İvan Piddubnıy. Qırımda «ukrain milliyetçiliği» içün işkence olunğan «rus bahadırı»nıñ hatırası nasıl anıla

Qırımda «ukrain milliyetçiliği» içün işkence olunğan «rus bahadırı»nıñ hatırası nasıl anıla.

← Ana saifege qaytmaq

Sergiy Konaşevıç. «Qırım qıbılcası» (Krımska svıtlıtsâ) gazetası, 2016 senesi, № 40 sanı

Ukrain güreşçisi, klasik küreş boyunca altı defa dünya çempionu İvan Piddubnıynıñ doğğan kününiñ 145 yıllığına 2016 senesi Kefe (Feodosiya) şeerinde qırımlı yazıcı Yevgen Belousovnıñ «Yeñilmez. İvan Piddubnıy» («Непобедимый. Иван Поддубный») kitabı basılıp çıqtı.

Müellif öz eserinde İvan Piddubnıynıñ adını sıq-sıq «rus» sıfatınen qullana. Moskovadaki «Den literaturı» edebiyatşınaslıq aylıq mecmuasınıñ taqrizinde öyle bir cümle diqqatnı celp ete ki, añlaşılmazlığı adi köznen de körüne: «Faqır ukrain qorantasından çıqqan, adi liman yükçisi bütün dünya içün rus karakteriniñ quvveti, küçü ve bükülmezliginiñ timsali oldı».

Mütehassıslarnıñ haqlı olaraq qayd etkenine köre, ömürinde bir kere de olsun yenilmegen sporcu «haliqara meydanda Rusiyeniñ şerefini qoruy edi». İle de bu biyografik tedqiqatqa yazılğan taqrizde o, «rus bahadırı, müallim ve Vatanınıñ haqiqiy patriotı» (qaysı vatan ekeni añlaşıla) olaraq tasvir etile.

Müellif üç yıl devamında çalışqan kitabında, rus membalarınen bir sırada (Yeysk şeerindeki İ. M. Piddubnıy hatıra müzeyiniñ materialları), ukrain medeniyet müesseseleriniñ — meşhur atlet doğğan Çerkası vilâyetindeki Krasenivka köyünde yerleşken İ. M. Piddubnıy adına müzeyniñ, şay da Aqyar (Sevastopol) ile Kefedeki Qadimiylik müzeyiniñ ve Amiral M. P. Lazarev adına Bahr kütüphanesiniñ materialları qullanılğan. Hususan, 2014 senesi olap keçken vaqialardan soñ Qırımda basılğan kitapqa Krasenivkadaki müzey yolbaşçısı Nadiya Krıvonos yüksek qıymet kesip, Krasenivka müzeyi ile Çerkası vilâyet diyarşınaslıq müzeyiniñ haraçılarları tarafından alâ 2013 senesi yollanılğan bütün o fotoresimler ve vesiqalarnı muvaffaqiyetnen qullanğanı içün müellifke minnetdarlıq bildirdi.

Kitapnıñ edebiyat muarriri Qırımdan filologiya ilimleri doktorı, professor Oksana Reznik oldı. Öz taqrizinde o, forzatsqa yazılğan ve İvan Piddubnıyğa mensüp etilgen «patriotik» sözlerni ayrı qayd etti: «Meni Rusiyege olğan sevgi, rus sportunıñ şerefini ve qadrettini qorumaq istegi, milliy ğurur duygusı qoltuqladı ve qızdırdı». Şay da qırımlı alim rus borcısı Aleksandr Karelinniñ «aktual» ibaresini vurğulay: «Ruslar dünya miqyassındaki turnirlerde üstünlik tutqanca, Piddubnıy devri devam ete».

Bütün dünyada bellik qazanğan ukrainden «rus yapmaq» ananesiniñ on yıllıq tarihi bar. Şay, 2014 senesi rus kino prokatında «İvan Piddubnıy» filmi çıqtı. Bu film Ukrainada ukrain tili, devletçiligi ve halqına hürmetsizlik köstergeni, şay da Rusiyeniñ faydasına tefsiirlengen ve bükülgen faktlarnı ihtiva etkeni içün kösterilmesine tavsiye etilmegen edi. Filmde Piddubnıynı devamlı sürette «русский медведь», «живое воплощение силы русского народа», «сама русская природа» gibi ibarelernen taqdim eteler.

Yedi arqasına qadar qazaq olğan, har yerde ve daim ukraince laf etken, naqışlı kömlekni bayramda da, iş kününde de giygen insan ekranda naqışlı kömlek ile kosovorotkanıñ gibridinde, naqışsız kosovorotka, kartuz ve belgisiz yerli menşeli yelek giygen «ukrain» köylüleriniñ etrafında canlandırıla; bu arada onun babası umumen gazırlı çerkesqa giygen. Baş rolni icra etken Mihail Poreçenkov (2014 senesi küzde Donetsk ava limanı yanında başığa «Presa» yazısı olğan qoruyıcı kaskasını kiyip, büyük kalibrli pulemyotqan ukrain askerleriniñ mevzilerine ateş açqan adam) İvan Piddubnıynıñ «Rusiye imperiyasınıñ quvveti ve qudretini» tecelli etkenini bildirdi.

Lâkin «İzvestiya» neşrine bergen müsaahabesinde o şay ikâye etti: «Nizam Piddubnıyğa yaftalamaq, anı itaat ettirmek istey edi, lâkin o qarşı çıqtı. Nemselerge o özüniñ rus ekenini ayta edi, lâkin pasportında milletini değiştirmege istegenlerinde, o masanğan yudruğınen urıp: «Men — ukrainim!» — dedi».

Lâkin Ukraina Tehlükesizlik Hızmeti (SBU) tarafından qıdıruvğa berilgen rus artistı, 1937 senesi «çempionlar çempionına» soyadı «Poddubnıy» ve milleti «rus» olğan pasportnı kim bergenini, ve Piddubnıynıñ milisge çoqtan berli arza berip, soñunda öz eli ile pasportında «Piddubnıy» ve «ukrain» dep tüzetüvler kirsetkenini aytmadı.

Aleksandr Rudâçenkonıñ bildirgenine köre, ecnebiy matbuatqa bergen müsaahabelerinde eñ büyük sevgisi kim ekeni aqqında sualğa Piddubnıy daim: «Ukraina, elbette, başqa kim olsun?», — dep cevap berer edi, arenağa çıqqanda ise «Ukraina içün dua ete edi, onun içün de yeñe edi». Ukrainanıñ bülend oğlu bütün ömrü devamında, qayda olsa da, yüreginde Vatanga sevgisini taşıdı ve özüniñ kim ve qayerden ekenini daim vurğuladı. Tedqiqatçı Vadım Djuvaga yazğanı gibi, İvan Piddubnıy doğğan köyünden ketkende, babası oña şay nasihat bergen: «Unutma ki, sen ana-baba tarafından qazaq, zaporojlı soyundansıñ, ve qazaq içün şeref anadan da, öz babadan da qıymetlidir.

Zihninde tut, İvan, şerefiñni satsañ — sen maña evlât degilsiñ, men de saña baba degilim». O, gerçekten de şerefini satmadı ve soyuna hiyanet etmedi, hatâ «ukrain milliyetçiliği» qabaatlavınen NKVD işkencehanelerine tüşip, eki aftadan soñ andan arqasında ömürlik yara izlerinen çıqqan soñ da, o vaqittan berli daim arqası qapalı trikoda çıqış yasağan. «Bu meñi Engels tilim ve paşportım içün «lenizmge» ögretti», — dey edi borcı, o diqqatqa lâyıq ki, «leninizm» sözüni aytıp olamayıp, zar-zor yazıp bile edi. Ondan evel ise o Odesadaki çekist zindanlarında bütün bir afta beline qadar suvuq suda atıluv nevbetini bekledi.

Neden İvan Piddubnıydan hususıy azamiyetnen ep «rus» yapmağa çalışalar, işte Qırımda? Çünki o, genç oğlan olğanda, tecribeli köydaşınıñ nasihatınen anda ne bekleyenini bilmeyip, qazanç içün yollanğan edi. Aqyarda (Sevastopol) «Livas» yunan firmasında takelajcı olıp çalışıp başladı, kününe on altı saat devamında traplardan yük taşıdı, boş vaqtında ise dostlarınıñ nasihatınen gir sportunen oğraştı.

1895 senesi genç adam işdeşlerinen birlikte Kefege (Feodosiya) köçe, anda ağır atletika öncülerinen, denizcilik sınıflarınıñ talebeleri Anton Preobrajenskiy ve Vasiliy Vasilyevnen tanış ola. Olarnıñ nasihatınen, 1896 senesi (tam o vaqıt Afinada I Olimpiada olıp keçken edi) o Kefe şeerinde Bezkorovaynıy tsirki teşkil etken küreş çempionatında ilk kere öz quvvetini denedi. Ömründeki ilk peşekar küreşni yeñildi — lâkin bu yeñiliş onun içün eñ soñkisi oldı: tam 40 yıllık karyera devamında iç kimse anı yeñip olamadı.

Piddubnıy özü içün hut Qırımda netice çıqarıp, bu sözlerni artta qalğanlarğa teslim etti: «Tabiatça öküzday büyük olmaq azdır, öz quvvetiñni teşkil etip, anı kerekli yönelişke doğrultmağnı ögrenmek kerek».

Qırımda «rus dünyası» ukrain qazağını pek de hoş qarşılamağanını qayd etmek kerek. Bunu Piddubnıynıñ hemkârı Mıkola Razin özünün «Yarım asır evel» («Полвека назад») kitabında ikâye etip, Keriç yalı boyunda olarnıñ sarhoş vrangel tabaqa zabitleriniñ büyük bir gurupına rastgelgenlerini añlattı. «Eki geniş omuzlı pehlivan aç zabitlerge öküze qırmızı çul kibi tesir etti. Olardan biri, inceçik ayaqlarında sallanıp, yanımızğa kelip, horluqnen sırıtıp, baqırdı:

— Разъели морду, мужичьё! Стрелять вас надо! İvan Maksimoviç yapma pervasızlıqnen soradı: — Що господіну офіцеру треба? — Що? Ах ты, хохляцкая твоя харя! — degenine qaqırıp küldi zabit. — Мне треба в тебе сделать дырку.

O, revolverini çıqarıp, lülesini Piddubnıynıñ köksüne tırqadı. Beklemege vaqıt yoq edi. Sarhoş kafasınen tetiçikni çekip yiberüv iş bile degil edi. Men iç tereddüt etmeyip sol elimnen aşağıdan yuqarığa revolverge urdım, sağ elimnen ise zabitniñ yañağına qondurdım».

Silât patladı, quşun Piddubnıynıñ omuzını sızıp keçti. Zabitler atletlerge atıldı. «Biz olarnı urğan yerimizge urdıq. Olar ise şol yerde, bağı tay kibi yıqıla ve artıq ayaqqa turamay ediler, — dep ikâye ete Razin. — İvan Maksimoviç öyle bir yerde zabitlerni urmaq ne demek ekenini añlap, bütün yalı boyuna baqırdı: «Qurtarıñız, ey hayırlı insanlar! Öldüreler!». Ve şol vaqıt öyle bir küçnen uralar edi ki, zabitlerniñ kemikleri qatırlay edi».

SSSR içün Kubanda zaporojlı qazaqlarnıñ torunlarınıñ ruslaştırılmasını pek ağrılı qabul etken borcı «yeñilmez rus borcısı», çekistler içün ise «ukrain burjua milliyetçisi» edi. Ekinci dünya cenkinden soñ İvan Piddubnıy kelip-ketip dilendi, ükümet vekillerinden maddiy yardım soradı — hatâ özü içün degil de, qorantası içün. O, bütün sport mukâfatlarını birer-birer ötmekge deñiştirmege mecbur oldı. O, yataqtan niyetnen turamayıp, bazı de fa aç qalğanda, marhametli quşnılar sıranen anı ziyaret etip, sezdirmeyip bir tilim ötmek bıraqa ediler.

Lâkin İvan Piddubnıyğa ne qadar ağır olsa da, vefatına qadar anı iç kimse — eñ keniş manada — arqasını yere tetiştirip yeñip olamadı. 1949 senesi avgust 8 künü o vefat etkende, soñ yolculıqqa anı Yeysk şeeriniñ neredeyse bütün sakinleri uzattı: Piddubnıynıñ ömrüniñ soñki künlerinde hatâ bir kostümı bile yoq edi. İle de Yeysk şeer parkındaki mezar taşında şöyle yazıldı: «Здесь русский богатырь лежит». 1988 senesi belgisiz vandallar, taşnı qırıp, epitafiyağa öz tüzetüvlerini kirsetti, üstüne boyanen: «Хохол-петлюровец!» dep yazdı. Meşhur borcınıñ haraba olğan mezarını ise şura ükümeti zamanında yalnız BBC radiosınıñ rus hızmeti bu aqqında hatırlatqandan soñ ğayrıdan tiklediler.

2013 senesiniñ baharında İ. M. Piddubnıy adına Qırım hayriye fondunıñ vekilleri Kefe (Feodosiya) şeerinde efsaneviy ukrain borcısına heykel qoyulması, şay da şeerniñ soqaqlarından birine onun adınıñ berilmesi boyunca teşebbüsnen çıqtılar. Lâkin 2014 senesi sentâbr ayında, malüm vaqialardan soñ, planlar deyişti: atletniñ şerefine bir skverni adlandırmağa qarar berdiler. O vaqıt Qırım KİV-lerinde Piddubnıy artıq «русский» ve «bizimki» olaraq hatırlanıla. 2015 senesi oktâbr 29-da Kefede şeer diyarşınası Konstantin Vinogradovnıñ teşebbüsınen Kefe deñiz ticaret limanı binasınıñ cephesinde İvan Piddubnıyğa hatıra tahtası qoyuldı.

Hatıra belgisini açqanda Vinogradov qayd etti ki, Rusiye imperiyasında Piddubnıynı süpürgeciden imperatorğa qadar herkes biler edi, şura zamanında ise anı anıp Kefe körfezinde onun adına adlandırılğan buharlı gemi sefer ete edi. Lâkin Kefedeki hatıra tahtasında, tedqiqatçılarnıñ fikrine köre, Piddubnıynıñ Ekinci dünya cenki yıllarında nemse komandanlığınıñ Almaniyağa ketmek teklifine bergen cevabındaki sözler yazılğan: «Men — rus borcısım, öyle de qalırım». Lâkin, alâ qayd etilgeni kibi, İvan Maksimoviç özüni rus olaraq saymay edi.

Ukrain tarihçısı Mıhaylo Rıbakov özüniñ «Kıyiv tsirki: insanlar, vaqialar, qısmetler» kitabında şöyle hatırlay: «Şura ükümeti «şura halqı» adlandırılğan yañı, suniy bir millet yarayıp, milliy mensuplıqnı ğayıp etip ret ete edi. Milliyetke pervasız oluv kommunistik kontseptsiya meşhur ya da belli bir şahsıyetniñ resmiy, ükümdar medeniyetke mensüp olğanını közde tuta edi». İvan Bezkorovaynıynıñ tsirk qorantası da «ruslar» sırasına yazılğan edi, onun tsirkinde borcı Qırımda çıqış yasağan, soñra ise sıq-sıq Kıyiv tsirkimen gastrol etken edi.

Şöyleliknen, şura devriniñ entsiklopediyalarında İvan Piddubnıy, ukrain tsirk sanatınıñ bir çoq meşhur erbaplarınen bir sırada, rus medeniyetiniñ vekili sayılan edi. Lâkin ukrainler içün o — hem soy-soyu, hem de ruhı ile vatandaşlarıdır, bu faktnı ise iç kimse sızıp telişip olamaz.