Gotıya ve Kefe mitropoliyası
Qadımıy Qırım mitropoliyaları haqqında tarihıy malümat.
Yevgen Büket. «Qırım Svitlıtsâ» gazetası, 2018 sene, № 48 neşiri
Kilese meselesinde ruslar öyle adlandırılğan «rus dünyası» kelmezden evel ne olğanı haqqında laf etmege pek sevmeyler. Hususan, bu olarnıñ yaqında «rus Afonı» dep ilan etken Qırımına ait olğanda.
Belli olğanı kibi, hristianlıq Qırım toprağına alâ havariler zamanında kelgen edi. Rivayetlerge görâ, Havari Andrey Pervozvannıy Rus (Qara) deñizniñ şimaliy yalılarında vaz etken, atta Kiyev dağlarına qadar barıp çıqqan.
Qararla 98 senede romalılar Qırımğa katorğağa Roma Papası Klimentni sürgün etkenlerinde, o Hersoneste çoq sayılı hristian cemaatını taptı ve 100 senede şehitlik ölümi olğancığa qadar olarğa vaz etip başladı. Aziz Kliment Qırım toprağında eñ qadımıy olğan, merkezi Tavriya Hersonesinde bulunğan Hersones ortodoks yeparhiyasınıñ birinci yepiskopı sayılır.
Hristianlıq Bospor devletinde de inkişaf ete edi. Bospor yeparhiyasınıñ merkezi onunıñ paytahtı – Pantikapey (şimdi – Kerç) edi. Bospor yepiskopı Kadmnıñ imzası 325 senesindeki Nikeya meclisiniñ vesiqaları altında bar.
V asırda Qırımğa Dunay boyundan Kustantiniyege tabe olğan Got yeparhiyasını köçüreliler. Onunıñ merkezi Gotiyanıñ yañı paytahtı Teodoro (Manqup-Qale) ola. Lâkin qırım gotları hristianlıqnı Dunay gotlarından evel qabul etkenleri ve eñ başından ayrı bir yeparhiyağa birleşkenleri haqqında da bir versiya bar.
Ayrıca Qırım toprağındaki daha eki Kustantiniye yeparhiyası – merkezi Sudaqta olğan Suğday ve XII asırda Suğday yeparhiyasına qoşulğan Ful yeparhiyası haqqında parça-parça malümatlar saqlanıp qalğan.
VIII asırnıñ soñuna qadar yukarıda adı geçken bütün yeparhiyalar Kustantiniye patriarhatlığınıñ arhiyeparhiyaları seviyesine yükseltildi. XIII asırnıñ soñunda ise Qırımdaki ortodoks kafedraları mitropoliyalar seviyesine köterildi. Olarnıñ er birisiniñ tarihi ayrı neşirler mevzusi ola bilir.
Lâkin bu sefer Gotıya mitropoliyasında toqtalayıq, onunıñ ehemmiyeti 1475 senede Qırım hanlığı Osmanlı devletine bağlatılğanından soñ pek quvvetleşti. Manqup yıqılğanından soñ mitropoliyanıñ merkezi Bağçasaray yanında, alâ VIII asırda Meryem Ana ikonasınıñ mucizeli körünmesi yerinde peyda olğan Panagiya manastırı (Aziz Meryem Ananıñ Vefatı skiti) oldı. 1627 seneden evel olmamaq şartınen Gotıya mitropoliyasına Qırımnıñ eñ qadımıy mitropoliyası – Hersones mitropoliyası qoşulğan edi.
Bospor mitropoliyası Kerç genevizliler tarafından zapt etilgeninden soñ Kustantiniye tarafından lağv etildi, bunıñ içün şarqiy Qırımnıñ bütün ortodoks cemaatları Suğday mitropolitine tabe etildi. Soñki kere Suğday mitropoliti 1484 senesinde añıla. 1485 senesinde ise (başqa malümatlarğa görâ – 1616-da) Suğday ve Ful mitropoliyası yañı qurulğan, merkezi şimdiki Kefe (Feodosiya) olğan Kefe mitropoliyasınıñ terkibine kirdi.
Gotıya ve Kefe mitropoliti İgnatiy (1715-1786 ss.)
Nihayet, 1676 senede Qırımnıñ eki mitropoliyası birleştirilip, Kustantiniye patriarhatlığınıñ tek bir – Gotıya ve Kefe mitropoliyası oldı. Sultan III Mustafa 1759 senesindeki fermanında Gotıya ve Kefe mitropolitiniñ omoforı altında bulunğan şeherlerniñ cedveli bar: Manqup, Kefe, Balıqlava, Sudaq ve Azov.
Tarihçı ve etnograf, Azov boyı rumlarınıñ tarihını eñ birinci tetqiq etken Feoktist Hartahay tarafından neşir etilgen qırımtatar tilindeki vesiqa sayesinde Gotıya ve Kefe mitropolitleriniñ episiniñ adları ve idare etken seneleri bellidir. Olar: Mefodiy – 1673 s. noyabr 15-ten, Neofit – 1680 s. mayıs 13-ten, Makariy – 1707 s. iyün 21-den, Parfeniy – 1710 s. dekabr 23-ten, Gedeon – 1725 s. noyabr 25-ten. Soñki mitropolit 1771 senesi aprel ayında kafedrağa kelgen İgnatiy (Gozadinos) oldı.
Bu vaqıtta onunıñ yaşı 60-tan keçken edi. Onunıñ mitropoliyağa kelüvi nevbetteki rus-türk cenginiñ qızğın vaqtına rastgeldi. Osmanlı akimiyeti hristianlarnı öz düşmanınıñ tarafdarları dep sayıp, olarnı taqip ete edi. İş öyle bir derecege yetti ki, mitropolit gizlenmege mecbur oldı. Nihayet, bu şey onı rus kilesinen işbirlik etmege sevk etti.
1778 senesi iyün 16-da imperatriça II Yekaterina adına Qırım hristianlarınıñ Rus imperiyası toprağına köçürülmesi haqqında ricasınen arza berildi. Vesiqada kösterilgen sebep – müslümanlar tarafından hristian ehalisine qarşı devamlı zulumlar edi. 1779 senesi mayıs 21-de mitropolit İgnatiy adına Şimaliy Azov boyunda topraq bağışlavı haqqında ali ferman yiberildi. İgnatiy doğrudan-doğruya Sinodğa tabe olunıp, Gotıya ve Kefe mitropoliti olaraq evelki rütbesinde qabul etildi.
Meryem Ananıñ Vefatı skiti — Gotıya ve Kefe mitropolitleriniñ rezidentsiyası. Şimdiki körünüşi
Köçürüv 1779 senesiniñ soñunda olıp geçti. Bu operatsiyanı moskoviyalı askeriy başçı A. Suvorov idare etti. O vaqıt Qırımnı 31 biñden ziyade hristian ehalisi terk etti, olarnıñ arasında arhimandrit Petr Margosnen beraber ermeni hristianlar ve pastor Yakobnen beraber katolikler de bar edi. 27 biñ hristian Suvorov tarafından zornen sürgün etildi, çünki olar mitropolit artından öz rızasınen gitmege istemediler. Qırım hristianlarınıñ Azov boyuna kelüvi Mariupol dep adlandırılğan şeherge temel qoydı.
Bugünki künide aydın ki, আসলে bu köçürüv o vaqıtta alâ resmiy olaraq müstaqil olğan Qırım hanlığınıñ iqtisadiyatını yıqmaq maqsadınen teşkil etilgen edi. Lâkin ortodoks ehaliniñ büyük bir qısmı, zulumğa baqmadan, baribır ana yurtunda qaldı. 1781 senede Qırımğa İgnatiyniñ yerine yunan papazı Konstantinos Spirandi geldi, o Bağçasaray yanındaki Meryem Ananıñ Vefatı skitinde, Manquşta, Aziz Feodor kilesesinde ve Bağçasaraydaki Meryem Ana mabedinde ibadetlerni kene başlattı.
1786 senede mitropolit İgnatiy vefat etkeninden soñ, Gotıya ve Kefe mitropoliyası rus hükümeti tarafından lağv etildi, onunıñ toprağı ise Rus Ortodoks Kilesisiniñ (ROK) Yekaterinoslav yeparhiyasınıñ terkibine qoşuldı. Hukuqıy ceetten bu 1788 senesi olıp geçti.
Qırımda Aziz Georgiy manastırı (Fiolent) 1794 senesine qadar Kustantiniye patriarhatlığınıñ soñki istihkamı olaraq qaldı, lâkin nihayet yunan keşişleri Rus Ortodoks Kilesisine tabe olmağa qat'iy surette reddetip, manastırnı terk etmege mecbur oldılar.