Graal – Qırımğa alıp barğan efsane¶
Oleksandr Dzüba. «Qrımska svıtlıtsâ» gazetası, 2016 senesi, № 50 sanı
Graalnı qıdıruv çoq asırlardan berli bir çoq nesil şairlerniñ, hayalperestlerniñ ve hatta mistik fikirlerge qapılğan siyasetçilerniñ hayal küçüni heyecanlandıra. Graal özü ne ve o Qırım ile nasıl bağlı?
«Graal» – qadimi frenk sözü olup, onınen büyük tabaq ya da tepsini adlandıra ediler. Bu relikviya aqqında bugünki künge qadar saqlanıp qalğan eñ qadimi vesiqada – 1182 senesindeki provansal şairi-trubadur Kretien de Truanıñ «Perseval, ya da Graal haqında ikaye» romanında Graal éppi şay tasvirlana. Lâkin başqa eserlerde bu relikviya qadeh, kupa ve hatta taş şeklinde kösterile.
Eñ darqalğan versiyağa köre, Graal – İsa Mesihniñ şagirtleri Gizli aqşam aşı künü ondan kadeh alğan ve soñra haçqa çivilgen İsaniñ qanı toplanğan qadehdir. Bu qadehni zeytün terekten oyulğan, yüsekligi 12 ve diametri 6 santimetr olğan bir kupa olaraq tasavvur ete ediler.
Bizans rivayetine köre, daha 394 senesinde qadeh Quduste, Gizli aqşam aşı keçirilgen yerde qurulğan Siyon mabetinde saqlana edi. Bizans kılısasınıñ bayramları arasında İyul 3 künü qayd etilgen Rebbiniñ Mukaddes Qadehini Tapuv bayramı da bar edi. Belki, soñra o Bizans imperiyasınıñ paytahtı Konstantinopolge taşınıp, andaki ortodoks mabetlerinden birinde saqlanğan. Soñra mukaddeslikke ne olğanı belli degil: 1204 senesi Dördünci Haçlı seferi neticesinde Konstantinopol ğarp-avropa cengaverleri tarafından zapt etilgen ve soyulğan edi.
Qadehniñ Garbiy Avropa topraqlarına tüşkeni aqqındaki malümatlar onıñ Şarqtaki qalalarınıñ birinde gizlengeni haqqındaki haberler ile yan-yana tura, ve Graalniñ soñraki taqdiri haqında versiyalardan biri bizi Qırım dağlarına alıp bara – guya o andaqqa Bizansnıñ yıqıluvı vaqtında tüşken. Graalniñ soñraki taqdiri Cenubiy Qrımnıñ orta asırlar tariḫı kontekstine örüle. XII-XV asırlarda dağlıq ve dağaldı Qırım topraqlarında paytahtı Mangup-Qale şeerinde olğan, Bizansqa dostça münasebette bulunğan kiçik Feodoro knyazlığı bar edi, onıñ territoriyası Yamboliden (şimdiki Balıqlava) Alustonğa (şimdiki Aluşta) qadar uzana edi.
Bu knyazlıqnı ermeni tamırlı Gavras çar sülâlesi idare ete edi. Eali etnik ceetten oldukça çeşit-türli edi: anda qırım gotları, alanlar ve yunanlar yaşay ediler, olarnı ortodoks dini birleştire edi.
Kiçik devletniñ vaziyeti pek eminsiz edi. Efsane feodoritlernen Qırım yarımadasınıñ cenubiy yalı boyunda koloniyaları olğan cenevizliler arasındaki cenk haqında ikaye ete (tariḫtan ise knyazlıqnıñ cenevizlilermen mındaki cenkleri ep olıp turğanı belli). Bu cenk esnasında cenevizliler Feodoro hükümdarlarına şart qoydılar: olaraq qaysıdır bir altın beşikni bersinler, soñra cenk bitecek.
Vaziyet öyle telükeli edi ki, knyaz qora-qabilesinen beraber Basman dağınıñ qobalarından birinde gizlendi ve o sırlı altın beşikni de anda gizledi. Ondan soñ dağlarda zelzele ve heyelan oldı, altın beşik ise insanlardan işançlı şekilde gizlenip qaldı. Maraqlı yeri şundaki, bu efsaneni qısmen arheologik tetqiqat materialları da doğrulay. Alimler Basman dağında vaqtında XIV ya da XV asırda şiddetli zelzele neticesinde yıqılğan bir yerleşüv yeri bulunğanını tesbit ettiler. Dağ qobalarından biriniñ içinde ise üstüne tüşken taş qoyrusı altında ezilgen insan qaqası tapıldı.
Gizli Mangup altın beşigi özü ne olğanı haqında çeşit-türli farazlar aytıla edi. Bazıları, söz Moskva çarı İvan III tarafından Feodoro knyazı İsaaqqa bağışlanğan altın vaptiz tasçığı haqında kete dep sayalar. Başqaları ise onıñ Çingiz hannıñ efsaneviy beşiginen beñzerliğini köre ediler. Eñ diqqatlı qırım tetqiqatçıları ise bu kiçik devlet yaşağan vaqıtlardan qalğan mabetlerniñ divar resimlerinde bir mühim detaynı farq ettiler. Olarda sıq-sıq sabalı kadeh-beşik motivi rastkeleşe. Hristian ananesinde kadehteki bala Mesihni timsal ete.
XX asırda bu Qırım efsanelerine eki quvvetli devletniñ mahsus hızmetleri büyük maraq kösterdiler, olarnıñ arasında, o cümleden Qırım dağlarında da cenk ketmekte edi. Garip bir tesadüf neticesinde, ya da belki hiç de tesadüf olmayaraq, Graal için yarışta reqip taraflar olaraq özlerini Garbiy Avropa cengaverleriniñ varisleri sayğanlar ile özlerini Bizans imperiyasınıñ imperiya ananeleriniñ varisleri sayğanlar çıqtı.
1926-1927 senelerinde Qırımda SSCB NKVD-niñ kriptografiya boyunca mahsus bölüminiñ Aleksandr Barçenko başlığında çalışqan hodamlar grubu faaliyet başladı. Lâkin Graal haqında olardan birev de arartıp laf etmemege tırışa edi; resmiy versiyağa köre grup umumiy olaraq Qrımnıñ qoba şeerlerini tetqiq ete edi. Lâkin taqımğa astrofizik Aleksandr Kondiayn kirgen edi, o ise çekistler ekspeditsiyasınıñ başqa, ilân etilmegen maqsadını, yani bundan birkaç biñ yıl evel Orion burcundan dünyağa tüşken yerdışlı taşnı qıdıruvnı tarif etti.
Maraqlı yeri şundaki, Volfram Eşenbahnıñ XIII asırda yazılğan «Parsifal» poemasında Graal Lutsiferniñ tacından dünyağa tüşken taş şeklinde tasvir etile, Graalniñ timsaliy adı – «Orion taşı» da mından kelip çıqqan. Qıdıruvlarnıñ soñı acınıqlı oldı: 1941 senesi, Almaniyamen cenk başlamazdan evel, ekspeditsiya yolbaşçısı Aleksandr Barçenko atıp öldürildi.
Bazıları, söz Moskva çarı İvan III tarafından Feodoro knyazı İsaaqqa bağışlanğan altın vaptiz tasçığı haqında kete dep sayalar. Başqaları ise onıñ Çingiz hannıñ efsaneviy beşiginen beñzerliğini köre ediler. Eñ diqqatlı qırım tetqiqatçıları ise bu kiçik devlet yaşağan vaqıtlardan qalğan mabetlerniñ divar resimlerinde bir mühim detaynı farq ettiler. Olarda sıq-sıq sabalı kadeh-beşik motivi rastkeleşe. Hristian ananesinde kadehteki bala Mesihni timsal ete.
Bu qıdıruvlara Şuralar memleketi mahsus hızmetleriniñ reqipleri – Natsional-sotsialistik Almaniya da büyük maraq kösterdi. Graal qadehi Adolf Gitler kibi belli bir mistikçige kerek oldı. Ekinci dünya cenginiñ quvvetli vaqtında o bu mukaddeslikni tapmaq emrini berdi. Natsistler başlığı, ihtimal, özü de acayip hususiyetlerinen belli olğan qadimi relikviyanı elde etmege istedi. O onıñ artefaktlar kolleksiyasını oldukça zenginleştirecek edi. Vena Hofburg müzeyinde onıñ tabileri ol vaqıtta artıq romalı tsenturion Longinniñ süñgüsini tapqan ediler, guya onıñ ile İsaniñ vücudı sançılğan edi.
Bu süñgüde de mistik-natsistlerge sehrli quvvet çeşmesi körüne edi, ve Gitler süñgü onıñ amansız düşmanları – Amerika ve Büyük Britaniya üzerinde ğalebe qazanmağa yardım eter dep ümüt ete edi.
Almanlar Qırım toprağına ayaq basqan soñ, olar, özleriniñ qızıl yıldızlı evelkileri kibi, Qırım dağlarında Graalni qıdıruvğa başladılar. Sırlarnı çözmek için eñ celp etici yerlerde qıdırdılar: Çufut-Qale qalesinde, anda qaray kenasaları, Toqtamış hannıñ qızı Canike-hanım dürbesi ve çoq sanlı qobalar diqqatnen baqıp çıqıldı. Tatar camilerinde de, eski mabetlerniñ qalıntılarında da, Kermençik qalesi harabelerinde de qıdırdılar.
Almanlar Qırım toprağına ayaq basqan soñ, olar, özleriniñ qızıl yıldızlı evelkileri kibi, Qırım dağlarında Graalni qıdıruvğa başladılar. Layiha yolbaşçısı olaraq «Graalritter» – Graal cengaveri laqabı olğan Otto Olendorf tayin etildi; cengaver tek degil edi, onıñ komandası tübünde «Aynzatsgruppa D» bar edi, bunıñ için mistik tetqiqatlarda onıñ yardımcıları eksik degil edi. Sırlarnı çözmek için eñ celp etici yerlerde qıdırdılar: Çufut-Qale qalesinde, anda qaray kenasaları, Toqtamış hannıñ qızı Canike-hanım dürbesi ve çoq sanlı qobalar diqqatnen baqıp çıqıldı. Tatar camilerinde de, eski mabetlerniñ qalıntılarında da, Kermençik qalesi harabelerinde de qıdırdılar.
Lâkin Qırımda Graalni ne bolşeviklerge, ne de natsistlerge tapmaq qısmet olmadı. Lâkin sırlı artefaktnı qıdıruv tariḫı öz devamını tapıp biler, çünki Qrımnıñ yañı işğalcıları onı boşuna mukaddes yarımada dep adlandırmaylar.