Mısırda ukrainler¶
Hrıts Bojok. «Qırım svıtlıtsâ» gazetası, 2020 senesi, № 1 sanı
«Mısırda ukrainler» hâtıralarınıñ müellifi Hrıts Bojok 1890 senesi Hluxiv bölgesindeki Holopkiv köyünde doğdı. Ukrain Halq Cumhuriyeti ordusınıñ podporuçigi, mühendis-tehnolog, yırcı, pedagog, 1939 senesi martta Karpat Seçiniñ yarım bölüginiñ komandanı, siyasiy mahbus, papaz, publitsist, metsenat, Sımon Petlüra Haçı ve Cenk Haçı cengveri. Keltirilgen parçalarda – onunıñ Qırımdan (soñra – Türkiye ve Mısır, anda lâgerde teşkil etilgen ukrainlerni teşkil etüvnen oğraşqan) denikinçilernen qaçqanı haqqında hâtıraları. 1922 s. Çehiyağa köçti. 1930-ıncı seneleri Zakarpatyada çalıştı, Husttaki «Nova Stsena» tiatrinde qısqadan çıqışlar yaptı, 1939-da macarilercen apis etildi.
1944 senesine qadar Lemkivşçınada ziraat orta mektebinde ders berdi; 1945 senesinden başlayıp Regensburgda Ukrain Tehnika-Ziraat İnstitutında ders berdi. 1948 s. Avstraliyağa hicret etti, Adelaidada yaşadı, anda 1993 s. vefat etti. Avstraliyadaki Taras Şevçenko adına İlmî Cemiytniñ (NŞT) azası edi.
Şiddetli suvuqlar bar edi. Kezlevge Denikin ordusınıñ yarım-can askerlerinen eşelon arqasından eşelon kele edi. Hastahane içün kelşikli bütün binalar hastalar ile tolu edi. 1919 senesi dekabrniñ ekinci yarısında stantsiyada, Qırımda o vaqıtqa qadar duyulmağan 30 derecelik suvuq qatılığı tübinde, alâ daa canlı adamlarnıñ qalıntılarını yükten boşata ediler – «tepluşkalar» açıq tura edi, çünki olarnıñ sakinlerine artık sıcaq kerek değildi… Manzara deşşetli edi, ve herkes tüşüne edi ki, bahtlı qısmet olmasa, olarnıñ yerinde olur edi.
Donğan askerlerni arabalarğa terek kibi, bir-biriniñ üstüne qoya ediler. Maña bu episi öyle ta'sir etti ki, men birden sıtmalandım ve tif hastalığınen hastalandım. Beni öyle qaltıratay edi ki, özüme yer tapamay edim. Bu arada bizim vagonnı boşatuv sırası da keldi. Tüşünem, bu belâdan nasıl çıqayım? Bındüj arabağa oturıp olursıñ, lâkin turıp olurmısıñ, tursañ da, donğan el ve ayaqlarnen. Özüni qoruv instinkti tez çalıştı… Arabadan tutunıp, onunıñ arqasından çaparım dep qarar berdim. Zor edi ve 40° sıtmanen ağır yolğa dayanırımı dep ümüt ğayıp ola edi.
Gözlerde turlı tüslü ateçikler yıltıray edi, baş tüşüncelerden ve yüksek sıtmadan ağırlaşqan edi, ayaqlar zorlanıp kete edi, bir yerge biraz büdremek kafi edi – ve artık turmaz edim… Böyle bir tüşünce ileri-ileri hayday… Nihayet «Çarskaya Daça»* – soñki yol. Çoq yahşı. Zevqnen tutamımı aldım ve padışah yuvasına doğru merdivenlerden çıqtım. Cesurlıqnen ögge tüzeldirdim, lâkin merdivenlerden yuqarığa, ekinci qatqa çıqıp olamadım, quvvetim yetişmedi. Merhamet hemşiresi birinci qatnıñ ekinci qapısını kösterdi, anda da yerleştim. Lâkin çoqqa degil, çünki tizden suvuq başımnı öyle qaplap ala başlağanını duydım ki, dayanmağa quvvet yoq edi.
Etrafqa baqtım – ve hepsiniñ ölü olğanını kördüm, çünki rüzgâr oda boyunca serbest ese edi, tek bir şışesi bile olmağan pencereler onunıñ ögüne keçip olamay edi. Emeklep, bu evden çıqtım ve beni bir yerge yerleştirmelerini rica ettim, bez töşegimni de özümnen çekip bardım. Öyle etip özümni saqladım.
Çoq keçmeden bizi hastahanege taşıdılar, anda hekim bizi muayene etti ve ilk yardım kösterdi. Men hemşireden tonumnı da getirmesini rica ettim, çünki yorğan tübinde çoq suvuq edi; o hepsini yaptı, lâkin sıq-sıq yanıma kelip benden bir şeyler sorap turğanı tuhaf görüne edi. Soñra maña ayttı ki, alım çoq tehlikeli edi ve o benim bunca şeyge nasıl dayanğanıma taaccüp etken, lâkin şimdi, o ayta, episi yolunda ve ağırlaşmalar olmasa yahşı neticeler beklemege ola.
Hastalar aralıqsız kelgeni ve olarnı yerleştirmege yer olmağanı sebebinden, azca hekim baquvına muhtaç olğanlarnıñ hepsini yañıdan sağalğanlar taqımına yollay ediler, anda hekim arada bir herkesniñ sağlığını teşkerip tura edi. Lâkin çoq ötmey mında da sıqlıq oldı, onun içün alâ daa baqovğa muhtaç olğanlarnı da ayrı bölükke yazalar edi.
Kezlevge dört borulı gemi-dev geldi, ve kimge 5-6 hafta raatlıq kerek olsa, komissiya tarafından parohodğa yazılğan cedvelge kire edi. İstegen barmı dep soray ediler. Beni de isteyim dep yazdılar, lâkin «tüşmeyim». Benim bahtıma, çoq «patriot» vazgeçti, onun içün benim namzetliğim de qabul olundı. Askeriy müdür herkesge bir çift denikin «çıñırağı» (biñlik rubleler)** berdi, olarnıñ qarşılığında herkes biraz aş satın almağa tırışa edi: konservler, ötmekler v.b., ve sevimli musafirniñ güvertesine yahşı niyetnen kete edi ki, turlı tüslü ecnebiler bizim toprağımızda yaratqan o deşşetni artıq körmeyecek… Özüm, başqa kimseniñ yardımısız yürgenim içün, sıq-sıq güvertege çıqmağa ve rahatsız qazaq deñiziniñ coşqun dalğalarınen zevqlenmege imkânım bar edi…
Qarındaşlar Hrıtsnıñ nerege ğayıp olğanını bilmey… Podvaldan qaçqanını ve Mıkolayiv yaqınındaki alman hutorında olğanını bileler. Lâkin denikinçilerde de oturğanını bilmeyler, ta ki quban starşinası qurtarğangace, anda ise yañıdan tif itaat ettire ve yataqqa zıncırlağança. Katerınoslavdan maxnoçılar tarafından patlatılğan köpür aştından eñ yaqın stantsiyağa yolculıq hatırğa tüştı, anda yol boyunca donğan askerler bütün yol boyunca 4-6 kilometr mesafe içünde, sanki ilerilep olğan bahtlılarnıñ hürmet bekçileri kibi oturğan ediler. O vaqıt benim ayaqlarım da artıq ileride yürümege istemey edi, lâkin men öz irademnen olarnı yaşamağa – ileri ve ileri kütmeğe mecbur ete edim. Qorantanı ve herkesni belgisiz qısmetke qaldırmaq ağır edi, lâkin oldı!.. Tüşünceler doğma yurtqa uçay edi, o yurtnı körmek artıq nasip olmadı…
Sevastopolda gemini hastalarnen taqa doldurdılar, ve ögümüzde bir düze deñiz manzarası açıldı.
…Sıq-sıq kederli defin merasiminiñ şahidi olmağa tüşe edi: duacılıq vazifesini eda etken hekim dualar oquy edi, ölüni çarşafnen saray ediler ve tahta boyunca suya tüşüre ediler – suv şolp etip ses çıqardı, – ve deñiz ebediyen onunı saqlay edi. Çatqısına kimse çelenk qoymaz, Yeşillik bayramında kimse mezarlarğa kederli söznen añmağa gelmez…
Nihayet uzaqta Aleksandriya*** göründı. Qırımda şiddetli qışnı bıraqqan bizlerge mında yeşil palmalarnı qarşılamaq ve sıcaq avadan nefes almaq hoş edi.
[Qahirada] sıqıcı ömür lâger sakinlerini yaqınlaştıra edi. Yavaş-yavaş ukrainler öz aralarında tanışa ediler. Ordu cenk operatsiyaları ukrain toprağında keçkenini ve mında ekseriyetnen mobilizatsiyalar keçirilgenini hatırlağan soñ, olarnıñ mında çoq olğanı belli edi. Hem ordu, hem de yañıdan sağalğanlar çoqısı «başqa milletlerden», eñ başta ukrainlerden ibaret edi. Böyle etip, qap-qaranlıq ecnebiy deñizde ukrain ömrü canlana başlağan edi. Her adımda duyula edi ki, çar rejimini temsil etken bu bütün kütle terbiyesiz «bölünmezlik» fıkırınen bir fikirde degil.
Etrafta ecnebiy ruh seslene edi, lâkin bu büyük kütlede eñ azı 3/4 ukrain elementi olğanı duyula edi, o bütün gönülliler kayfiyetlerine tamamen duşman edi. Ukrain subaylarını bir tüşünce rahatsız ete edi: mında, gurbette, qara-yüzler rehberliginden nasıl qurtulmalı. Bu rengârenk elementte çar Rusiyesi adlanğan eñ semiz tüccar hatunnıñ harbiy quvveti qurulğanı tuhaf edi, ve biz, ekseriyeti ukrainler, onu mında temsil etemiz.
Gönülliler Qırımğa ketken soñ lâgerde [Tel-el-Kebir] biraz ferahlıq oldı. Anda olarnı general pagonları beklemedi – Vrangel avanturasından çoq kimse sağ qalmadı; qalğanları nemli toprakta yuqlay ya da, saqat olıp, öz qısmetini qarğay.
Hrıts Bojok. Mısırda ukrainler. – Regensburg: «Ukrainske slovo», 1946.
- Kezlevdeki «Çarskaya daça» sanatoriyası XVIII asırnıñ soñunda Yekaterina II emirinen esaslandırılğan edi. Sovet devrinde sanatoriya Mayıs şerefine adlandırıldı, 1960 senesi o «Primorye» adını aldı. ** «Çıñıraqlar» dep «Rusiye cenübiniñ silâhlı quvvetleri»niñ 1000 rublelik banknotına Kremlinıñ «Çar-çıñırağı» («Царь-колокол») tasviri içün dey ediler. Odessa, Rostov, Novorossiysk ve Yekaterinodardan başqa, para belgileri Simferopolde (tek 1000 ruble nominali) ve Kefe de basıla edi. *** Aleksandriya (Oleksandriya) – Mısırnıñ baş deñiz limanı ve büyükligi ceetinden ekinci şeheri.