Vaqıt yıqqanını qalem saqladı: Pavel Gollandskiyniñ Qırım eposeyası
Pavel İvanoviç Gollandskiy – mimarlık professorı, sanatşınas, tarihçı ve arheolog, restavrator, sanatçı, pedagog, XX asırnıñ 20-30-ıncı senelerinde Qırım medeniyetiniñ parlaq vekillerinden biri.
Anton Bojuk. «Qırım svıtlıtsı» gazetası, 2019 sene, № 41-46 sanları
Pavel İvanoviç Gollandskiy – mimarlık professorı, sanatşınas, tarihçı ve arheolog, restavrator, sanatçı, pedagog, XX asırnıñ 20-30-ıncı senelerinde Qırım medeniyetiniñ parlaq vekillerinden biri. O, 1861 senesi aralık 26-da Don Qoşunı Vilâyetiniñ Aksayskaya stanitsasında (şimdiki Rostov vilâyeti) leyb-gvardiya Qazaq alayınıñ unter-ofitserı İvan Gollandskiy ve Aleksandrovskaya stanitsasınıñ qazaq uryadniginiñ qızı Anna Çırvınanıñ qorantaında doğdı. Qorantadaki rivâyetlerge köre, soy adı bir az egzotik olğan bu soy öz soyadını I Pyotr devrindeki uzaq ecdadına borçlu, o zaman Rusiye imperiyasına hızmet etmek içün Gollandiyadan denizciler ve gemi qurucıları davet etile edi: bu ecdat Zaandamdan gemi ustası Yan edi, o öz vatandaşları ile beraber Don boyunda yerleşti.
İkinci Yekaterina devrinde artıq onun torunlarından biri «kanonik» ad almağa istemeyip (imperatriçanıñ buña ısrar etkeni aytıla), ecdadınıñ milletine köre adlandırılıp başladı. Onomastik lüğatlarına köre, «Gollandskiy» soyadını taşığan kişi ya Rusiyege kelgen gollandnıñ torunı, ya Gollandiyada uzun vaqıt yaşağan rus, ya da umumen ecnebiy urba kiygen veya tütün içken insan ola bile edi.
1866 s. qorantanıñ başı veremden vefat etti; onun apayı balaları ile keçinip olamaycaq alda qaldı. İbtida Pavelni Aleksandrovskaya stanitsasındaki ibtidaiy mektepke verdiler, 13 yaşında ise o Novoçerkassk gimnaziyasına kirdi; 3-ünci sınıfta o hatta kiçik sınıf talebelerine ve abituriyentlerge hususiy dersler bere edi. Ayrıca o tasiliniñ soñuna qadar resim sızmaqnen oğraştı, İmperator Sanat Akademiyasına kirmege niyetlendi, lâkin maddiy zorluqlar sebebinden bu hayalinden vazgeçmege mecbur oldı. 1883 s. Pavel olğunlıq attestatını aldı, soñra ise Sankt-Peterburg universitetiniñ fizika-matematika fakul'tetine qabul olundı.
Lâkin sanat aqqındaki fikirler onı terk etmedi – sanat akademiyasınıñ mimarlık bölümesine keçüv plânları da bar edi, lâkin bunı yapmağa ağası ve qız qardaşına baqmaq mecburiyeti engel oldı. Eki kursnı bitirgen soñ, yigit Mülkiy mühendisler institutına kirdi.
1892 s. diplomnı alıp, bir vaqıt Gollandskiy belli Peterburg mimarlarında, soñra – Kıyivde Cülüp-Ğarp demiryolı mimarlık idaresinde çalıştı; 1893 s. veba epidemiyası sebebinden Novgorod guberniyasına ketmege mecbur oldı. Çoq vaqıt keçmeden Gollandskiy Sankt-Peterburgğa qaytıp, Qatnav yolları institutında ders berip başladı. 1898 s. öpke iltihabından soñ o hekimlerniñ tavsiyesinen Kıyivge köçti, anda Politehnika institutında mimarlık ve mimarlık sızımcılığı derslerini berdi, soñra ise mimarlık kafedrasınıñ professorı oldı. Kıyiv Rusunıñ mimarlık sanatını ögrendi.
Kıyiv tarih, arheologiya ve sanat cemiyetiniñ ilmiy kâtibi sıfatında Desyatınna kilsesi, Altın Qapı, Sofiya katedralı malikanesi, Spas na Boru kilsesi ve Vıdubıçideki katedral qazuvlarında iştirak etti. Kıyivde qurulması plânlaştırılğan ve ömürge keçirilgen binalarnıñ öz proyektlerini yarışlarğa berdi, özü de defalarca yarış komissiyalarınıñ azası oldı. Şimdi Gollandskiyniñ proyektleri boyunca veya iştirakininen qurulğan Kıyiv binaları devlet tarafından qorunğan mimarlık abideleridir.
1902 s. Pavel İvanoviç katolik Eleonora Çeçet ile evlendi; nikâh evlâtsız edi, qadınnıñ taqdiri belli degil. 1914 s. başında Gollandskiy Kıyiv arheologiya institutında Qadimiy Şarq sanatı tarihi professorı oldı. Kursnı Birinci dünya cengi başlanğanı sebebinden yarıda kesmege mecbur oldılar. 1915 s. KPİ-de çalışıp, Gollandskiy V. Perminovnıñ Kıyiv tehnika kurslarında da ders berdi.
Pavel Gollandskiy. 1930-ıncı seneler
Ukraina milliy azatlıq küreşi devrinde Pavel İvanoviç Simon Petlüra başlığında Direktorıya akimiyetke kelgen Kıyivni terk etip, Novoçerkassqqa qaytmağa qarar berdi, lâkin cenk areketleri sebebinden çıqqan naqliyat meseleleri yüzünden 1919 s. o… Qırımdaki Balıqlavağa kelip tüştü, ne Kıyivge qaytmağa, ne de doğğan yurtuna irişmege imkânı bar edi. 58 yaşındaki adam gurbette yaşamaq içün iç bir vasıtasız qaldı. Lâkin Kıyivdeki tanışlarınıñ tavsiyeleri sayesinden o Aqyarda Slavân buharlı gemicilik ve ticaret cemiyetine işke kirdi.
Buharlı gemide İstanbulğa yüknı muşayıat etip, Gollandskiy anda eki ay qaldı, qadimiy Bizans ve o vaqıttaki Türk mimarlığını terñinden ögrendi. O sene 1919-da Qırım bolşevikler tarafından işğal etilgen soñ, Gollandskiy tasadufiy bir geminen Aqyarğa qayıttı – ve ömrüniñ soñuna qadar yarımadanı terk etmedi, çoq vatandaşlarından farqlı olarak, ecnebiyde qalmaq imkânından faydalanmadı. Aqyarda cenkten soñki yıqıntı, umumiy tartımsızlık, banditlik ve 1921-1922 seneleriniñ qıtlığını başından keçirmege mecbur oldı.
20 sene devamında Pavel Gollandskiy Qırımnıñ hayrı içün çalıştı, nadir eserlerni yıqıntıdan ve yağmadan saqlap, yañı binalar qurdı, yüz ve biñ seneler devamında Qırımda yaşağan halqlarnıñ mimarlığını ve sanatını ögrenmege dalındı.
1920-1923 senelerinde Pavel İvanoviç Hersones muzeyiniñ ilmiy hodamı olup çalıştı, bunıñnen beraber Muzeyler ve sanat, tarih, qadimiylik ve halq turmuşı abidelerini qoruv işleri boyunca Qırım vilâyet komitetiniñ (Qrımohis; 1920-1927 senelerinde bar edi) azası edi; adetçe muzey hodamları bədiiy qıymetlerni toplamaq, qadimiylik abidelerini qorumaq, muzey fondlarını teşkil etmek maqsadını taşığan bu teşkilâtqa kire ediler. Gollandskiy Qırım muzeyleriniñ binalarını reviziya etmek ve tamirlemek, mimarlık abidelerini tetqiq etmek ve olarnı qorumaq ile oğraşmağa mecbur olğan.
1922 s. eylül ayında Pavel Gollandskiy yerli Petro-Pavlovskaya kilsesiniñ papazınıñ qızı Olğa Peresıpkina ile evlendi. 1923 s. iyul ayında olarnıñ Oleg adlı oğulları doğdı. O sene qoranta Aqmescitge köçti. 1927 senesine qadar Gollandskiy Tavrida Merkez muzeyinde aynı vaqıtta eki vazifede – muzeyniñ ilmiy saqlayıcısı ve resim galereyasınıñ müdiri olup çalıştı, bütün vaqtını muzey fondlarını teşkil etüvge, ekspozitsiyalar yaratuvğa, sergiler teşkil etüvge, Dolgorukovskaya soq., 35-inci ev adresinde yerleşken muzey binasını tamirlevge bağışladı (1927 s. muzey Puşkin soq., 18-inci evge – grafinya Adlerbergnıñ sabıq qızlar sığınacağı binasına köçti).
Artıq 1923 s. soñunda Pavel Gollandskiy Tavrida tarih, arheologiya ve etnografiya cemiyetiniñ azası oldı; hususan, toplanışlar vaqtında o orta asır Solhatnıñ (Eski Qırım ş.) mimarlık abideleriniñ arheologik tetqiqat neticeleri aqqında hesap bere edi, olarnıñ teşkil olunmasında ve keçirilmesinde o eñ faal iştirak etken edi.
P. İ. Gollandskiy Özbek han camisi ve medresesiniñ qazuvlarında. Eski Qırım. 1925 s.
Gollandskiy «eski» ziyalılar sırasından edi, iç bir partiyada ve orduda bulunmadı, devrimlerde ve cenklerde iştirak etmedi – şunıñ içün de yañı «hayat sahipleri» içün şübheli edi (buna da baqmadan, rus ve ukrain tillerinden ğayrı, leh, frenk ve alman tillerini bilesi edi). 1924 s. iyul ayında Qrımohısnıñ müdir muavini Y. Birzgal GPU-ğa Aqyar mudafaası muzeyiniñ müdiri Lavrentiy Moiseyevniñ «suuistimalları» aqqında bildirdi, o aynı vaqıtta Hersones muzeyiniñ direktoru ve Qrımohısnıñ Aqyar bölümesiniñ (Sevmuzohıs) reisi edi.
Moiseyevni ve Sevmuzohısnıñ bir qaç hodamını hem de olarnen iş boyunca bağlı olğan Gollandskiyni «iqtisadiy ve siyasiy kontrrevolütsiyada» qabaatlap tutqladılar, olarlarğa sabıq sahiplerge «burjuaziyanı sıqıştırmaq ve ekspropriatsiya etmek komissiyası tarafıdan vaqıtında toplanğan ve o zamandaqı revolütsion qanunlar esasında müsadere etilgen muzey qıymetinde ve umumen sanayı qıymetinde olğan ğayet çoq mülkni» «qanunsız» qaytarmalarını, ayrıca 1920-1924 senelerinde muzeyge berilgen «ekspropriatsiya etilgen» qıymetlerni uçotqa almamalarını, bunıñ sebebinden «çeşit-türli hırsızlamağa balaban imkân doğğanını» yüklendiler.
Qeyd etmek lâzim ki, müsadere etilgen şeylerni qaytaruv (mülkiyetke degil, muvaqqat qullanuvğa) mecburiy tedbir edi ve saqlav şaraitleriniñ yap-yalñız yaramaylığı sebebinden Radnarkomnıñ uyğun dekretine, Narkomprosnıñ muzey bölümesiniñ emirnamesine, soñra ise muzey komitetiniñ kararına (bütün tahqiqat astında olğanlar kibi, Gollandskiy de onun azası edi) ve Sevmuzohıs vekiliniñ emirnamesine köre keçirile edi. Tahqiqat 28 ay devam etti ve 1926 s. ekim ayında Qırım ASSR Baş mahkemesi tarafından suç terkibi olmağanı sebebinden qapatıldı. Lâkin artıq 1924 s. yaz soñunda Gollandskiy tutqlavdan azat etildi (iftira atqan aynı o Birzgal oña kefil oldı) ve vazife borçlarını eda etmege ruhset berildi.
1923 s. güzünde Pavel İvanoviç muzey yanında zamaneviymus binalarnı tamirlev ihtiyacını ögrenmek ve Hersonesteki tarihıy abidelerniñ alını tetqiq etmek içün Aqyarğa iş ziyaretine ketti. Hesabında o eski muzey saasınıñ neredeyse bütün uzunlığı boyunca yalı boyunıñ tayanç qısımlarını tiklev, Hersones qalesiniñ territoriyasında çitler quruv ihtiyacına diqqat çekti ve Haç mabedini (Hersones qalesiniñ cenüp-ğarbı, nekropol territoriyası) ile onun mozaikalarını qurtaruv işini tafsilâtlıca tasvir etti. 1925 s. şubat ayında o Hersones muzeyiniñ binasını, 1926 s. qañtarında ise Hersones qalesini baqıp çıqtı.
Neticeler acınıqlı edi: Gollandskiy «tabiat ve insan eli tiyüvinen qadimiy abidelerniñ yavaş-yavaş ve oldukça tez yıqılğan resmini» qayd etti ve olarnı qurtarmaq içün acele tedbirler teklif etti.
1924-1926 senelerinde Gollandskiy bitmez-tükenmez iş ziyaretlerinde bulundu: Alupkada – Vorontsov sarayını tamirlev içün masraf belgesini tizmek ve soñra «değiştirilüvlerni» tetqiq etmek içün; Kezlevde – qıymetlerni Aqmescitge «keçirmek» ve Han camisini, dervişler tekiyesini, qaray kenasalarını, qadimiy şehir qapısını tetqiq etmek içün; Sudaqda – abidelerniñ alını ögrenmek, Ceneviz qalesiniñ tamirlenecek saalarınıñ sızımlarını ve plânlarını yapmaq, qalenı tamirlev masraf belgesini tizmek ve tamir işlerini teşkil etmek içün (buna baqmadan, Gollandskiy Sudaqnıñ mimarlık abidelerine şahsen nezaret etmek vazifesini taşıy edi).
Daa evel, 1923 s., oña Bağçasaray sarayında tamir-restavratsiya işlerini yapmaq havale etildi; hususan, Gollandskiyni Doğan qullasınıñ ve Yeşil Caminiñ qaza alı rahatsız ete edi, bu caminiñ restavratsiyası «hatta onı keçirgenler içün qorqulu olur edi», onun tamirine ajratılğan paralar ise «neredeyse boyle yañı binanıñ qıymetine teñ olur edi». Bu sebepten Gollandskiy haklı olarak caminiñ umumiy körünüşini ve ayrı ayrıntılarını, binanıñ ölçülerini, sızımlarını ve resimlerini imkân qadar çabuk qayd etmek kerekliğine ısrar ete edi, çünki binanı qurtarmaq neredeyse imkânsız körüne edi (cami Ekinci dünya cenginden soñ tamamen yıqıldı, onun qalıntıları ise söküldi).
Pavel İvanoviçniñ Bütünittifaq ilmiy şarqşınaslıq assotsiatsiyası Bağçasaray muzeyinen beraber teşkil etken 1925-1926 senelerindeki etnografiya-arheologiya ekspeditsiyasındaki işi ehemmiyetli edi. Ekspeditsiya iştirakçıları Bağçasaray, Kezlev, Qarasuvbazar, Eski Qırım, Sudaq, Kefe ve başqa yerlerde balaban miqdarda abidelerni esapladılar ve ölçediler, çoq turmuş ve sanat eşyasını topladılar. Gollandskiy, bütün ömrü devamında Qırımda qırımtatar mimarlık abidelerini ögrengen olıp, orta asır ermeni binalarını da tetqiq etti – hususan, Kezlevdeki Aziz Nikolay ibadethanesini ve Eski Qırım yaqınındaki Surb-Haç manastırını.
Qarasuvbazar, değirmen. Müellif – P. İ. Gollandskiy
1926 s. Gollandskiy Aqmescitteki İskilip Neapolinde arheologik qazuvlarda iştirak etti, bütün hesaplarında ve maruzalarında olarnı tamirlev ve restavratsiya etmege para olmağanda veya yetmeycekte yarımadanıñ bütün mimarlık abidelerini tasviriy, grafik ve fotografik tarzda imkân qadar çabuk qayd etüv kerekliğine ısrar ete edi.
1926 s. güzünde Pavel Gollandskiy Qırımda Glavnauka vekili yanında qadimiylik ve sanat abidelerini qoruv boyunca ilmiy mütehassıs olaraq tayin olundı; aynı vaqıtta o Tavrida Merkez muzeyiniñ saqlayıcısı olup qaldı. Ayrıca Qırımnarkompros mimar-arheoloğı statusına malik olup, o 1927 s. yarımadanıñ çoq şehir ve qasabalarını gezip çıqtı, albomında diqqatını çekken mənzaralarnı ve abidelerni resimledi. Qırımda ilk olaraq o bütün mimarlık ve tarihıy abidelerini tetqiq etkeni, tam mimarlık ölçülerini yapqanı, hususiy ilmiy pasport şeklini ve oña talimatnı tizgeni sayılmaqta.
Gollandskiyniñ «Abideli tarihıy abidelerni tehniki qorumaq, olarnı qayd etmek ve sabitlemek boyunca yolbaşçı» elyazması saqlanıp qaldı; metin, yazıq ki, neşir etilmedi. «Qadimiylik abidelerini tehniki qorumaq ve olarnı sabitlev usulları» talimatı ise Qırımnarkompros Akademik şurasınıñ muzey-arheologiya komissiyasınıñ 1927 s. mart 26-da geçirilgen toplanışında basmağa ve daratmağa tavsiye etildi; onı qısartılğan şekilde qırımtatar tilinde de neşir etmek plânlaştırılğan edi.
Ameliy faaliyetini Gollandskiy derin ilmiy işnen birleştirdi. O bütünittifaq ilmiy konferentsiyalarnıñ – Keriç (1926 s. eylül, Keriç qadimiylik muzeyiniñ 100-yıllığına bağışlanğan) ve Hersones (1927 s. eylül, Hersonesteki qazuvlarnıñ 100-yıllığı munasebetinen) konferentsiyalarnıñ teşkilatçıları arasında edi, bu konferentsiyalarda o Eski Qırımda ve Hersoneste yapılğan arheologik qazuvlar malzemeleri esasında azırlanğan maruzalarmenen çıqış yaptı. Ayrıca Pavel İvanoviç 1922-1930 senelerinde neredeyse er sene geçirilgen umumqırım muzey konferentsiyalarında iştirak etti.
1927 s. eylül 11-den 12-sine keçken gecesi Qırımda olıp keçken yıqıcı derzele (aqiqatan da Hersonesteki konferentsiya vaqtında) Pavel Gollandskiyni onı ögrenmege sevk etti. Qırım MİK alimni Afat keltirgen yıqıntılarnı tetqiq etüv komissiyasınıñ reisi, soñra ise Yıqılğan binalarnı tiklev vasıtalarını qidirüv tetqiqatlarınıñ yolbaşçısı olaraq tayin etti. Elbette, felâket mimarlık abidelerine de tesir etti.
Aqyarda Hersones qalesi territoriyasındaki binalarğa ve arheologiya abideleriniñ qalıntılarına, Cenubiy yalıda – ekseriyetle XIX asır – XX asır başı mimarlık abideleri olğan sanatoriy binalarına (Alupka, Livadiya ve başqa saraylar, sabıq «Del'fin», «Ampir», «Kameya», «Olena» ve başqa daçalar), hastahanelerge, tasil müesseselerine, ibadet binalarına; Kezlevde – Han camisine, Sudaqda – Ceneviz qalesine, Bağçasarayda – Han sarayı kompleksiniñ binalarına hususiy diqqat ayırıldı. Pavel İvanoviçniñ işiniñ neticesi seysmologiya boyunca bir sıra eserler oldı.
1928 s. Gollandskiy Qırımkonservtrast idaresine mimar tayin olundı, Kefe balıq konserv zavodınıñ qurulışını proyektleştirdi ve oña yolbaşçılıq etti (bina bizim künlerimizge qadar saqlanmadı), Aqmescit ve Balıqlavadaki konserv zavodlarınıñ rekonstruktsiyasınen oğraştı, Aqmescitte konserv sanayısı tehnikumınıñ proyektini tizdi (Gasprinskiy soq., 3-ünci ev). 1931-1938 senelerinde Gollandskiy Qırımdevproyekttrastta mimar-proyektçi, soñra emalathane yolbaşçısı olup çalıştı; Aqmescitte eski binalarnı rekonstruktsiya etüv ve yañı binalarnı proyektleştirüv hem quruv ile oğraştı (onın müellifligindeki binalar şehirniñ ziyneti edi ve şimdi de öyle qala).
Bu işni Gollandskiy başqa işlernen birleştirdi – Qırım ASSR Narkomhozı yanındaki ekspertiza ve ilmiy-tehniki şuralarnıñ azası edi, Sovet mimarları ittifaqınıñ Qırım bölümesine yolbaşçılıq etti. Qırım mimarlarınıñ Birinci qurultayında (Aqmescit, 1935 s. başı) Qırım mimarlığınıñ inkişaf perspektivalarına ve vazifelerine bağışlanğan maruzanen çıqış yaptı. Aqmescitni plânlaştıruvnı proyektleştirüv ile oğraştı.
Qarasuvbazardaki eski qavehane (şimdiki Qarasuvbazar / Bilohirsk). Müellif – P. İ. Gollandskiy
Mimarlar ittifaqınıñ Qırım bölümesine mimarlık ve sanat abideleriniñ resimleri olğan zengin fototekasını bağışladı. Ameliy işnen daimiy aşırı yüklelgenine baqmadan, ilmiy tetqiqatlarnen oğraştı, kitaplar, maqalalar ve derslikler neşir etti, ilmiy konferentsiyalarda maruzalarmenen çıqış yaptı, arzulğan ve sevgen ders berüv faaliyetini devam ettirdi – Qırım universitetinde (şimdiki V. İ. Vernadskiy adındaki TNU) privat-dotsent olup çalıştı, Şarq halqlarınıñ etnografiyası ve tasviriy sanat boyunca lektsiyalar oqudı; soñra Moskva kommunal qurulış mühendisleri institutınıñ Qırım şubesinde mimarlık tarihı dersini berdi, anda 1938 s. başlap tedrisat bölüminiñ müdiri vazifesini tuttı; Aqmescit qurulış tehnikumında ve qurucılar kurslarında lektsiyalar oqudı ve konsul'tatsiyalar keçirdi.
Bağçasaray saray-muzeyiniñ taqdiri aqqında qayğıruv… «devletniñ medeniy qıymetlerini bilerek yoq etüv areketlerinde» qabaatlanuvğa sebep oldı. 1935 s. yazında muzey direktsiyasınıñ ricasınen Gollandskiy 1910 senesinden berli tamir işleri geçirilmegen saraynı tamirlev boyunca mimar-konsul'tant olaraq çıqış yaptı. 1927 s. derzesinden ve bir qaç fırtınadan soñ saray yıqılıp başladı. Onı tamirlev içün közde tutulğan 100 biñ ruble pek az olğanına diqqat çekildi – bu paralarğa kapital tamir keçirmek imkânsız edi. Lâkin masraf belgesi arttırılmadı, bunıñ sebebinden tamir yarım-yaçıq oldı ve «saraynı kerçekten restavratsiya etüvge neredeyse hiç tiymedi, bunı yapmaq içün ise diqqatqa layıq balaban paralar ve daa bir qaç sene kerek edi».
Devlet maddiy medeniyet tarihi akademiyası (GAİMK) vekilleriniñ 1936 s. ağustosındaki qararı ağır edi: berilgen paralar «milliy medeniyetniñ belli körümli abidesine zarar berip qullanıldı», işler «evelki ilmiy-restavratsiya azırlığı olmadan» geçirildi, divar resimleriniñ bir qısmı «tehniki caşqan» keçirilgen sıva-boyalama işleri esnasında yoq etildi ve i.e. Hatta Gollandskiyniñ ihtisaslığı ve uyğun tasili bar olıp-olmağanı aqqında mesele qoyuldı; hatta onun faaliyeti «halk mülkünü qoruv aqqında muayyen maddege» uyğun gelgen «cinaiy ve siyasiy cinayet» dep adlandırıldı ve ondan «uyğun tehniki ve cinaiy neticeler» çıqarılmalı edi.
Ömrüniñ soñki senelerinde (1937 s. baharından) Pavel Gollandskiy Jukovskiy soq., 20-nci evde (Samokış soq., 11-inci ev), 25-inci mənzilde yerleşken «Mütehassıslar evinde» yaşadı; ondan evel qoranta Krivoy çıqmaz soq., 29-ıncı evde (şimdiki Futbolistler soq.) yaşağan edi. Alim 1939 s. şubat 6-da 78 yaşında vefat etti. Aqmescitniñ şimdilerde neredeyse yıqılğan şehir mezarlığında defn etildi.
Daa sağlığında Pavel İvanoviç, ressamlıq ve grafika içün vaqıt tapıp, özü ve yaqınları içün resimler sızğan edi. 1927 ve 1932 senelerine ait olğan onun Qırım albomındaki resimler (apayı qocasınıñ vefatından yalnız 32 sene soñra bu albomnı muzeyge bağışladı) Qarasuvbazar, Eski Qırım, Kefe, Sudaq, Novıy Svet, Otuz qasabası (şimdiki Şçebetovka), Aqmescit, Bağçasaray yanındaki «qaya şehri» Çufut Qale, Kezlev ve başqa yerlerniñ binalarını ve mimarlık ayrıntılarını, güzel manzaralarını öz içine ala.
Qırımdaki ömrüniñ bütün devri devamında Pavel İvanoviç abidelerni grafik açıqlığı ve ayrıntılarnı diqqatnen ifade etüvi ceetten ayrı diqqatqa layıq olğan bədiiy eserler sıfatında sızımlarda, resimlerde ve fotoresimlerde sabitledi. O tasvir etken obyektlerniñ taqdiri çeşit-türli: bazıları, defalarca restavratsiya etilip, künümizge qadar bar, başqaları ise, yazıq ki, ebediyen ğayıp oldı. Gollandskiyniñ albomı sayesinde biz hem birilerini, hem de başqalarını Qırım tarihınıñ uzaq senelerinde nasıl olğan bolsa, öyle köre bilemiz.
Ukraina medeniyet fondunıñ qoltutuvınen.
«MIRAS – NASELDIYE. Tom 1. Tatarstan – Kırım. Gorod Bolgar i izuçeniye tatarskoy kul'turı v Tatarstane i Krımu v 1923-1929 godah», 2016. – 580 s. kitabından fotoresim