Kefe qaraımları. Qaraım maallesiniñ biñ yıllık ömürü

Qırım yarımadasında Qaraım maallesiniñ ömürinden tarihiy malümat.

Oleksandr Dzüba. «Qrımska svıtlıtsı» gazetası, 2017 senesi, № 14 çıqışı

2017 senesi mart 19-da qadimiy Qırım şeheri Kefede «Qaraım kenasası ve Kefeniñ qaraımları» ilmiy-amaliy konferentsiyası keçirildi. O, Kefe qadimiylikler muzeyiniñ zalında olıp keçti ve çoq hürmetli musafirlerni topladı. Qırım qaraımları Diniy idaresiniñ azaları, Kefe, Kezlev, Aqmescit qaraım diniy cemaatlarınıñ delegatları, tarihçılar ve ülkesunaslar, Qırım muzeyleri ve aliy oquv yurtlarınıñ vekilleri bar edi.

Maqalelerniñ mevzuları Qırımnıñ küçük yerli halqı – qırım qaraımlarınıñ keçmişine bağışlanğan edi. Felsefe doktorı M. B. Kizilov diñleyicilerni şunday mevzulardaki maruzalarmen tanış etti: «XV – XIX asırlardaki seyyahlarnıñ hatıralarında Kefe qaraımları», «Eski Kefeniñ Qaraım maallesindeki çeşmeler». Tarih ilimleri kandidatı D. A. Prohorov şu maruzanı oqudı: «XIX asırnıñ ekinci yarısı – XX asırnıñ başında Kefedeki qaraım oquv yurtları». Şulay da bu şeher qaraımlarınıñ çoq asırlı tarihınıñ diger mevzuları aydınlatıldı, hususan, hazır bulunğanlarğa şeher qaraım kenasasınıñ tarihi ve Ekinci cihan cengi vaqtında alman işgali senelerinde qaraımlarnıñ taqdiri aqqında aytıldı.

Aynı bu künü qadimiylikler muzeyinde «Qaraımlarnıñ hazineleri» sergisi açıldı ve ziyaretçilerniñ köz ögüne Kefe kenasasından qaraım diniy ibadet eşyaları, ev eşyaları, amaliy-süsleme sanatı nümüneleri, nadir fotolar, eski basmalar ve Qırımnıñ bir qaç muzeyinden diger eksponatlar çıqtı.

Tedbirniñ ilmiy qısmından ğayrı, teşkilâtçılar medeniy programma aqqında da qayğırdılar. Kezlevden «Fidan» qaraım halq yır ve oyun ansambliniñ icrasında yırlar yañradı, soñunda ise Kefe qaraım abideleri boyunca ekskursiya ötkerildi: qaraımlarnıñ çoq asırlardan berli yaşağan Qaraım maallesi ve yalı boyundaki qaraım tüccarlarınıñ daçaları. Şulay etip, onsuz bu şeherniñ keçmişini ve bugünki kününi tasavur etip olamaycağımız qadimiy Kefeniñ küçük, amma şanlı halqına hürmet kösterildi.

Kefeniñ eñ tamır halqı

Qaraımlarnıñ Kefede peyda olğan vaqtı ilmiy muzakerelerniñ mevzusıdır. Amma olar bugün anda yaşağan halqlar arasında bu şeherniñ eñ qadimiy, eñ tamır halqı olğanı şübe doğurmay. Bu şeherdeki qaraım mezarlığınıñ eñ erken defn olunğan mezarları XI asırğa ait, şeherniñ qısmen saqlanğan eñ eski binası ise — X asır başınadır, ve bu bina — hazar devri sinagogasıdır. Qıyaslav içün hatırlataylıq ki, IX asırnıñ ekinci yarısı — X asır başı — Kiyev Rusunıñ uyanuv devri, anıñ ilk knyazları — Askold, Dir, Oleg Vışçıy knyazlıq etken vaqıttır... O vaqıtta qaraımlar Kefede artıq yaşay ediler. Bugün de yaşağan aynı o Qaraım maallesinde. Ve bundan soñ da, Allanıñ yardımınen, yaşaycaqlar.

Rahatlanğanlarnıñ qalabalıqlarından ve şeher ğavğasından biraz kenarda — Kefeniñ yüregi, eñ qadimiy binaları olğan rayonlar. Olarnı ziyaret etkende, başqa bir vaqıtqa ve fezağa tüşkeniñ kibi duyula. «Sarmatka» adlı kiremit damlı alçaq taş evler arasında, eki arabanıñ zordan keçip olğan küçeler ilmeçinde diqqat etseñiz, diñe şarq koloritini degil, qatlı medeniyet qatlamını, biñyıllıklarnıñ energetikasını, qadimgi romalılardan örnek alıp genius loci — «yer geniysi» dep adlandırıp olacaq şeyni duyasıñ.

Ve o eñ ziyade Müftiy-Cami camisinden tik yuqarığa, bütün şeher ve Kefe körfezi köz ögünde kibi körüngen ve gök pek yaqın olğan yerge alıp barğan Qaraım maallesiniñ küçelerinde duyula. Yüz yıl öñde bu küçelerden yürgenlerniñ hatıralarında olğanı kibi, şimdi köşe artından uzun saqallı ve quşaqnen bağlanğan cübbeli patriarhal rabi aaste-aaste çıqacaq kibi körüne.

Qaraımlar — Muqaddes Yazı adamları

Çoq asırlar devamında qaraımlarnıñ kenasaya dua etmege barğan yeri¶

Maalleniñ merkeziy küçesiniñ adı Qaraımskaya. Bir vaqıtları o Fontannıy (Çeşmeli) adlı küçük meydançıqta yerleşken qaraım kenasasına alıp bara edi. Binanıñ yaşını tavan kirişindeki yazığa köre tayin etmek mümkün oldı, anda 5052 senesi yazılğan edi. Qaraım taqvimine köre şimdi 5777 senesi, demek, bina anda 700 yılğa yaqın tura edi. Kenasa İncil ananesine köre Qudüske çevirilgen edi. Anıñ tış körünüşini XIX asır başlarında Qırımı ziyaret etken İtaliya ve İsviçre ressamı Karlo Bossoliniñ gravürası saqladı.

Şimdi kenasa yoq, anı Ekinci cihan cengi vaqtında Sovet aviabombası yoq etti. Meydanğa ad bergen çeşme de yoq, o cengden soñki 1948 senesi söküldi. Ekinci cihan cengi o vaqıt artıq bitti, amma Sovet hakimiyetiniñ Qırımnıñ tamır halqlarınıñ tarihiy mirası ve medeniyetinen cengi bitmedi. Bu ceng Sovet hakimiyetiniñ soñki senelerine qadar devam etti. Aynı o meydanda yerleşken Qırım hanlığınıñ soñki hazinedarı Veniamin Ağanıñ evi de saqlanmadı; ananege köre, hanlıq mekümetinde bu vezipeni qaraımlar tuta ediler.

Ağanıñ evi meydannıñ güzelliği edi, verandanıñ zarif yarımtögerek taqları, bronza ve sedefnen işlengen oyma emen tavanınen ferqlene edi, amma 1969 senesi o yıqıldı. Qaraım küçesiniñ adını da deñiştirdiler. Sovet devrinde o, Furmanov küçesi oldı, hat-ta Dmitriy Furmanov, «Çapayev» romanınıñ müellifi, Kefede iç bulunmağanına baqmadan. Maalleniñ şeher merkezine yaqın olğan qısmını 70-inci seneleri yıqtılar, yerine panel çoq qatlı binalar qurdular, bunıñnen diñe tarihiy çehreni degil, rayonnıñ drenaj sistemasını da bozıp, neticede yer altı sular yaqında yerleşken aziz Sarkis ermeni kilisesine tüşti. Bütün zaiyatlarğa baqmadan, maalle anıñ küçelerinde ve enişlerinde bulunğanlarnıñ hayalını şübhesiz taaccüplendire.

Qaraım maallesi herkesni özüne kirdirmey. Yerli sakinler bizim zamanımızda qurulğan, ev sahiplerini çoq deñiştirgen ve soñunda boş qalğan zengin evni köstere; belli ki, anıñ zengin sahipleriniñ yaşayış tarzı asırlar devamında qaraımlarnıñ kenasaya dua etmege barğan yeriniñ muhitinem bağlaşmay edi. Zamaneviy qaraım cemaatı şimdi yine maallede, cami yaqındaki çoq qatlı binanıñ yarımbodrum otağında yerleşe, anda eki küçük odada qaraım medeniyeti muzeyi ve dua zalı yerleşken.

Saqlanğan şeylerden Qaraım küçesiniñ başında yerleşken, hat-ta faqır qaraımlarnıñ balaları da oquy bilgen sabıq qaraım mektebiniñ binasını hatırlamaq müim. Ondan da ğayrı, Kefede bir vaqıtları erkekler ve qadınlar qaraım mektepleri bar edi.

Qaraım kenasası

Qaraım mezarlığınıñ kederli taqdiri¶

Kefeniñ qaraım mezarlığı şeher üstünde yükselgen Tepe-Oba dağınıñ etaginde dört gektar meydanda yerleşken. Andaqı eñ erken defn olunğanlar XI asırğa ait. Şimdi o kederli bir manzara olıp tura. Yıqılğan baştaşlar ve serbaplar. Lâkin mında da büyüklik ve asırlarnıñ aqımı duyula. Mezarlıq 1783 senesi Qırım Rusiye imperiyasına qoşulğan soñ yıqımğa oğradı. Andaqı abideler haraba alında yatqan şeherni tamir etmek içün qullanıldı. XX asırnıñ cengden soñki senelerinde mezarlıq qapatıldı ve 1958 senesinden anı yoq etüv başlandı. Bazı mezarlar qazıldı ve soyuldı. Ekleç taşından baştaşlar qurucılıq malzemesi kibi, granit ve mermer baştaşlar ise süsleme malzemesi kibi qullanıldı. Olarnen küçelerni döşediler, çitlerni ve hat-ta qadimiylikler muzeyiniñ avlusını qurdular.

Elektrik hatını çekkende, qurucılar bir mezarnı yıqıp, direkni doğruda-doğru birisiniñ mezarına qaqmağa aqıl ettiler. Aqrabaları defn olunğanlarnıñ adlarını ve yaşağan senelerini doğruda-doğru elektrik diregine boyanen yazğanlar. Deşşetli ve surrealistik bir manzara. Karantin rayonında yerleşken askeriy qısım qaraım baştaşlarından tasarrufat binalarını qurdı. Qabir taşlarından yapılğan bunkerni 2002 senesi qaraım, bütün Qırımğa belli sanayıcı Yosif Stamboliniñ torunı Gennadiy Romaşko taptı.

Yerli cemaatnıñ qaraımları öz quvetlerinen o taşlarnı mezarlıqqa taşımağa ve yerli sarhoşlarnıñ yaşayış faaliyetiniñ izlerinden anı muntazam sürette temizlemege başladılar, unutıluv esaretinden qurtarıp olacaq şeyni qısmen olsa da saqlamağa tırışalar. Bütün bu deşşetlerge baqmadan, mezarlıqta 120-ge yaqın baştaş saqlanıp qaldı, olarnıñ çoqısında Muqaddes Yazı tilinde yazılğan yazılarnı oqumaq mümkün.

Öz halqınıñ alicenap evlâtları

Belli Kefe qaraımlarından XIX – XX asırlar sıñırında Kefe şeher başı, qadınlar peşe mektebiniñ teşkilâtçısı Aaron Krımnı hatırlamaq mümkün, anıñ idaresi vaqtında şeher episi eyi terefke deñişti; anıñ emce oğlu Solomon Krımnı, alim-agronom, eki çağırılış Devlet Dumasınıñ mebusı, Aqmescitte Tavriya universitetini, Kefede şeher kütüphanesini tüpten qurğan ve çala-çopla 1918 senesi Qırımnıñ bölge mekümetine başcılıq etken insan. Eyiliknen tütün sanayıcısı Yosif Stambolını hatırlamaq kerek, anıñ zarif şarq mimarlığında yapılğan sarayı yüz yıldan ziyade Kefeniñ süsü ve timsali olıp tura; qaraım ülkesunas, tarihçı, folklor toplayıcısı Boris Kokenaynı. Bütün ömürü Kefe Ceneviz qalesiniñ yaqınlarında 1920 senesi noyabrde bolşevik qurşunınen kesilgen mütekem şair Veniamin Babacannı hatırlamayıp olamaymız. İncetabiatlı lirik, gümüş asırnıñ eñ eyi ananelerinde yazğan, dünya sanatanıñ bilgini, o 26 yaşında «qızıl terror» qurbanı oldı.

Qadimgi Kefe duvarları öz ömürinde çoq insanlarnı, vaqialarnı ve facialarnı kördi. Aytmaqcıl, bu orta asır şeher toponimi qaraımlar arasında keniş tarqalğan Kefeli soyadına temel oldı, bu «Kefeden olğan» demekçidir.

Kefedeki Qaraım mezarlığı

Cañartılğan «Ağa Dumpa» bayramı¶

Qaraımlarnıñ quvetli Kefe tamırlarını «Ağa Dumpa» bayramınıñ temeli olğan yerli efsane de tasdiqlay. Bu vaqialar, ihtimal, XV asırnıñ soñunda – Qırımnıñ ceneviy yalı boyunı Osmanlı imperiyası basıp alğan vaqıtlarda olıp keçken. Kefeni türkler o vaqıt vilâyet merkezine, Qırım topraqlarındaki imperiya eyaletine çevirdiler.

Türk hakimiyeti devrinde Kefeni Ahmet paşa idare ete edi – pek inatçı ve zalım bir insan. O bütün yerli qaraım cemaatına eñ qısqa vaqıt içinde büyük miqdarda yün iyirmege ya da er bir aileden bir oğlan balasını yeniçerilerge bermege emir etti.

Azdalıqlı qaraım halqı içün erkek ealisiniñ elâk olması yoq oluv demek edi, anıçün mekümdarnıñ talabı cemaatnı öz evlâtlarınıñ taqdiri içün qorquğa tüşürdi. Gece-gündüz qadınlar taqatları bitkençe yün iyirdiler. Ve işte teslim etüv müddeti yaqınlaşa edi, amma qaraımlarnıñ tayin etilgen miktar tap yarısını da iyirip olamadılar.

Qırımda ayrıcama sıcaq olğan «fevral pencereleri» keldi. Badem çiçekledi, leylaq yapraqlarını açtı, deñiz fırtınası toqtadı. Kefe mekümdarı öz adamlarınen qayıqta gezmege qarar berdi. Tabiatta iç bir şey deñişüvni köstermey edi. Amma olar körfezden açıq deñizge çıqqanda, birden yel köterildi ve dalğalarnı quvmağa başladı. Tabiat feleketine dayanayıp, musafirlernen qayıq tüpke ketti. Zalimniñ ölümi aqqında haber Kefe sakinlerine yetti. Amma mekümdarnıñ ölümine kederlenmek yerine, qaraımlarlar quvundılar. Olar bu facia olarnıñ evlâtlarınıñ ömürlerini qurtarğanı içün kibriyalı Allağa yüksek sesnen şükür ettiler. Yañı mekümdar ise batıl inançnen kefelilerni ağır vazifeden azat etti.

O vaqıttan berli Kefe qaraımları şen «Ağa Dumpa» («ağa devrildi») bayramını teşkil eteler ve eñ ince yün şeklinde şeker ile undan «stupeç» tatlı aşını pişireler. Bu bayramnı 1 adarda (qış soñundaki 12-nci İncil ayı) qayd eteler. Cengden önceki vaqıtlarda bayram yavaş-yavaş unutıldı, çünki eski milliy ananelerde terbiyelengen nesil ketti. Bizim zamanımızda Kefe qaraımlarınıñ unutılğan adetni cañartqanları ve er yıly efsane motivleri boyunca sıqlıqnen teatral kösteriş şeklinde şen bayramlavlar teşkil etkenleri sevindire. Bu, bu şeherde artıq biñ yıldır yaşağan qaraım cemaatınıñ Qaraım maallesiniñ etaqlarında daa çoq zaman yaşaycağına ümüt bere.