Genuyadan Kerçgece
Qırım milliy çeşitliligi asırlar boyunca şekillendi. Yarımadadan keçip, az-çoq belli bir iz qaldırğan halqlarnıñ sırasıda italyanlar ayrı bir yer ala.
Fedir Çujanskıy. «Qrımska svıtlıtsya» gazetası, 2018 sene, 8-inci sanı
Qırım milliy çeşitliligi asırlar boyunca şekillendi. Yarımadadan keçip, az-çoq belli bir iz qaldırğan halqlarnıñ sırasıda italyanlar ayrı bir yer ala. Genuyalılar, cenkçiler ve tüccarlar, deñizciler ve qurucılar, Qırım orta asırlar tarihinde özleri aqqında eñ şanlı hatıralarnı qaldırdılar. Lâkin faqat tarihinde degil: taaccüp bir şekilde mifologik yaratıq olan grifon hem şimdiki Qırımnıñ ve onunıñ Kerç şeeriniñ gerblerinde, hem de Genuyanıñ qadimi gerbinde bar.
İtalyanlar yarımadada özleri aqqında qararnen 800 sene evel bildirdiler. İtaliya alâ daa tek bir devlet olaraq yoq edi, bunıñ içün olar Venedik, Piza ve Genuya respublikalarınıñ müstemlekecileri ediler. Haç yürüşleri deviri soñuna yetmekte edi, taqatten tüşken Bizans imperiyası yaqında öz kontrolı altında olğan topraqlarda hocalıq etmek ruhsatı qarşılığında özüne qandaydır imtiyazlar qazana edi. Pizalılara Qırım burnularından iç birisine yerleşmege meysur olmadı, venedikliler qarşılıq kösterdiler — Soldayya olarnıñ mındaki soñki istinadgahı edi, lâkin qalip tek bir olmalı edi. Ve bu — Genuya edi.
Qararnen 300 sene olar Qırım yalı boyuna sahip ediler, ta Yüksek Port — Osmanlı imperiyası — bu leyhaya soñ qoyğance. Qalğanlarnı türkler dağ köylerine köçürdiler, anda olar ayrı bir halq olaraq bir qaç nesil boyunca yaşadı, ta yerli til ve medeniyette erip ketkençedir. Hatıra olaraq sıqıştırıp çıqarılğan italyanlar Qırımğa burnularda çoq sayıdaki qalelernı qaldırdılar.
Dünya ve Avropa tarihi olarnıñ bir sıra adlarını saqlap qaldı. Çoqusı qale qulelerine yerleştirilgen taş levhalarda oyulğan ve ekenen ekskursovodlarnıñ ağzından duyula: Hristoforo di Negro, Gvarko Rumbaldo, Korrado Çıgala, Antonioto di Kabela... Lâkin eñ azından bir bütün dünyada belli ad bar: Marko Polo. Şanlı venedikli Şarqsırtı seyaatları, o zamanlar Avropadan inanılamaz derecede uzaq olğan Çinye yolculığı aqqında yazğan kitabı ile meşhur oldı. O seyaat ise Qırım Soldayyasında başlandı. Bu — o zaman Marko Polonıñ öz emcesi, yerli tüccar Matteo Polo yaşağan şimdiki Sudaktır.
Cuzeppe Garibaldi
İtalyanlar Tavriya yalılarında kene peyda olğanlarace daa 300 sene keçti. Olar artıq tarihqa ketken italyan ticaret respublikalarını degil, şimdiki italyan knâzlıqları ve krallıqlarını temsil ete ediler: Sardiniya, Neapol... Yalı boyuna artıq Rusiye imperiyası sahip edi, anda hocalıq etmek içün tek rus mülkədarlarını degil, ukrain köylülerini, alman bauerlerini, bulğar zanaatçılarını, yunan harbiy yerleşicilerini davet ete edi; Qırımğa Galiçiyadan ermeniler, çehler ile polâklardan ve atta Estlândiya köylülerinden topraq ve eylik qıdıranlar geldiler. Elbette, olarnıñ arasında Qara deñizniñ şimaliy limanları vasıtası ile Tavriya ötmegi ile keniş ticaret etken italyanlar da bar edi.
Lâkin "tek ötmeknen degil": o küneşli yarımadadan bizimkisine yaratıcılıq zanaatları insanları gele ediler: ressamlar ve mimarlar, muzıkacılar, ayrıca hekimler, oca-müallimler... Olarnıñ qatşısı da maddiy delillerni qaldırdı. Meselâ, Kerç merkeziniñ planı, alâ daa eski şeerde hâkimlik etken belli içtimaiy ve ibadet binalarınıñ, Mitridat merdivenleri kibi, qurulması — bu mimar Alessandro Digbi-niñ işidir. Bilenlerge ise Kefe-deki İtalyan sokağı qadimi Piza şeerini hatırlata...
Bütün dünya bilgen adlar arasında daa bir ad bar — hem italyan, hem de Qırım adı. Bu — Garibaldi. Daa yüz elli sene evel bu ad, aytılğanı kibi, öyle meşhur edi ki, onunıñ şanını cesaretliknen eñ azından başqa bir az belli olmağan adnen qıyaslamaq mümkün: Ernesto Çe Gevara. Cuzeppe Garibaldi de hem devrimci, hem asker edi, ayrıca, vaqtında Cübubiy Amerikada da farqlanğan edi — lâkin Garibaldi İtaliyanı birleştirici olaraq meşhur oldı...
Tarih — nazlı bir hanım: Garibaldi soyu — Liguriya soyudur. İtaliyanıñ Liguriya bölgesiniñ paytahtı ise... ebet: bu — Genuya! Ve kene de qahraman Marko Polonıñ emcesi Matteo Sudak tüccarı olğanı kibi, qahraman Garibaldiniñ emcesi Avrosiy Kefe-de, Taganrog-da, Kerç-te ticaret ete edi, o ayrıca italyan krallıqlarından konsul edi. İtaliyanıñ kelecekteki qahramanı, ticaret donanmasınıñ deñizcisi olaraq, o limanlarda bulunğanda, elbette, qadımlarında qonaq ola edi. Qahramannıñ İtaliyanı birleştirmege and içkeni 1833 senesi tam ukrain Taganrog şeerinde olğanı aqqında oldukça ehtimallı bir faraz bar.
Garibaldi soyunıñ Qırım çatalı Qırım toprağına tamır attı, büyüdı, olar yarımada şuralar devri olğan vaqıtta bile cemiyette tesirge sahip ediler ve tuta ediler. Bu olardan cezasız qalmadı — lâkin bu artıq tamamınen başqa bir tarihtir.
Kefe-deki İtalyan sokağı
Çoq milletli Qırımda şuralar hakimiyeti italyanlardan da, meselâ, almanlar, çehler, estonlar ve yehudilerden kibi, milliy kolhoz teşkil etti. O «Sakko ve Vantsetti adına» edi — amerika mahkemesiniñ qararı ile sahte ayplav boynça idam etilgen eki bütün dünyada meşhur italyan işçisiniñ adı... Kolhoz qazançlarından Kerç-teki italyan medeniyet müesseseleri baqıla edi. İtalyanlar, Qırımnıñ bazı başqa milletleriniñ cemaatlarından farqlı olaraq, o zamandaqı amalıyatqa baqmadan, milliy köy şuralarına sahip degil ediler.
Esaasen Kerç ve Kefe sakinleri olğan italyanlar kene de öyle çoq degil ediler: çeşit qiymetlendirmelerge göre, olar üç biñden beş biñgece ediler — bu ise Qırım ASSR ehalisiniñ 2%-ini teşkil ete edi. Doğrusını belgilemek, aqiqatan da, çetindir, çünki meselâ, o aynı Qırım Garibaldileri çapraz beynelmiley evlenmeler sebebinden, soyadını saqlap, medeniyeti ve qanı boynça daha ziyade Qırım almanları ediler, ve bu, esasen diniy, medeniy, içtimaiy ve başqa kontekstlarnı esapqa alğanda, istisna degil edi.
Lâkin olar "episi kibi" degil ediler, bu ise muafıq "organlarnıñ" diqqatını muafıq neticeler ile celp ete edi. Çekist repressiyaları sebebinden Ekinci dünya cenginiñ başlanmasından evel bile Qırımda italyanlardan tek 1,3% qaldı; "ecnebiy casuslar" ilan etilmek qorqusı sebebinden çoqları alâ daa 30-ıncı senelerniñ başında ecdatlarınıñ vatanına ketken ediler. Cenk başlanğanınen italyanlarnı, almanlar kibi, Qırımda çıqarmaq planlaştırıla edi. Yetişip olamadılar. Lâkin alâ daa 1942 senesi fevralniñ başında, tarihte belli olğan Kerç-Kefe çıqarma operatsiyasından hemen soñra, italyanlarnı "azat etilgen topraqtan" Qazaqistanğa çıqardılar.
O yolda iki ay azap çeküv, açlıq ve sürgünlikniñ başqa "yoldaşları" sürgün etilgenlerniñ yarısını yoq etti. İtalyanlarğa qaytmağa Stalin ölgenden hemen soñ izin berildi, lâkin sürgünde sağ qalğanlarnıñ yarısı zor ile qayttı — bu ise 300 kişiden biraz ziyade edi. Mülklerini olarlarğa, elbette, qaytarmadılar…
1992 senesi Qırım italyanları Kerçniñ italyanca adı ile adlandırılğan cemaat qurdılar: «Çerkio». Bu assotsiatsiya vasıtası ile olar yerli hakimiyetke öz diniy, medeniy ve tarihiy kimligini saqlap qaluvda yardım etüv rica-müracaatlarını bildireler. Doğrusı, başında olğan 200 kişiden artıq elliden eksik qaldı. Aqlığa latince qadimi sentensiya gele: «Sic transit gloria mundi» — «Dünya şanı böyle keçip kete…».