romalılar, hem de ermeniler, bizanslılar, haçlılar, cenevizliler tarafından toplanğan harbiy-mühendislik tecrübesini keniş qullana ediler. Bundan sebep, Qırımnıñ çoq sayıdaki istehkamlarından saqlanıp qalğan şeylerniñ epsi açıq ava tübündeki kerekli dünya fortifikatsiyası müzeyi ehemmiyetini qazana.
Bu istehkamlar çoqtan berli qıtalarara naqliyat-ticaret ağınıñ çalışmasını temin ete edi. XIII asırdan başlap Sudaq, Çembalo ve şimdiki Feodosiya (o vaqıt Kefe dep adlandırılğan) zengin ve tesirli İtaliya şeer-devleti Cenevizniñ deñiz arqası müstemlekeleri edi. Cenevizliler mında qaleler qurdılar, harbiy garnizonlar tutqan ediler. Olarnıñ konsulları mında idare etip, bütün halqara ticaretni kontrol eteler edi. Doğrusını aytqanda, İtaliyanlar doğma yurtlarından uzaqta mında tam çünki yaşağan ediler.
Balaqlava. Çembalo Ceneviz qalesi. Aziz Nikolay Yuqarı şeeriniñ quleleri
Bir küni Ceneviz şeeri bank kreditini ala ve anı qaytarıp olamay (ya da qaytarmağa istemey). Adiy mesele – böyle şey zamaneviy şeerler ile, atta bütün memleketler ile de ola. Lâkin borç berici fevqalâde çıqtı: Aziz Georgiy bankı tac giygen şahıslarğa kredit bergen muteber halqara bank edi. Şunıñ içün o tazminat talap etti. 1453 senesi mayıs 22-de Kefede Ceneviz senatorlar şurası Kefeni, başqa şeerlerni, bütün mülklerni, saraylarnı ve bütün etrafnı Aziz Georgiy bankına «qaytarılmaz bahşış» sıfatında berdi.
Lâkin tarih ironiyası ile bu hürmetli müessese öz paqalı alğan şeyinden faydalanıp yetişmedi. Bu añlaşma imzalanğan soñ tam bir aftadan osmanlı türkleriniñ darbeleri tübünde Konstantinopol yıqıldı. Qara deñiz türk deñizi oldı. Kefeniñ metropoliya ve Avropanıñ qalğanı ile bağı yavaş-yavaş kesildi. Bundan soñkisi tek vaqıt meselesi edi. Ve 22 sene keçken soñ Kefe yalılarına türk desantı çıqqanda, o iç qarşılıq körmedi diyerlik. Böylelikle Aziz Georgiy bankı muhteşem şeerni qazandı ve adeta deral ğayıp etti, soñra Şarqta öz debdebesi içün «Küçük İstanbul», yani küçük İstanbul dep adlandırıldı.
O vaqıtlardan Feodosiyada şeer qalesiniñ divarları ve quleleriniñ bir qısmı, hem de tsitadel saqlanıp qaldı. Olar şeerniñ eski qısmında deñiz üstünde yüksele. 1266 senesi cenevizliler Altın Ordanıñ valisinden Kefeni (o vaqıt küçük yunan-alan qasabası) olarnıñ mülkiyetine berilmesini elde etken soñ, mında öz ticaret faktoriyasını temelge qoyğan ediler. O adeta deral büyük bir şeerge çevirildi, o ilk başta hendek ve topraq büt ile, soñra ise tahta divarlar ile sarılğan edi.
XIV asırda Kefede quleler ile yüksek taş divarlar qurulıp başlandı, olar 1386 senesi tamamlandı. Olar eki mudafaa hattından ibaret edi: bütün şeerni quçaqlap alğan tışqı ve içki tsitadel, bundan da ğayrı 26 yuvarlaq ve tırqıl quleli tışqı mudafaa hattı şeerni hem qaradan, hem deñizden sarıp ala edi. Qara qısmınıñ öñünde taşnen töşelgen teren hendek bar edi, anıñ üstünden şeerniñ dört qapısına alıp barğan taş taq köprüler keçirilgen edi. Olardan başı mudafaa hattınıñ şimal-ğarp ucunda Konstantin qulesi yanında yerleşe edi.
XIX asır devamında harbiy ehemmiyetini coğaltqan qale yavaş-yavaş yıqıldı. Bugünge qadar tek üç qule, künç qulesiniñ temeli bastion ile, divarlar ve hendekniñ küçük parçaları saqlanıp qaldı. Saqlanıp qalğan qulelerden biri – 1382-1448 seneleri qurulğan Konstantin qulesi, deñiz yalıında tura ve Feodosiyanıñ remzi sayılır.
Feodosiya. Konstantin qulesi
Qırımda cenevizlilerniñ eñ meşhur ve eñ eyi reklam etilgen fortifikatsiya abidesi Sudaq qalesidir. Bu – cünüp tarafı deñizge dik yıqılğan 150 m yükseklikteki qonus şekilli Qale töpesinde yerleşken muazzam kompleksdir. Qale, esasen orta asır şeeri, 29,5 ga meydannı qaplay. Şarqtan ve cünüpten töpe tamamı ile alıp olınmaz, ğarptan – zortnen irişilir ve tek şimalden hücum içün zayıftır.
Sugdeya qalesi (Sudaqnıñ yunan adı) 212 senesi artıq bar edi, lâkin ondan iç bir şey saqlanıp qalmadı. VI asırda bizanslılar deñiz yalıında Deñizboyı istehkamını qurdılar, şimdi o deñiznen qısmen suvtutqan. VIII asırda Sudaq Qırımda hazar mülkleriniñ merkezi oldı. O vaqıt Aşağı şeerniñ yañı taş istehkamları qurulğan edi. X asırdan başlap Yuqarı şeerniñ qurulışı başlana, o istehkamlar ala. Sudaq 1222 senesi selçuq türkleriniñ, 1223 ve 1239 seneleri tatarlarnıñ hücumlarına dayanıp qaldı. 1260-ıncı senelerde Sudaq Altın Orda mülkleriniñ terkibine kirdi ve Çıñğız hannıñ torunı Berke hannıñ uluısı oldı. 1298-1299 seneleri Sudaqnı Nogay hannıñ ordası yıqtı. 1365 senesi Sudaqta cenevizliler pekitildiler, olar anı Soldayya dep adlandıralar edi (eski ruslar anı Suroj dep adlandıra ediler).
Töpeniñ şimal yanbaşında eski bizans istehkamlarını qullanıp yañı qaleniñ qurulışını cenevizliler 1371 senesi başladılar ve 1409 senesi bitirdiler, lâkin bazı işler 1469 senesine qadar devam etti. Bütün binalar ve inşaatlar yerli taşlardan (boz kireçtaşı, qumtaşı ve qabırçaqtaşı) uvatılğan tuğla ve keremika qırıqları qatışığı ile kireç harcı üstünde qurulğan. İstehkamlar esasen yerli taşçılar tarafından qurulğan olsa da, XIV-XV asırlar orta asır Ğarbiy Avropa fortifikatsiya sanatı qanunlarına köre qurulğan. İstehkamlar ateşli silah tek doğğan o vaqıtnıñ mudafaa ve hücum vasıtalarına esaplanğan.
1475 senesi Sudaqnı türkler zapt etti ve qalede öz garnizonını yerleştirdi. Qırım Rusiye imperiyası tarafından işğal etilgen soñ 1783 senesinden başlap qalede Kirillov polkı yerleşti, anıñ ihtiyaçları içün eski taş binalarnı söküp başladılar. Lâkin mudafaa inşaatlarınıñ ekseriyeti bugünge qadar eyi saqlanıp qaldı ve büyük yeniden qurulışlarğa uğramadı (XX asırnıñ 2-nci yarısındaki episi muvaffaqiyetli olmağan restoratsiya işlerinden ğayrı).
Sudaq qalesiniñ divarları ve quleleri
Ceneviz qalesiniñ eñ meraqlı ayrı binaları bunlardır:¶
– Gözetleme qulesi, Qale töpesiniñ töpesinde tura ve deñiz ve qara kaynağından qalege yanaşuv yolunı közetmek içün tayin etilgen edi.
– Yuvarlaq qule, qaleniñ aşağı qatı istehkamlarınıñ şimal-şarq qısmında yerleşe – mındaki tek yarım yuvarlaq, doğrusı planda doğrı olmağan oval şekilli quledir. Bazı araştırmacılar anı cenevizlilerden evelki devirge ait eteler. Açıq tipli qule. Aşağı qat tamamı ile saqlanğan, yuqarı qattan ise tek temel saqlanğan.
– Konsul qulesi qaleniñ şarqiy qısmında deñiz tarafındaki uçurım üstünde yerleşe. Bu qule donjon, yani tsitadelniñ – qale istehkamınıñ yuqarı qatınıñ terkibine kirgen Konsul sarayınıñ esas terkibiy qısmı edi. Konsul sarayı – qalede saqlanıp qalğan binalar komplekslerinden eñ meraqlısıdır. Esas, eñ quvvetli Konsul qulesi saraynıñ bütün enlemesine sahasını deñiz üstündeki uçurımğa qadar tuta. İkinci quvvetli Künç qulesi saraynıñ şimal-şarq künçünde tura. Her eki qule içki azbar yaratqan divarlar ile bağlana, azbarğa qapını ateşten qoralağan siperli mahsus tambur aqlı kire ediler.
Sudaq qalesiniñ toprağında fortifikatsiyalarnıñ çalışması ile doğrudan-doğruğa bağlı olğan, lâkin başqa (mudafaa olmağan) maqsatlı birkaç abide saqlanıp qaldı. Qadimiy ibadethane Gözetleme qulesinden aşağıda dağ yanbaşında yerleşe. Arheologik araştırmalar ile belgilendi ki, o XII asırdan evel qurulğan degil, soñra yeniden qurulğan. Bu şarqiy taraftan eki apsidalı zal tipli binadır (böyle çözüliş diniy mimarlıkta pek nadir rastgele). Qumtaşından qurulğan, şimaliy apsida aşağıdan kronşteyn şeklindeki üç taş profilli konsol ile desteklene, şunıñ içün anı bazıda «konsollardaki ibadethane» dep adlandıralar.
Cami 1222 senesi qurulğan. Bazı araştırmacılar anı 1423 senesi cenevizliler konsul qabulları içün zal sıfatında qurdılar dep sayalar. Bina bir qaç kere yeniden qurulğan, öyle ki ilk köleminden pek az saqlanıp qaldı. Qubbe, mihrap, oyulğan kapitalli direkler XIV asır başlarına ait, portal ise XVI asırğa ait. İnteryerde qadimiy freska resimleri qısmen saqlanıp qalğan. Qaleniñ şarqiy qısmında cami yanında XIV asırğa ait yeraltı bina bar. Anıñ ne içün yapılğanı tam belgilengen degil: bazılar anı suv toplav ve saqlav içün tsisterna sayalar, başqaları – hapishane. Planda yuvarlaq bina, qubbeli örtükke sahip edi. Oña dar basamaqlı yol alıp bara.
İşğalden evelki Qırımda milliy ehemmiyetli mimarlık abidelerindeki bütün qorçalav lavhaları, Feodosiyadaki Konstantin qulesinde olğanı gibi, eki tilde edi
Balaqlavadaki (Sevastopol terkibindeki şeer) Çembalo Ceneviz qalesi çoq daha mütevazı ve az meşhurdır. Balaqlava limanı antik devirlerden berli bellidir. Erken orta asırlarda yunanlar bu yerge Simbolon Limne – Kehanetler Limanı adını berdiler. Yunan «Simbolon» sözünden yerli Çembalo qalesiniñ İtaliya adı kelip çıqa. O tik qayalı deñiz yalıında, zamaneviy şeer ve liman üstünde yüksekte yerleşe.
XIV asır ortalarında cenevizliler Kefe (Feodosiya) qalesi ile Qırım yalı boyunıñ şarqiy qısmında öz üstünligini temin etken soñ, dar ve pek rahat Simbolon limanında yerleşken eski yunan balıqçı qasabasını zapt etip, yarımadanıñ ğarbiy qısmını özüne tabi etmek cehdini yaptılar. O qasaba Theodoro knyazlığına ait edi. Cenevizliler mında ticaret faktoriyasını temelge qoydılar, limannıñ dar girişinde cünüp taraftan deñizge 200 metrlik uçurım ile yıqılğan burunda 1357-1433 seneleri qale qurdılar ve oña Çembalo adını berdiler.
Çembalo qalesi cenevizliler içün Qırımdaki eñ ğarp forpostı (öñ postı) sıfatında mahsus ehemmiyetke sahip edi. O XIV asırnıñ 2-nci yarısında quvvetleşken yunan feodal Theodoro knyazlığı ile kureşmek içün tayin etilgen edi. 1475 senesi, Kefe ve başqa ceneviz şeerleri yıqılğan soñ, Çembalo qalesi Osmanlı imperiyasınıñ mülkiyetine geçe, öz strategik ehemmiyetini coğalta ve yavaş-yavaş harapalarğa çevirile.
Çembalo qalesi eki pekitilgen şeerden ibaret edi: aşağı – Aziz Georgiy ve yuqarı – Aziz Nikolay. Aşağı şeer liman boyunça ketken ve soñra dağ yanbaşınen yuqarı şeerge köterilgen qale divarı ile sarılğan edi. Bu divarnıñ dar siperli eki tırqıl qulesi bar edi.
Yuqarı şeer deñiz uçurımı üstündeki burun töpesinde qayalı meydançıqnı tuta edi. Anı aşağı şeerden qale divarı ayırğan edi. Qaleniñ bu qısmı tsitadel edi. Hücum içün irişilir şimaliy ve ğarbiy taraflardan tsitadelni quleli divarlar qorçalay edi. Mında konsul sarayı yerleşe edi, anıñ esas qısmını büyük yuvarlaq eki qatlı Konsul qulesi teşkil ete edi. Qulenıñ yeraltı qısmında qonşu dağdan çömlek boru hattı ile kelgen suv içün tsisterna bar edi.
Şimdi qale planda dörtkönçektir. Deñiz tarafından mudafaa divarları yoq edi, üç başqa taraftan ise anı sekiz quleli, 1,5 m qalınlıqta divarlar sarıp ala edi. Divar ve dört yuvarlaq qule eñ eyi qaleniñ şimal-şarqiy tarafında saqlanıp qaldı. Şimal-ğarbiy taraftan tek divarlarnıñ temelleri, başqa taraflardan ise tek divar parçaları saqlanğan.
Konsul qulesinden Sudaq körfeziniñ panoraması
Her üç fortifikatsiya kompleksi – Feodosiya, Sudaq ve Balaqlavada – Ukraina tarafından milliy ehemmiyetli mimarlık ve şeer qurucılığı abideleri dep tanıldı, şunıñ içün olarnıñ unikal ve fevqalâde tarihıy-medeniy qıymeti muzakere mevzusa degil. Balaqlavadaki Çembalo qalesiniñ harapaları «Tavrida Hersonesi» Milliy qoruqhanesine tabi etilgen. Sudaqtaki Ceneviz qalesi «Kıyiv Sofiyası» Milliy qoruqhanesi terkibinde Devlet mimarlık-tarihıy qoruqhanesi statusına sahip edi.
2011 senesi mayıs-iyun aylarında Ukrainada «Qırımnıñ medeniy mirasını saqlav ve inkişaf ettirüvge yardım yollarını belgilev» leyihası amelge keçirildi. Leyihanıñ maqsadı Qırımnıñ medeniy mirasını qorçalav sahasındaki vaziyetni ögrenüv ve bu unikal mirasnı qorçalav ve saqlavnı temin etmek içün halqara seviyede tanınuv imkâniyetlerini qıymetlendirüv edi. Leyiha çerçivesinde ögrenilgen obyektler arasında Sudaq, Balaqlava ve Feodosiyadaki qaleler bar edi. Neticede olarnı YUNESCO Bütündünya mirası listasındaki «Akdeñizden Qara deñizge qadar ceneviz ticaret yollarındaki ticaret postları ve fortifikatsiya binaları» seriyalı milletlerara nominatsiyasına kirsetmek teklif etildi.
Bu nominatsiya Bütündünya mirasınıñ Evelki listasında 2010 senesi (ii) ve (iv) mezonları boyunca kirsetilgen edi, yani o medeniy bölge çerçivesinde mimarlık ve landşaft planlaştırılması inkişafı sahasında muayyen bir devir devamında insaniy qıymetlernıñ ehemmiyetli deñişmesini köstere, Avropa tarihınıñ manalı devirlerini tasvir etken mimarlık ansamblidir. Bundan da ğayrı, 2007 senesi Bütündünya mirasınıñ Evelki listasında Ukrainadan «VI-XVI asırlar Sudaq qalesi abideleri kompleksi» (ii), (iv) ve (v) mezonları boyunca kirsetildi. Lâkin Bütündünya mirasınıñ Evelki listasında kirsetüv – tek teklif, yani işniñ başlanğıç basamağıdır.
Abide (abideler grubu) YUNESCO Bütündünya mirasınıñ halqara seviyede tasdıqlanğan listasında tüşmesi içün fevqalâde mürekkep işniñ muazzam hacmini yerine getirmek kerek. Böyle şeylerni büyük milletlerara kollektivler ile yapmaq daha eyidir – o zaman musbet netice ihtimalı daha yüksektir. Deral şunıñ içün soñki onyıllıqta bir qaç memleket tarafından birlikte hazırlanğan seriyalı sıñırara nominatsiyalar öyle meşhur oldı. Şunıñ içün Qırımdaki ceneviz abidelerine kelgende, daha 2011 senesi olarnı Akdeñiz ve Qara deñiz boyu memleketlerindeki böyle ceneviz qalelerini evelce öz içine almaq kerek olğan seriyalı sıñırara nominatsiyanıñ eñ ehemmiyetli terkibiy qısmı sıfatında baqmaq teklif etildi:
Ukraina: Sudaq (Qırım AR) Balaqlavadaki Çembalo (Sevastopol ş.) Feodosiya (Qırım AR) Rusiye Federatsiyası: Tana (Azov)
Türkiye: Galata qulesi (Pera (Galata), İstanbul) Çeşme
İtaliya (Sardiniya adası): Baruminideki Nuragi-Su-Nuraksi qalesi Kreziyadaki Nurag qalesi Frantsiya (Korsika adası): Kalvideki qale Bonifaçodaki qale
Tunis: Tabark şeerindeki qale
2011 senesinden başlap bu nominatsiyanı Ukraina ve İtaliya birlikte işlep çıqarmağa başladılar. İşbirlikke Akdeñizniñ daha bir qaç memleketi, Frantsiya, Yunanistan, Tunis, Türkiye gibi, hem de (ihtimal) Rusiyeni celp etmek planlaştırılğan edi. 2012 senesi sentâbr 14-te Ceneviz şeerinde (İtaliya) Ukraina delegatsiyasınıñ şeer meriyası ve yerli universitet yolbaşçıları ile körüşüvi olıp keçti. Ukraina delegatsiyası Cenevizniñ medeniy mirası abideleri ile ve olarnı qorçalav hem turistik biznesni inkişaf ettirüv içün qullanuv sisteması ile tafsilâtlıca tanış oldı.
Belli olğanı gibi, İtaliyada müzey işi, abidelerni qorçalav ve turizm sahası yüksek seviyede tura ve memleketniñ milliy geliriniñ ehemmiyetli qısmını berip ve yüz biñlerce iş yerini yarataraq dünya miqyasında örnek sayılır. Bu tecrübe Ukraina içün pek kerekli. Şunıñ içün abidelerimizni Bütündünya mirası listasında müşterek nominatsiyasına kirsetüv üzerindeki iş meraqlı muzakereniñ mevzusu oldı.
Feodosiya. Tsitadel
2012 senesi Ukraina Medeniyet nazirligi Qırım AR Feodosiya şeer şurası ile birlikte Feodosiyada halqara konferentsiya keçirdi, o tam öyle adlandırılğan edi: «Akdeñizden Qara deñizge qadar ceneviz ticaret yollarındaki pekitilgen qasabalar». Hürmetli musafir ve faal iştirakçi YUNESCO baş direktorınıñ muavini, Bütündünya mirası komitetiniñ reisi Françesko Bandarin edi. Konferentsiya esnasında Türkiye vekilleri gelecekteki nominatsiya dosyesini müellifler kollektivine qatılmağa hazır olğanlarını bildirdiler.
İtaliya ve Ukrainadan tısqarı, dosye hazırlavda iştirak etmege hazır olğanını Yunanistan da bildirdi. O basamaqta Türkiyeden müşterek nominatsiya dosyesi leyihasına Yoros qalesi ve Galata qulesi (İstanbul ş.), Foça ve Çandarlı qaleleri (İzmir ş.), Amasra qalesi (Bartın ş.), Akçakoca ve Sinop qalelerini (Düzce ş.) kirsetmek planlaştırılğan edi. Qayd etilgen abideler 2013 senesi aprel 15-te Evelki listağa kirsetildi. Köreçegimiz gibi, şimdi nominatsiya etilgen obyektler cedveli üç qıtanıñ abidelerini qaplap ala: Avropa, Asiya, Afrika.
Muhtemel müşterek nominatsiyanıñ Rusiye qısmına kelgende ise, XIII asır Tana Ceneviz qalesiniñ toprağında (Azov, Rusiye Federatsiyası) mimarlık abideleri saqlanıp qalmadı (tek arheologik qalıntılar bar), şunıñ içün bu memleketni işbirlikke celp etmek içün sebep yoq. Aksine Qırımdaki ceneviz abideleri Ukraina cünübında soñki orta asırlar Ğarbiy Avropa fortifikatsiya sanatınıñ az sayıdaki delillerinden biridir ve çeşit medeniyetlernıñ yaqın qarşılıqlı bağını delillendirgen medeniy mirasnıñ unikal obyektlerinden biri sayılır. Ukrainadan milletlerara nominatsiyağa kirsetilmege teklif etilgen obyektler yüksek daracede özgünlikke sahip, yani büyük ölçüde öz şeklini ve maddiy-tehnikiy qurulışını saqlap qaldı.
Balaqlavadaki Çembalo Ceneviz qalesi. Deñizden körünüş
Bu qalelernıñ mimarlık ansamblleri fortifikatsiya sanatı ve şeerler ile deñiz limanlarınıñ qurulışı sahasında insan ile tabiiy landşaftnıñ qarşılıqlı tesiriniñ istisnaiy örneğidir; olar hakim yüksekliklerde strategik ehemmiyetli mudafaa merkezlerini yaratmaq içün landşaft hususiyetlerini ustalıqnen qullanuvnı, hem de gemilerni qorçalav ve toqtatuv içün körfezıñ istisnaiy hususiyetlerini qullanuvnı köstere. Umumen ise Akdeñiz bölgesinde sabıq ceneviz müstemlekeleri toprağında yerleşken qaleler bölgede cenevizliler Bizans, Osmanlı imperiyası ve başqa devletler ile munasebetler tutqan yerlerde çeşit medeniyetlernıñ yaqın qarşılıqlı bağını delillendirgen medeniy mirasnıñ unikal obyektlerinden biri sayılır.
Bu pek kelecegi olğan iş 2014 senesi baharda Qırımnıñ Rusiye tarafından işğal ve anneksiya etilmesi neticesinde qaba adden toqtatıldı. Şunıñ içün şimdilik ne Ukraina Medeniyet nazirligi, ne de ukrain mütehassısları muvaqqat işğal olunğan topraqta qalğan abidelernıñ vaziyeti aqqında işançlı teşkerilgen malumatqa sahip degiller, kelecekli işler aqqında aytmayıp da olur. Bu «Akdeñizden Qara deñizge qadar ceneviz ticaret yollarındaki pekitilgen qasabalar» seriyalı sıñırara nominatsiyası niyetiniñ mahv olğanı anlamına gelemi? – İç de öyle degil!
Mında YUNESCO Bütündünya mirası komitetiniñ öz faaliyetinde esaslanğan kaidelerinden birini hatırlamaq kerek: bu ya da başqa topraqnıñ aitligi aqqındaki devletlerara çekişmeler böyle münaqışalı ya da işğal etilgen (anneksiya olunğan) topraqlarda yerleşken abidelernıñ YUNESCO Bütündünya mirası listasına kirsetilmesi içün engel degildir.
Bularnı köz öñüne alıp, Ukrainanıñ muafıq devlet organları yuqarıda añılğan memleketler ile işbirlikte bu mevzunı canlandırıp, nominatsiya dosyesini hazırlavda faal iştirak etip ve işni bu bütün abidelernı Listağa kirsetüvge qadar alıp barmaq kerekler. Bunıñ ile bir vaqıtta bu nominatsiyanıñ ayrılmaz qısmını – Feodosiya, Sudaq ve Balaqlavadaki ceneviz abidelerini Tehlüke tübünde bulunğan Bütündünya mirası abideleri listasına kirsetmek kerek. Bu bu abidelernıñ muntazam halqara monitoringini imkânlı eter ve, ihtimal, işğalcini öz yıqıcı areketlerinde biraz tutar. En azından Ukraina bunıñ içün elinden kelgen epsini yapmalı. Qayd: maqale müellifniñ 2013 senesi sentâbr ayındaki fotoresimleri ile resimlengen, çünki 2014 senesinden berli müellif Rusiye tarafından işğal olunğan Qırım toprağına kirip olamay.
Ukraina medeniyet fondunıñ qoltutuvı ile.