Yarımadanıñ etnik mozaikası: yunanlar¶
Valeriy Verhovskıy. «Qırımska svıtlıtsâ» gazetası, 2016 senesi, № 40 sayısı
Yunanlar daha milâttan evel beş yüz yıl ögüne Qırımnı özleri içün keşf ettiler. Ve tam yunanlarnı ilk Qırım köçkenleri dep adlandırıp ola bilemiz. Biz keçmişke baqamız ve onda bugünki künniñ sımalarını tapamız…
Qırım yarımadası tarih boyunca Şarq ve Ğarp içün, avropalılar ve asiyalılar içün, köçebeler ve deñizciler içün dünyanıñ soñu edi. Onda kele ediler ve anda qala ediler. Halqlar özenlengen yaşam tarzını deñiştire, öz adlarını deñiştire, qomşularınıñ medeniy elde etkenlerini benimsey ve yañı dinlerni qabul ete ediler. Oradan soñra Qırım toprağında doğğan yañı bir şeynen varlıqlandırmaq içün büyük dünyağa çıqa ediler.
Yunanlar Qırım yarımadasınıñ ilk sakinlerinden biri ediler. Öz oykumenasını toqtavsız kenişletüvde, olar özleri Misafirçel olmayan dep adlandırğan Qara deñizden keçip, Tavrida yalılarına ulaştılar. Yüzlerce yıl olarnıñ polisleri İskit meskenlerinen yan-yana bar edi. Olar uzaqtaki metropoliyadan barğan sayın ziyade ferqlene, qomşu halqlardan barğan sayın ziyade şeylerni alıp qabul ete ediler.
Bugünki Yunanistan özüni çoq sayılarda Elladanen bir tuta, amma yunan medeniyeti dünyanıñ inkişafına ve tarihiy vaqialarnıñ ketişatına bayağı keniş territoriyalarda tesir etti: bugünkü Pakistan’dan Şimaliy Afrikağa qadar — Sofokl ve Gomerıñ dili yañğırağan, goplitlarnıñ demir adımları duyulğan, topraqta alâ daa yunan sikkeleri tapılğan er yerde.
O devirlerden Qırım yarımadasınıñ qısmeti Yunanistan qısmetinen ayrılmaz bağlı edi — şan-şöhretniñ yükselmesi ve yıqıluvı, onun deñişmesi ve yañıdan doğuvı Tavridanı da yan keçmedi. Ellada, Makedoniya, Roma tarafından yutuluvı, nihayet — terkibine Qırım da kirgen Şarqiy Roma imperiyası. Qırım (ve Azov boyu) yunanları eki subetnik gruppağa bölüne: urumlar ve rumeyler. Bu eki söz de biz Vizantiya dep adlandırmağa alışqan Romey (Roma) imperiyasınıñ adından kelmektedir. Ebet, Qırım yunanlarında vizantiya unsurları ellin unsurlarına baqqanda episi ziyade sezile. Rumey dili zamanevi Yunanistanda qullanılğan dilden ziyade vizantiya yunan diline oşay. Urum dili ise umumiy olaraq türk dillerine mensuptır ve qırımtatar dilinen soydaştır.
Vizantiya yıqıldı, dünyanıñ haritasından yoq oldı, amma özünden soñ medeniyetiniñ adacıqlarını bıraqıp ketti, olardan biri Qırımda edi. Yunan dili, got dilinen beraber, bayağı uzun — bir qaç yüz yıl — ömür sürgen Feodoro devletinde, Türkiye ekspansiyasına oğrağanğa qadar baş dil edi. Bu bütün halqlar — gotlar, iskitler, kimmeriyler — qayerge ketti? Halqlar iç bir yerden peyda olmaylar ve iç bir yerge yoq bolmaylar. Medeniyet boş yerde anında yaratılmay. Demek, etnik toplulıqnıñ şekillenüv süreci uzun ve mürakkep olıp, onu bir qaç sözge sığdırmaq mümkün degil. Ve o iç bir vaqıt doğru sızıqlı olmay.
Orta asırlarda pravoslav dini çoq vaqıt yunan dini dep adlandırıla edi, onu tutqan insanlar ise başqa soy-tamırlarına baqmadan «yunan» sayılıp ola ediler. Hususan Qırımnıñ yazılı menbaları daha on üçündji asırda «yunan dinindeki tatarlar» haqqında hatırlata ediler. Amma endi keledjek, on dördündji asırnıñ başında Qırımda hakim mevqiler İslâmğa keçti. Orta asırlarda tam da diniy mensuplıq tayin etici edi, etnik mensuplıqqa yañı devirde berilgen emiyet berilmey edi. Hristiyanlar Qırım hanlığında azlıqta qalğan soñ, olar ayrı bir cemaat oldılar.
Böyle şartlarda on dördündji-on sekizindji asırlarda Qırım-yunan etnosı şekillendi. Acaba, meselâ, urumlarnı Qırım ve Ukrainanıñ yerli etnosı saymaq kerekmi? Bıraq alimler bu haqqında tartışsınlar. Urumlar özlerini yunan halqınıñ bir qısmı ve aynı vaqıtta Ukraina milleti ile bir tutalar.
1778 senesi Yekaterina Ekinci Azov boyundaki yunan köçkenlerine meydanlılığı on üç biñ kvadrat kilometr olğan topraq bağışlay, bu ise Qırım yarımadasınıñ yarısına teñdir. Qırımıdan episi bolıp otuz biñden ziyade köçken çıqtı, olardan on sekiz biñi yunanlar edi. Şay etip Azov deñiziniñ qarşı yalıındaki çölinde türk ve Qırım adları ile meskenler peyda oldı: Manguş, Bugas, Çerdaklı, Qaran, Urzuf, Eski Qırım ve, elbette, Yalta. Köçüv fikrinin faal propagandacısı mitropolit İgnatiy öz hızmeti içün üç biñ ruble aldı.
Rusiyet hakimiyeti Qırım hanına ve onun etrafındakilerge mükafat içün altıralarnı da esirgemedi. Lâkin köçkenler yañı vatandan ve belgilengen rus nizamlarından sevinç duymadılar. Qırım hanlığı Rusiyetke qoşulğan soñ çoq Qırım yunanında Qırımğa qaytmaq istek peyda oldı, amma imperiya hakimiyeti olarğa bunı yasaq etip edi. Hatta isyanlarğa qadar varıp yetti.
1807 senesinden 1859 senesine qadar muhtar Mariupol yunan okrugı bar edi. Soñra onu lâğv ettiler. Yunan olmayanlarğa mında yerleşüv yasağını da lâğv ettiler. Ukrainler ve ruslar bu ülkeni meskenleştirmege başladılar. Mariupol büyük bir industrial şeerge çevirildi ve bugünge qadar şay bolıp qala.
Er şey sade degil edi, Qırım toprağından köklerni suğurıp çıqaruv ve yañı ülkede yerleşüv qolay degil edi. Lâkin yine de Azov boyu yunanları içün Ukraina toprağı öz toprağı oldı. Tek Mariupol ülkesi degil, bütün Ukraina. Kıyiv gubernatorı Fundukleyni, Harkiv universitetiniñ tesisçisi Vasıl Karazinni (onun ecdatları Karadji soyadını taşıya ediler), ressam Arhıp Kuindjini hatırlamamaq mümkün degil. Harkivli dizel motorları konstruktorı, yunan Konstantin Çelpan T-34 tankı içün V-2 motorını işlep çıqardı. Ukraina medeniyetini bestekâr İvan Karabıtsız, Ukraina ilmini — nüve fizikçisi, UNÂ vitse-prezidenti, Ukraina Qahramanı Viktor Bar’yahtarsız tasavvur etip olamaymız.
Qırımda yaşağan yunanlar 1944 senesi daa Stalin sürgünligine oğradılar (buna baqmadan Yunanistan Ekinci Dünya cenginde Gitler tarafında degil, tam müttefiqler tarafında edi). Eali sayımına köre, bugün Qırımda tek üç biñ etnik yunan yaşay. Azov boyunda — seksen biñ.
Qırım yunanlarını yarımadanıñ yañı gerçekliginde ne bekley? Tarihnı unutmayalım, o keçmişniñ yañlışlıqlarından netice çıqarğan insanğa çoq şey ögrete biler. Büyük çarlar içün ayrı insanlarnıñ — ve hatta ayrı halqlarnıñ — qısmeti pek emiyetli degil edi. Bu tarihnıñ dersidir. Ve daa bir ders şundaki, halqlarnı ve ayrı insanlarnı qurban etken bütün büyük imperiyalar yoq oldı, iç bir çarlıq ebediy olmadı.