Kanakanıñ ardıç rahatlığı¶
Maksim Dubovâz. «Qırım Svitlıtsâ» gazetası, 2017 sene, № 6 sayısı
Yalı boyu Qırım şossesi, burulğan dağ özeni kibi, bütün kurort-bağcılıq cenübiy-şarqiy Qırım boyunca buğralıp keçe. Avtobuslar ve arabalar şossenıñ serpantinlerini uzun vaqıt keçeler: birde özlerini aşuvlarnıñ yüksekligine çekip çıqara, birde ise tormozlarğa basıp, dağ çeşmeleriniñ temiz suyunu Qara deñizge taşığan küçüçik özençiklerniñ kiçik derelerine tayıp tüşeler. Qışta yollar neredeyse bom-boş, yaz mövsimi ise olarnı ekskursiya avtobuslarınıñ kafilelerinen doldura.
Bu trassa boyunca Qırım tarih ve manzaralardan öyle zengindir ki, bütün yol boyunca hem diñlenecek, hem de hayran olunacaq şey tapılır. Pencerelerde Voloşinniñ Köktebeli ve Otuz, inanımaz güzellikteki Qara Dağ körünip keçer. Qoz deresi üstündeki aşuvdan efsaneviy Megonom memleketi sayılı saniyelerge özüne hayran olmağa fırsat verir. İleride şanlı qalesi ile Sudaq, onun artında ise orta asır Paradiziniñ nışanlı burunlarınen Yañı Dünya, Qapsıhor artında di Guasko qardaşlarınıñ saray harabesi ceneviz qadimliğini hatırlatır, andan soñ ise Skuti köyü, şimdiki Üsküt.
Ve işte, nihayet, Kanaka. Sudaq ile Aluşta arasında tam yol yarısı, endi bulunmağan dağ özeniniñ uzun, dar deresi. Amma bar edi! Yaşlı adamlar anlatalar ki, onun ağzında liman bar edi, gemiler deñizden özenge kire ediler, lâkin bu qaçan olğanını, qaysı çarlar ve qahramanlar vaqtında olğanını aytmaylar. Söz sırası, bu özençikni Maksim Gorkiy de hatırlay. Qırım seyahatlarınıñ birinde, bir işçi artelinden digerine kiderken, sentâbr başında sağnaq yağmurlardan soñ coşqan Kanaka öz yatağına qaytqance, eki tam kün beklemege mecbur olğan edi.
Bu yerler haqında yüz yıl öñde tetqiqatçı Peter Simon Pallas şunı yazğan edi: «Yazda quruğan, küzde ve yağmurlı vaqıtta ise taşqanında 30 sajen (60 metr) genişlikke irişken büyük çay, dağ yüksekliginiñ yarısından çıqıp, deñizge tökülmeli. Tatarlar bu çayğa «Kanaka» deyşeler». Şimdi bu özenni tek dağlarda küçlü sağnaq yağmur yağğan soñ körmek mümkün.
Lâkin Kanaka deresiniñ kerçek zenginligi – yüksek ardıç ve küt yapraqlı fıstıqnıñ relikt korulığıdır. Bu ösümlikler buzluq devrini keçirdiler ve Cenübiy yalı boyunda bazı yerlerde saqlanıp qaldılar: Forosta, Nikit botanika bağınıñ Martân burnunda, Kanakada, Yañı Dünyada.
«Kanaka» adı haqında aytsaq, Qırımnıñ bu qısmında adlar umumen güzel ve adetten tıştır: Qarabi, Arpat, Qapsıhor, Tuvaq ve digerleri. Çoq vaqıt olarnıñ tercimesi tartışmalı ola, Qırımda tillerniñ tarihiy çaprazlaşması türlü versiyalarnı ileri sürmege imkân bere. «Kanaka» sözü Türk tillerinde «gecelev» manasını bildirgen «qonaq» sözünden kelgeni haqında bir feraziye bar. Bu izahatnı Aqmescit ölkeşinası İgor Belânskiy ileri sürgen edi. Daa ahenkli bir variant da bar, lâkin onun uyğunlığını daa isbatlamaq kerek: «hanaka», yani «ibadet».
Daa da yunan, efsaneviy versiyası bar, oña köre Kanaka – rüzgârlar tañrısı Eolnıñ qızı, bütün deñizlerniñ ve biñ yıllar devamında bu acayıp yarımadanı quçqaqlayan Qara deñizniñ saibi Poseydonnıñ apayıdır.
