Gogol bizim eñ emiyetli şahsiyetimiz kibi¶
Valeriy Verhovskıy. «Qırım svıtlıtsâ» gazetası, 2017 sene, № 35 sanı
"Kiyev arqasında eşidilmegen bir mucize köründi. Bütün ağalar ve hetmanlar bu mucizege baqmağa toplana ediler: birden dünyanıñ bütün tarafları uzaqtan körünip başladı. Uzaqta Liman mavardı, Liman arqasında Qara deñiz taştı. Tecribeli adamlar deñizden dağ kibi yükselgen Qırımnı da, bataq hisap olunğan Sıvaşnı da tanıdılar. Sol tarafta Galitsiya toprağı körüne edi.
— Bu ne eken? — dep soray edi toplanğan halq qart adamlardan, semada uzaqta hayallanğan, daha ziyade bulutlarğa yapışqan kibi körüngen boz ve beyaz töpelerge kösterip.
— Olar Karpat dağlarıdır! — dey ediler qart adamlar, — olarnıñ arasında öyleleri bar ki, başlarından asırlarca qar eksilmez, bulutlar ise anda toqtap geceley..." Nikolay Gogol «Deşşetli intiqam»
Kiyev, Liman, Qara deñiz, Qırım ve Karpatlar, Karpat arqasındaki topraq – bu Gogolniñ yaşağan dünyasıdır. O Ukraina sınırlarını tamlıqnen belgiledi, onıñ haritasında Sibir, Kreml ya da hatta Belarus yoq, amma hem Qırım, hem bataq hisap olunğan Sıvaş, hem de Karpatlar bar. Nikolay Vasilyeviç, şübesiz ki, bu topraqqa ait edi ve başqa iç bir topraqqa ait degil edi, amma o rus tilinde yazdı ve başqa iç bir tilde yazmadı... Öyle ise o rus yazıcısımı, yoqsa ukrainyami?
«Lanetli qatsaplar» "Sizge aytmaq kerek ki, meniñ sol qulağımda bir qarafatma bar edi. Rus evlerinde lanetli qatsaplar er yerde qarafatmalarnı çoqlaştırdılar». «İvan Fedoroviç Şpoñka ve onıñ halası».
Taras Bulba Gogolniñ povestiniñ soñunda «rus toprağı» aqqında baqırğanda, bu ne edi: konformistik egilüvmi ya da ideoloji ceetten azırlanğan yazıcınıñ mukaddes inancımı? Belki bu sadece dehiyane bir hakikat, bediiy ve tarihiy hakikat edi? Klasikni yañıdan yazmaq ya da onda yoq olğan şeyni tapmaq gayreti pek safça körüne. Üç asırdan soñ emiyetini kaysertken sözlerni sıpırmaqmı? Yaki Taras Bulbanı milliy ideyağa bağlamaqmı?
Gogolnı ulu yazıcı yapqan şey bar — ulu hakikat. Taras Bulba XVII asırğa ait edi, o vaqıtta ise Ukrainada «rus toprağı» dep ukrainler ve belaruslar yaşağan topraqlarnı, о cümleden Novgorod ve Pskov topraqlarını adlandıra ediler; Moskva ve moskovitler bu tarifke kirmey edi. Gogolniñ rus tili iç de Moskva ya da Peterburg tili degil, povestlerindeki ukrainizmler ise öyle doğuru yerleştirilgen ki, haset etmege değer. «O alâ da genç bala, — dep ayta edi o adette, İvan Fedoroviçge qırıq yaşqa yaqın olğanına baqmadan, — o er şeyni nereden bilsin!» — dep tüşüne (rus tilinde!) İvan Şpoñka aqqında «seni pek sevgen halañ Vasilisa Tsupçevskaya».
İ. Levıtska "M. Gogol Venetsiyada", 1996 s., kenevir, yağlı boya
Tarasnıñ küli yüregimde quqa¶
Gogol Ulenşpigel aqqında frenk tilindeki romanda flamand sözlerini saçqan Şarl de Kosterge meñzey. De Koster frenk yazıcısımı ya da gollandyami? Sualni böyle qoymaq manasızdır, çünki o belçikalı ve sadece belçikalı yazıcıdır.
Bununıñ kibi Gogol aqqında da şimdiki gerçeklikten çıqıp sual qoymaq manasızdır. Gogol Küçükrusya yazıcısı edi. Ukraina keçe bilecek bütün yollardan tarih bizge tam da keçken yolumıznı berdi. Gerçekleşmegen egzotika kibi «Ostroh» Volın-kalvinizm leyhası qaldı, neredeyse amelge keçti, amma sadece ğarp bölgesi ile sıñırlanğan yunan-katolik yolu qaldı, amma tarih «neredeyse» sözüni bilmey. 1569 senesindeki Uniya, maalesef, inkişafnıñ başqa muhtemel yoluna soñ qoydı, ukrain topraqlarını Litva Ulu Knâzlığının yurisdiktsiyasından çıkardı ve şimdi Ukraina ile Belarus arasındaki sıñır olğan sızıqnı sızdı. Küçükrusya yeñdi, amma tarihiy neticede yeñildi.
«Ben seni doğurdım, ben seni öldüreceğim» Gogolniñ povestleri sadece «Küçükrusya povestleri» dep adlandırılğan degil, olarnı tek bir hiper-metin konstruktsiyası kibi baqmaq kerek, baştan-başqa er bir ayrı povest müsteqil eser olğanına baqmadan. Olar Küçükrusya edebiyatıdır, amma bu eki kitap — ükümdir: «...qatrandan, tüccardan çıqıp, çekirge kibi saraylarnı ve resmiy yerlernı doldurğan, öz vatandaşlarından soñki quruşnı soqqan, Peterburgnı şikâyetçilernen toldurğan, soñunda kapital toplağan ve tantananen soyadına, o-nen bitken soyadına, въ hecesini qoşqan aşağılık küçükrusyalılarğa».
«Taras Bulba» qahramanları «rus» toprağı içün yiğitçesine küreşeler.
Ve Taras Bulbanıñ doğru torunı demirci Vakuladır, imperatriçanıñ aqlına qazaqlarnı karabinerlerge çevirmek fikri gelgen çeçici daqiqada, o sadece öz Oksanası içün ayaqqap meselesinen qayıra, Oksana ise, aslında, artıq «ayaqqapsız da razı». «Rus toprağınıñ paatırları»nıñ doğrudan-doğruya varisi ise İvan Fedoroviç Şpoñkadır, o «qırıq yaşqa yaqın olğanda» poruçnik rütbesinde harbiy hızmetni bıraqqan ve evlenüvni deşşetli tüşünde körgen.
Ve «asılzade ve haydut» İvan İvanoviç Pererepenko ile «asılzade» İvan Nikiforoviç Dovgoçhun da «paatırlarnıñ» varisleridir; sadece bu «asılzadeler» artıq «ölümcül aqaret» sebebinden kılıçlarğa sarılacaq qazaqlar degiller.
Olar — eski zaman mülkicileridir, hayırhah, amma pasif adamlar, olarda nesil bitti ve olarnıñ mülkü — bütün Ukraina dep oquñız — yoq oldı, ıslahatçılıq meylleri olğan kelbelerge qaldı.
«Tezden neredense uzaq bir qadındaş, mülkniñ varisi geldi, o vaqıtqa qadar poruçnik olıp hızmet etken, qaysı polkta ekenini hatırlamayım, deşşetli bir ıslahatçı. O deral tasarrufat işlerinde eñ büyük nizamsızlıqnı ve bosağalıqnı kördi; bütün bunı o iç bir şübesiz kökünden yoq etmege, tüzetmege ve er şeyde nizam qurmağa qarar berdi. Altı dane güzel İngiliz orağını satın aldı, er bir evge mahsus bir numara çaptı ve soñunda öyle yahşı idare etti ki, mülk altı aydan soñ vasilikke alındı. Hikmetli vasilik (keçken bir oturışçıdan ve solğan mundirli qaysıdır ştabs-kapitandan ibaret) qısqa vaqıt içinde bütün tavuqlarnı ve bütün yımırtqalarnı yoq etti. Neredeyse tamamen yerde yatqan evler tamamen yıqıldı; koylülersa sarhoş oldılar ve çoq doğrusı qaçqanlar sırasına girdiler». («Eski zaman mülkicileri»).
Bunun içün «Taras Bulba»dan sıpırıp olmağan eñ müim cümle — «Ben seni doğurdım, ben seni öldüreceğim» cümlesidir. İhtimalki, özü üküm çıqarğan Küçükrusyanen beraber ölmege qalğanda, hakikatqa qarşı günah işlemegen yazıcınıñ kredoı bu edi.
Yazıcı hâkim degil — o sadece mahkeme kâtibidir.