Ömür özeni. Ekinci qısım: Aqıntı
Şimaliy Qırım kanalınıñ ikâyesiniñ devamı.
Valeriy Verhovskıy. «Krımska svıtlıtsâ» gazetası, 2016 senesi, 42-nci sayı
1950 senesi kanal qurulışı aqqındaki qarar bolşevik akimiyetiniñ eñ yüksek seviyesinde qabul etildi. Bu qarar Kaxovka gidroelektrostantsiyasınıñ qurulışınen bağlı edi, çünki aynen Kaxovka suv ambarı iç olmasa Cübubiy Ukrayina kanalını doldurmaq içün suv seviyesini temin etmeli edi.
Meraqlısı şundaki, ilk leyha episi başqa körüne edi. Hususan, Melitopol rayonında Sütli özeninde Cübubiy Ukrayina gidrosisteması ile bağlı bir bögat qurulmalı edi. Hattta daa ziyade — 1950-nci senelerniñ başındaki şema ve resimlerde kanalnıñ Perekop aştan degil de, Sıvaşnı kesip keçecegini köremiz. Amma soñunda episi bugünki künge qadar bizge belli olğan şekilge keldi, saqlam aqıl ve tasarruf ihtiyacı ğalebe qazandı.
Onıñ qurulışı umumbirlik ve zarbaçı dep ilan etildi. Daa da komsomol qurulışı edi. Sovet Birliginiñ çeşit köşelerinden bu yerge on biñge yaqın insan geldi. Amma eñ evelâ — Ukrayinanıñ çeşit vilâyetlerinden.
Bu, suvnıñ başqa yönelişke aqması içün topraqta basit bir hendek qazmaq demek degil edi. Suv ğayıpları evelâ 40% teşkil ete edi! Beton dayanmay edi, qazalar ola edi, kanal yatağını quvvetlendirmege mecbur oldılar, beton terekibini deñiştirdiler, çünki sovet betonu sert Qırım qışına dayanıp olamadı. Kanal boyunca suvnıñ aqqan bütün yolu boyunca nasos stantsiyaları ağı yaratıldı. Suv seviyesini tertipke salmaq içün paralel olaraq drenaj stantsiyaları ağı quruldı. Çünki 1960-ncı senelerde tuzlu suvlar yergüstüne çıqqanda, bağ-bahçeler ve üzümlikler helâk ola edi.
Mürekkep gidrotexnik inşaatlar tüyünini proektleştirmede ve ideyasını işlep çıquvda Ukrayina İlimler Akademiyasınıñ Kıyiv gidrologiya ve gidrotexnika institutu büyük rol oynadı, o senelerde onı uzun müddet akademik Georgiy Yosıfovıç Suromel idare etken edi. Tabiatnı deñiştirüv miqyassız leyhası içün kadrlar Kıyiv (1959 senesi Rivnege köçken) gidromelioratsiya institutu tarafından azırlanıla edi. 1954 senesine qadar Özü suvu ile suvaruv tek Herson vilâyetine ait olğanı haqta da unutmayacaqmaz. Tek Ukrayina terkipliliginde Qırım soñ-soñunda Özü suvunı aldı.
Qırım yarımadasınıñ Ukrayina SSR terkipliligine berilüvi — daa doğrusı «bağış» degil de, qaytarıluvı aqqında aytmaq kerek — ansızdan ve baş kâtip-«volüntaristniñ» şahsiy qararı ile olmadı. Birinci sırada idariy ve iqtisadiy amiller (albunı Sovet Birliginde olar bir-birinen sıkı bağlı edi) esapqa alındı. Ve kanal da bu amillerden biri oldı.
Kanalnı kim qura edi?
Yüz biñlernen insan Ukrayinadan, çoqça Ğarbiy Ukrayinadan, o zamanlar aytılğanı gibi — «gönülli-mecburiy», bazıda ise basitçe mecburiy tertipte köçürildi. Qurur çölge, boz topraqqa taşlanğan bu insanlar mında öz tamırlarını yayıp bildiler, yat diyar ise onlar içün doğma oldı, yeşerdi ve çiçek açtı, yırlarnen yañradı.
Kaxovka GES qurulışına Oleksandr Dovjennonıñ «Deñiz aqqında poema» filmi baışlanğan. Bugün bu film artıq o zamanlardaki gibi bir mana ile qabul etilmey... Amma ep bir hatırlayıq ki, insanlar bu «deñizni» ve bu kanalnı daa yahşı ömür umutı ile qurdılar.
1950-1960-ncı senelerdeki Ukrayina SSR… Bu devirge baqqanda, biz episini inkâr etüv ğafletine tüşip bilemiz, amma… 1991 senesi aralıq 1 kününde keçirilgen referendumda Müstaqillik ilan etken zamaneviy Ukrayina aynen o zaman şekillene edi. Aynen bu vaqıtta soñradan dissident ve Ukrayinanıñ Qahramanları olacaq şairler şiirler yazğanlar, 1970-nci senelerde meşhur filmlerni çekecek aktyorlar ve rejissörlar ise kinematografta oquğanlar ve ilk adımlarını yapqanlar. Milliy kimlik, doğmatik «Bizim sovet Ukrayinamız» (Petro Şelest öz kitabını böyle adlandırğan edi) çerçivesinen sınırlanğan olsa da, evel hiç olmağan derecede şekillene edi.
Karpatlardan Donbassqa qadar öz toprağına, diline, medeniyetine, an'anelerine ve ilim ile texnikadaki muvaffaqiyetlerine ğurur olgunlaşa ve quvvetlene edi. Bu episı soñradan halqnı ögge emiyetli adım atmağa, büyük imperiyada bulunuvğa alternatif ihtiyacını añlamağa, müstaqillikke ketirecek…
Qırımlılarnıñ çoqusını bu, samimiy olaylıq, pek maraqlandırmay edi. Ukrayina onlar içün öz Birlikleriniñ respublikalarından biri edi, ukrayin kimligi ise — geçici, añlaşılmaz ve neredeyse düşmanca bir şey edi. Qırımlılar Lvivge ziyaret aqqında qorqunçlı ikâyeler aytmağa seve ediler, sanki o başqa bir memleket edi. Amma, soñuna qadar ruslaştırılmağan, «rus» Qırımını hatırlamağan yarım milyon ukrayin sovet ealisiniñ deñizinde ğayıp olup, öylece yoq olıp olamaz ediler.
Şimaliy Qırım kanalınıñ qurulışı
Kanal Qırımğa ne berdi?¶
Bu — Avropada eñ uzun kanaldır. Dört yüz kilometrden ziyade. Kanal, tasavvur etiñiz, yaqın keçmişte Özü suvu dörtten birini ala edi. Bu — Qırımnıñ ziraatı qullanğan suvnıñ 85%-idir. Eñ büyük hisse gurunç yetiştirüvge kete edi, o biz, yarımada sakinleri içün ekinci ötmek oldı. Suvaruvsız gurunç çeklerini suvnen dolduruv aqqında tüşünmek bile imkânsız edi. Çeklerge balıq yiberile edi, er güz, çeklerden suv tüşürilgende, daa bir «hasıl» — balıq hasılı toplana edi.
Kanal yarımadanıñ çöl qısmında ömür tertibini deñiştirdi. İnsanlar hatırlaylar: «Tek acı pelin ve saqsaul öse edi. Kanalnı qurğan soñ ise, buğday saçmağa, meyva tereklere oturtmağa başladılar».
1963 senesinden 1985 senesine qadar «Qırımkanalquruluşnıñ» baş direktörü Mıxaylo Labunets Çernigiv vilâyetinden edi. Kanal onıñ içün ömür işi oldı. Ömrüniñ soñunda o öz eseriniñ gerilevini körmege mecbur oldı. «Şimaliy Qırım kanalsız Qırım olmaz, hasıllar, normal suv teminatı olmaz!» — dey o.
Kanal Qırım ealisiniñ «çehresini» emiyetli derecede deñiştirdi, o Ukrayinağa bunca yat olmadı. Ukrayin dili yarımadada ep yañray edi, yavaşça olsa da, vaqıt-vaqıt derse yoq seviyege tüşse de. Amma kanal ile beraber bütünley ukrayintilli köyler peyda oldı. Doğrusı, Müstaqillik devrine qadar mında iç kimse ukrayin tahsilini kiritmege niyetlenmedi. Lâkin Qırımdaki ukrayinler qaldılar ve öz tamırlarından vazgeçmediler.