Gürcı yazısınen Qırım tarihınıñ saifeleri
Qırım topraqlarında gürcı ruhı.
Sergey Konaşevıç. «Qırım svıtlıtsâ» gazetası, 2017 senesi, 18-inci sanı
2017 senesi mart ortasında, Qırımda Rusiyenen «yeñiden birleşme» kününü qayd etmege hazırlanğanda, Kerç internet resurslarından birinde «bayram» arfesinde şehir temizlenmegeninden ğayrı, hatta kilseler de çöpke batqanına narazılıq peyda oldu. «Hatta Yaqutistanda bu mımtaq künni sığın yarışlarınen qayd etecekler, Kerçte ise doğrudan-doğruya Mukaddes Nino gürcı kilsesi ögünde çöp yığınları – qutular, çalı-çırpı ve ev qalıntıları toplanğan. Bu, şehirdaki "sahiplerniñ" ve kommunal hızmetleriniñ seviyesini açıq-aydın köstere», – dep qayd etti közden keçirüv müellifi ve muafıq fotoresimlerni ekledi. Tescil etilgen manzaralar, hemen-hemen üç yıl devamında Rusiya taşrasınıñ «yüksek standartlarına» ketirilgen Qırım içün artıq bir şaşılacaq şey degil. Lâkin, diqqatnı evelde iç eşidilmegen qafqaz üslûbındaki ufaq kilseniñ özü celp etti.
Kerçteki Mukaddes Nino kilsesi işğalden evel
Vatandaşlar hâtırasına¶
Kerçteki Mukaddes Nina, Gürcistannıñ hristian aydınlatıcısı şarafına açılğan mabet Gürcı Ortodoks Kilsesine (GOK) ait, onunıñ Kerçteki cemaatı, galiba, yarımadada yegânedir. Yanında evel qurulğan Gürcı diasporası evi bar. 2012 senesi mayıs 9-da binası öz vaqtında GOK Patriarhı İllâ II tarafından hayırlanğan mabetni GOK Borjomi ve Bakuriani mitropoliti Serafim (Cocua) takdis etti. Kilse Ukraina ve, hususan, Qırım gürcı cemaatınıñ bağışlarınen Ekinci dünya cengi vaqtında helâk olğan vatandaşlar hâtırasına qurulğan edi.
Mabet-ânıt Kerç-Eltigen operatsiyasınıñ iştirakçısı, Çernigiv vilâyetinden olğan, 1944 senesi ocaq ayında cengide helâk olğan ve Kerç boğazınıñ diğer yalı dağında defn etilgen kapitan Andriy Miroşnık şarafına adlandırılğan soqaqda yerleşkeni de tesadüf degildir.
1940-ıncı senelerniñ başında Gürcistandan 700 biñ insan seferber etildi, olardan yarısı vatanına qaytmadı. Kerç içün cenklerde, ali komandanlıqnıñ teşebbüsinen «rus olmağan halqlar» arasında cenk ruhını yükseltmek içün milliy harbiy birleşmeler teşkil etilgende (aynen böyle ifade qullanılğan edi), her üç gürcı askerinden biri helâk olğan ya da ğayıp olğan sayıldı. O vaqıttaki hâtıralarğa köre, şura harbiy yolbaşçıları askerlerni Qırımğa tamamınen hazırlıqsız yollay ediler.
1992 senesi haziran 13-te, helâk olğanlar hâtırası kününe, Kerç yaqınındaki Glazivka köyünde cenk vaqtında helâk olğanlarnıñ defn yerinde gürcı diviziyası askerlerine ânıtnıñ tantanalı açılışı olıp keçti, onunıñ temeline Gürcistan toprağınen kapsula qoyulğan edi. Aqyar yaqınındaki Sapun-dağ yanında alâ 1961 senesi 1944 senesi mayıs ayında şehirti azat etkende helâk olğan 414-ünci gürcı atıcı diviziyası qahramanları hâtırasına azametli memorial-nekropol qurulğan edi.
Kerç memorialını Qırımnıñ Rusiya işğalinden bir qaç yıl evel belli gürcı artisti Vahtang Kikabidze ziyaret etti. Aynen o yerlerde 1942 senesi onunıñ babası – kiçik leytenant Kostântın Kikabidze, jurnalist, zadâğan soyundan kelgen insan ğayıp olğan edi. «2008 senesi Rusiya beni Halqlar dostluğı ordeninen mukâfatlamağa qarar berdi. Ben ise o vaqıtta Gürcistanğa kirgen tanklarnı körüp, basitçe episinden qapanıp... ağlaşqan edim. Elbette, mukâfatnı red etip, Rusiyede ayağım olmaycaq, dep ayttım», – dep öz vaqtında haber etti Ukraina tarafından halq artisti unvanı berilgen körfezatlı sanat erbabı.
O vaqıt ol Moskvadaki 70 yıllıq yubileyi munasebetinen konsertlerini ləğv etti ve bergen sözünde halâ dura. 2014 senesi bir mülâqatta Kikabidze mırza Kyivdeki Liyaqat İnqılâbında ve Donbasstaki antiteror operatsiyasında iştirak etmek içün bir qaç on yıl yaşlaşıp olamağanı içün acındı, – aks alda ol Ukrainanı azatlıq mücadelesinde mütlaqa qatılacaq edi. Bununen beraber, vatanda soy-soplarınıñ mezarlarını ziyaret etmek imkânından mahrum olğan şimdiki ukrain milliy-azatlıq kütleşmeleriniñ iştirakçıları olğan qırımlılarnı ve doğma topraq tışında ebediy rahatlıq tapqanlarnı añmamaq mümkün degil.
Kerç yaqınındaki Glazivkadaki memorial
Gürcılarnıñ Qırımda tam olaraq ne vaqıt peyda olğanı belli degil. 2014 senesi Qırımğa Rusiya müdahalesinden soñ bu halqnıñ yarımadadaki tarihi aqqında tarih ilimleri kandidatı, ONU dotsenti Oleksandr Muzıçko ikâye etti. Mütehassıs Qırım gürcılarınıñ tarihi ne parçalap, ne de kompleksli şekilde ögrenilmegenini qayd ete ve salname ile arheologiya malümatları Qırım ile Gürcistan arasında munasebetlerniñ alâ antik devirlerden belgilengenini köstere. XVIII asırda Qırım esaretinden qaçqan gürcılar Zaporojya Seçikazaqları sıralarına qoşula ediler. Etnograf Oleksandr Rıbalko gürcılarnıñ 1778-1780 seneleri Şimaliy Azov boyuna sürgün etilgen Qırımnıñ hristian ealisiniñ arasında olğanını qayd ete: Oleksandr Muzıçkonıñ malümatlarına köre, o vaqıt Qırımdan eki yüzğace gürcı sürgün etilgen edi.
Qırım tarihınıñ muhtelif basqıçlarında gürcı tamırlı körfezatlı şahıslar iz qaldırğanlar. 1833-1850 seneleri Kerç vali-gubernatorı harbiy adam, knâz Zahariy Herheulidze edi. 1906-1916 seneleri Yalta vali-gubernatorı İvan Dumbadze edi, ol monarhist, qarasotnâcı, oppozitsiyanı taqip etici – şimdiki tilnen aytsaq, radikal rus milliyetcisi olaraq tanıldı. XIX asır soñunda Kerç, Yalta ve Kefe limanlarınıñ qurulışında mühendis Mıhayıl Gersevanişvili faal iştirak etti.
1912 senesinden başlap Qırımnı bolşevikler zapt etkenge qadar Tavriya yepiskopı, soñra ise arhiyepiskopı Dimitriy (dünyada Davıd, büyük shımada Antoniy) Abaşidze, gürcı asılzade soyunıñ evlâdı edi: 1930-ıncı seneleri ol Katakomba kilsesiniñ Kyiv gruppasına başçılıq etti, Kyiv almanlar tarafından işğal olunğan vaqıtta vefat etti ve Ukraina paytahtında defn etildi, 2011 senesi ise UKC MP Kyiv yeparhiyasının yerli hürmetli mukaddesi olaraq azizler sırasına kirsetildi. Ayrıca añmaq kerek ki, 1918 senesi nisan ayında UNR Ordusı gruppasınıñ Qırımğa şanlı seferiniñ iştirakçısı Zaporojya korpusınıñ komandanı general Zurab Natiyiv (Natiyev, kerçek soyadı – Natişvili; bazı menbalarda Oleksandr adı berile), soy-tamırından acar edi.
Glazivkadaki memorial
Qırım gürcı cemaatı¶
Oleksandr Muzıçko Qırımnıñ demografik manzarasında gürcılarnıñ payı aqqında geniş malümatlar ketire. Rusiya imperiyasınıñ 1897 senesindeki eali sayımına köre, Tavriya guberniyasında 266 gürcı yaşay edi: olardan 125-i Aqyarda, 58-i Kerçte ve tek 11-i Aqmescitte. Şura devri reyestırlarında gürcılar «Diğer milliyetler» kategoriyasına kire ediler. 1926 senesindeki birinci umumittifaq eali sayımına köre, Qırımda 201 gürcı yaşay edi, 1939 senesi – 509, 1970 senesi – 1112; 2001 senesindeki Umumukraina eali sayımına köre – 1800-ge yaqın (O. Muzıçko netleştirip ayta – 1774).
Ukrainanıñ müstaqillik yıllarında Qırımda memleketniñ dört gürcı milliy-medeniy cemiyetinden biri faaliyet köstere edi (diğerleri – Lviv ve Odesa vilâyetlerinde). 2002 senesinden 2011 senesine qadar Yaltada Gürcistannıñ Fahriy konsulhanası çalıştı: ona Elguca Kepuladze başçılıq ete edi – Qırım AR ve Yaltanıñ fahriy vatandaşı, öz vaqtında «Lesına osiñ», «Çarivne namısto» ukrainperves müzik festivallerini, Ukrainanıñ Müstaqilliginiñ 10 yıllığı ve Şevçenkonıñ «Kobzar» birinci neşiriniñ 160 yıllığı munasebetinen medeniyet tedbirlerini teşkil etken medeniyet erbabı.
1990-1993 seneleri Qırım gürcı cemaatı şekillendi, 1993 senesiniñ başında resmiy qayd olunğan vaqıtta onunıñ 740 azası bar edi ve Kerçte, Kefede ve yarımadanıñ diğer şehirlerinde bölükleri bar edi. 1995 senesi haziran 14-te Kezlevde «Ertoba» («Birlik») teşkilâtı qayd etildi, onunıñ yolbaşçıları 2014 senesi mart ayında qırım separatistleri tarafından teşebbüs etilgen yarımadanıñ statusı aqqında «referendumnı» boykot etmege çağırğan ediler. Aqmescitteki Ukraina gimnaziyasında ukrain, rus, qırımtatar ve ermeni balalarınen beraber gürcı balaları da tahsil ala ediler, – dep hâtırlay onunıñ sabıq müdiri Natalâ Rudenko.
Qırım işğalinden soñ bazı gürcılar yarımadadan anakara Ukrainağa köçüp kettiler. 2014 senesi ekim ayında Qırımda ötközülgen Rusiya eali sayımı 1571 gürcını tescil etti. Şimdi büyük Ukrainağa Qırım gürcı cemaatınıñ ayatı aqqında haberler emen-emen kelmey – aynen yarımadanıñ bir çoq diğer etnik cemaatlarınıñ sesleri eşidilmegeni gibi.