← Ana saifege qaytmaq

Xanlıq Ukraina

2018 senesi žurnalistika saasında eñ yahşı publitsistik iş içün Vâçeslav Çornovol adına Mukāfatnıñ laureatı «Kultura i jıttâ» haftalığınıñ baş redaktörü, NŞJU azası, yazıcı-publitsist Yevgen Buket «Qırım Svitlıtsâ» gazetasında derc etilgen «Xanlıq Ukraina» maqalesi içün oldı. Maqale müellifniñ XVII-XVIII asırlarda Ukrainada olıp keçken siyasiy protsesslerni añlamaq gayretidir. Onda doğma tarihnıñ meraklı vaqiaları aqqında aytıla, az belli ve çekici faktlar derc etile.

Uzun vaqıt devamında tarihçılar şimdiki Ukrainanıñ cenubiy vilâyetleriniñ onun devlet qurulışı protsesslerindeki rolünü haksız sürette küçüksendiler. Bu şaşırtıcı degil, çünki Moskva yanındaki Sol Yalı Getmanlığı – de-yure separatistik qurulışnıñ «legitimatsiyası» ile rus ve sovet tarih ilmi birkaç asır devamında meşgul oldı, bu ise Kazaklar Ordusınıñ daa bir devlet merkeziniñ esaslı tetqiqatlarına müsaade etip olamaz edi. Kerçekte ise Qırım xanlığı ve Osmanlı imperiyasınıñ himayesi altındaki kazak devleti Bogdan Hmelnitskiyniñ mirasına başqa herkesge qarşılaştırğanda çoq daa ziyade haqqı bar edi. Amma XVII – XVIII asırlarda Ukrainada olıp keçken siyasiy protsesslerni adım-adım añlamağa tırışayıq.

Daa 1650 senesi Osmanlı imperiyasınıñ hükümeti Bogdan Hmelnitskiyge Kazaklar Ordusı üstünden protektoratnı qabul etmege teklif etti. Kazak Ukrainası Moldova, Eflâk, Erdel ve Qırım xanlığı gibi Osmanlı imperiyasınıñ tabi devleti olmalı edi. 1651 senesiniñ başında Bogdan Hmelnitskiy, ukrain şlâxtasınıñ bir qısmı ve yüksek ruhaniler muhalifetine baqmadan, Osmanlı protektoratını qabul etti. Kazaklar Ordusınıñ qonşularğa (hatta öz aralarında duşmanlıq etkenlerge bile) çoq tabiilik strategiyası o zamanki devlet qurulışlarınıñ halqara tanıluv modeline tam uyışqan edi.

Hususan, böyle model, Kazaklar Ordusı üstünleriniñ inançına köre, qonşulardan iç birisine memleketni yutmağa imkân bermey edi. Lâkin o vaqıt Osmanlı imperiyası ile añlaşma, yürütilgen vaqıtta sekiz yaşar sultan IV Mehmed Osmannıñ siyasetge özü tesir etip olamaması ve ukrainlerge qarşı partiynıñ üstün gelmesi sebebinden quvetke girmedi.

Qayd etmeli ki, Mehmedni iktidarğa tam B. Hmelnitskiy getirdi, Çargradta saray çevirilüşini teşkil etti (ukrain yanıçarlar kelecekteki sultannıñ anası ile tilekdaş olıp, babasını öldürdiler). Mehmedniñ anası ise Poltava vilâyetinden ukrain qızı Hatice Turhan Sultan edi, ol tek bir oğluna siyasiy tesir etmek quvetine malik edi. Şahitlerniñ hatıralarına köre, IV Mehmed «yüzünen kazaqqa oşay edi».

1667 senesi yanvar 20-de Smolensk yanındaki Andrusovo köyünde Moskva çarlıqı ve Reç Pospolita arasında separat barışnıñ imzalanması yukarıda aytılğan diplomatik strategiyanı faalleştirdi. Andrusovo barışı etnik ukrain toprağınıñ zordan eki qısmğa – Sağ Yalı ve Sol Yalı Ukrainağa bölünüvini pekitken edi. Moskoviyanıñ ve Polşanıñ kazak devleti territoriyasını bölüv esabına añlaşması Bogdan Hmelnitskiyniñ añlaşması esası üstünde Osmanlı imperiyası ve Qırım xanlığınıñ destegine tayanğan ukrain cemiyetindeki kazak üstünleriniñ siyasiy tesiriniñ artmasına sebep oldı.

1667 senesi iyul ayında getman Petro Doroşenko Osmanlı imperiyasınıñ hükümeti ile harbiy-siyasiy ittifaq teşkil etüv aqqında muzakerelerni başlattı. 1668 senesi yanvarda Çıgırındaki üstünler şurasında böyle qarar qabul etildi: «Özenniñ eki tarafından oturanlar birleşip, aytdı-ayrı yaşasınlar ve Türk Padişahına hem Qırım Xanına, Eflâk Biyi ödegeni gibi cizye versinler, amma Ulu Moskva Hükümdarı ve Qral Aliliği eli altında bundan soñ olmasınlar».

Zaman keçtikçe P. Doroşenkonıñ hükümeti Osmanlı hükümdarına ve aña tabi Qırım xanına tabiilik içün böyle şartlar qoydı: birincisi, Ukraina cizye ödememeli; ekinchisi, sultan umumiy şurada saylanğan getmannı vazifeden almağa haqlı degil; üçünchisi, Ukrainağa yiberilgen türk ve tatar askerleri getmannıñ komandası altında olmalı; dördünchisi, ukrain-türk birlikleri tarafından tutulğan topraqlar Getmanlıqqa kete, sultan ise anda qale qurmağa ve asker tutmağa haqlı degil; beşinchisi, Ukrain getmanlığınıñ sınırları birlikte yapılğan faaliyetler neticesinde Przemışl, Minsk ve Putivlge qadar yetmeli; altınhısı, sultan ve xan getmannıñ rızalığı olmadan Reç Pospolita ve Moskva devleti ile ittifaq yapmağa haqlı degil; yedinchisi, Konstantinopol patriarhı arxierey toplanışında serbestçe saylanmalı ve o vefatına qadar tahtta qalmalı.

1668 senesi mart 11-de Korsuñ yanındaki Kazaklar Ordusınıñ umumiy şurasında Eflâk ve Moldova beylikleriniñ Bāb-ı Ālīga tabiiligi misalinde «sultanğa tabiilik» resmen ilan etildi. Doroşenko türk sultanı IV Mehmedden ukrain sancaq beye unvanını aldı.

Daa 1667 senesi oktâbrde getman Petro Doroşenko Reç Pospolita ile Podgaytsı añlaşmasını imzaladı, oña köre Kazaklar Ordusınıñ ğarp sınırı Gorıñ özeni boyunca pekitildi, 1668-de ise Moskvadan Sol Yalı bölgesini geri aldı ve şol seneniñ haziran 8-inde «özenniñ eki tarafınıñ getmanı» saylandı.

Amma Petro Doroşenkonıñ iktidarı Moskoviya ve Reç Pospolitanıñ geopolitik oyunları sebebinden «dikişlerinden çatlay edi». Böylelikle, polâklarnıñ ve, galiba, moskallarnıñ faal maliye destegi ile Qırım xanı Âdil Geray IV Mehmedniñ haberi olmadan siyasetge öz adamı Petro Suhovıynı kirsetti. Tarihçılardan bazıları Xanlıq Ukrainanıñ başlangıçını tam ondan esaplaylar, amma bu öyle degil. Soñkiniñ sotsial demagogiyası (o ise parlraq natiq edi) aña çoq tarafdar qazandırdı, hususan Seçte de.

Eñ başından duşmannıñ agenti olıp ve osmanlı-getman añlaşmasını içeriden bozmaq vazifesine malik olaraq, 1668 senesi oktâbr 7-de «xan alilikleriniñ getmanı» Petro Suhovıy bütün ukrain halqına «patriotik» universal derc etti ve tatarlarnıñ destegi ile Doroşenkoğa qarşı harbiy faaliyetlerni başlattı. Lâkin «tatar» sahte getmanınıñ çağırışlarını kazak üstünleriniñ büyük qısmı diqqatqa almadı ve onun harbiy kampaniyası muvaffaqiyet qazanmadı.

1669 senesi mart 3-te sol yalı vekâletli getmanı Demyan Mnogogrişnıy Moskva çarınıñ üstünligini tanıdı ve Kazaklar Ordusınıñ haqqlarını sınırlağan «Gluhov maddelerini» imzalap, Sol Yalı bölgesiniñ bir qısmı üstünden iktidarnı aldı.

1669 senesi iyulda Sağ Yalı Ukrainada daa bir getman peyda oldı. O, Suhovıynıñ tam mağlubiyetinden soñ «polâk qralı adına» Kazaklar Ordusınıñ başı ilan etilgen Uman polkovniki Mıxaylo Hanenko oldı.

Böyleliknen, Kazaklar Ordusınıñ getmanı Petro Doroşenkoğa qarşı Hanenko ile xanlıq bulavanı polâk tarafdarı kazaklığınıñ baş yazıcısı vazifesine deñiştirgen Suhovıynıñ yolbaşçılığı altındaki kollaboratsionistler ve Mnogogrişnıynıñ separatistleri faaliyet kösterdi. Olarnıñ maqsadı bir edi: Ukrainanı birleştirmeğe çağırıp, eñ tez vaqıtta kazak devletini yoq etmek.

Bunun içün Doroşenko sultanğa yardım sorap müracaat etti. Elçi Ali Ktuci Kazaklar Ordusına IV Mehmed Osmandan bir mektüp berdi, onda şöyle qayd etilgen edi: «Sizge bunçuq ve bayraqnı tabiilik içün degil, tek dostluq nişanesi olaraq ve duşmanlarımızğa qorqu berüv içün yollayım... Ve toprağıñız tınç olsun ve kimse onı viran etmesin dep, sizi – bütün halqnı qabul ettim».

Çoq keçmeden sultan o vaqıtta Reç Pospolitanı açıqtan-açıq desteklegen Qırım xanı Âdil Geraynı tahtqan tüşürdi. 1670 senesi sentâbrde Petro Doroşenko türk sultanınıñ sancaqbeyi olaraq Mıxaylo Hanenko ile kütreşçilikni başlattı.

Kelecekteki vaqialarnıñ inkişafına Buçaç barış añlaşması – Reç Pospolita ve Osmanlı imperiyası arasında 1672 senesi oktâbr 18-de Buçaç şeerinde ya da onun etrafında yapılğan añlaşma asaslı tesir kösterdi. Bu añlaşmağa köre sultanıñ doğrudan-doğruya iktidarı altına qadimgi Podolya, Mogılöv ve qısmen Bratslav ve Uman polklarını içine alğan Kamyanets eyaleti keçti. Bu administratsiyaviy birlem sultan iktidarı altında 1699 senesine qadar yaşadı. Yañı teşkil etilgen türk vilâyetiniñ başında İstanbulda tayin etilgen beylerbeyi tura edi. Eyalet sancaqlarğa bölüne edi, olara ise daa küçük bölge – nahiyeler tabi edi. Evelâ Kamyanets, Bar ve Yazlovets sancaqları, azıraq soñra ise Mecıbij sancaqı teşkil etildi.

1672 senesindeki Buçaç añlaşması boyunca Kazaklar Ordusı devleti «eski sınırlarda» (Bratslav ve Kıjiv voyevodalıqları) kene Doroşenkonıñ bulavası altına keçti. Amma polâk seymi Buçaç añlaşmasını tanımadı. Bu sebepten 1673 senesi Ukraina içün yañı polâk-türk cengi başladı, o 1676 senesi oktâbr 17-de Buçaç şartlarını zayıflatqan Juravno barış añlaşmasınıñ imzalanması ile bitti.

Bundan da tış, Kazaklar Ordusı territoriyasına 1674 senesiniñ başında Moskva askerleriniñ hücumu başladı. Olarnıñ paytaht Çıgırınnı quşatması tazyıqı altında 1676 senesi sentâbr 9-da Kazaklar Ordusınıñ getmanı Petro Doroşenko stolnik G. Kosaçov öñünde Moskva çarına sadıqlıq yeminini etti. On kün keçken soñ Doroşenko 2000 kazak ile beraber sol yalı getmanı İvan Samoyloviç ve boyar Grigoriy Romodanovskıynıñ düşergâhına kelip, anda sol yalı getmanına vaqtıyla sultan yollağan eki bulavanı ve başqa klaynodlarnı berdi.

Tam o vaqıtta sol yalınıñ «separatistik» Getmanlığı Bogdan Hmelnitskiyniñ devleti – Kazaklar Ordusını yuttı, moskva tarafdarı kazaklarnıñ yolbaşçısı ise Doroşenkonıñ unvanını – «özenniñ eki tarafınıñ getmanı» unvanını taşımağa başladı. Bundan da tış, Sağ Yalını insan resursından mahrum etmek içün İvan Samoyloviç 1678-1679 senelerinde ukrain tarihinde ilk kere ealini zordan köçürüvni geçirdi, bu vaqia tarihte «Büyük haydav» adı ile qaldı.

Bütün 11 sağ yalı polkunıñ kazakları ve sıradan halqı köçürildi. Operatsiyanıñ neticeleri aqqında Samoyloviç Moskvağa, Küçük Rusya prikazına şöyle malümat berdi: «Rjışçev, Kaniv, Korsuñ, Starobor, Moşnı, Drabiv, Bilozerya, Tagança, Çerkası ealisiniñ hepsi bu tarafqa haydaldı ve duşmandan uzaqlaştırıldı, olarnıñ evel yaşağan şeerleri, köyleri, qasabaları ise istisna olmadan episi yandırıldı».

Lâkin IV Mehmed hükümeti bundan soñ da öz taahhütlerinden vazgeçmedi. 1676 senesi, P. Doroşenkonıñ kapitulâtsiyası aqqında haber alğanı ile, sultan IV Mehmed Yuriy Hmelnitskiyge «Ukraina knâzı ve Kazaklar Ordusınıñ serdarı» unvanını berdi. 1677-1681 ss. Yu. Hmelnitskiyni desteklep, ukrain askerleri ile birlikte Sol Yalı Ukraina içün Moskoviyağa qarşı ceng yürüttiler, o, ne yazıq ki, muvaffaqiyet qazanmadı ve 1681-de 20 yıl müddetine Bahçesaray barış añlaşmasınıñ imzalanması ile bitti.

Bu añlaşma imzalanğan soñ IV Mehmed Sağ Yalı Ukrainanıñ getmanı etip Moldova hükümdarı Georgiy III Dukanı tayin etti. Bununla sultan Osmanlı imperiyasınıñ Ukrainadaki tesirini pekitmek niyeti sağlam olğanını tasdıqlay edi ve Sağ Yalınıñ büyük qısmınıñ devlet avtonomiyasını tanığanını daa bir kere köstere edi. Duka mahalliy idareniki ananeviy şekillerine müracaat etip, vekâletli getman etip İvan Dragınıçnı tayin etti ve osmanlı altındaki Ukrainada kazak polklarını yañıdan canlandırdı. Nemirov yanındaki kazak şurasında olarnıñ reberleri saylandı.

Korsuñ polkunıñ polkovniki İ. Gubar-Berşadskıy (Gubarenko), Çerkası polkunıñ – Vergun, Çıgırın polkunıñ – Umanets (başqa malümatlarğa köre, Grımbaşevskıy), Bila Tserkva polkunıñ – Stefan Kunıtskıy oldı. Soñkisi 1683 senesi iyulda sağ yalı kazaklığı şurası adına Polşa qralınıñ iktidarı altına alınmasını soradı, bunun içün ondan getman unvanını aldı.

Harplardan viran etilgen Sağ Yalı Ukraina içün, anda mecaziy aytqanda eki ukrain yaşağan yerinde, tış duşmanlar tarafından bölüngen kazaklıqnıñ üç bulava sahibi kütreşken bu qaranlıq devirler aqqında halq şöyle atasözini çıqardı: «Eki ukrainge – üç getman».

1683 senesiniñ soñunda, yañı 16 yıllık polâk-türk cenginiñ başında, polâk tarafdarı getman Kunıtskıy yolbaşçılığında beş biñlik asker Moldova topraqları vasıtası ile Bucaq ve Bilgorod çölleri taraflarına sefer etti. Polâk tarafdarı kazaklar Osmanlı imperiyasınıñ tabiilerine darbe urdılar, amma 1684 senesiniñ başında özleri Moldovada tar-mar etildiler. Lâkin getman Stefan Kunıtskiyniñ 1683-1684 ss. qışında olıp keçken harbiy kampaniyası çoq memleketlerde büyük aks-seda doğurdı ve dünya tarihına girdi. Bu sefer Avropa hristian monarxlarınıñ Osmanlı imperiyasınıñ ekspansiya niyetlerinden qorunuv siyasetiniñ mühim bir halqası edi. Şulay da bu sefer esnasında Moldova hükümdarı ve osmanlı altındaki Ukrainanıñ getmanı Georgiy Duka esir alındı.

1684 senesi yazında sultan IV Mehmed Ukraina yañı getmanı etip (Juravno ve Bahçesaray añlaşmalarına uyğun olaraq) kazak polkovniki Teodor Sulımenkonı (Sulımkanı) ilan etti. Tam bu bulava sahibiniñ getmanlıq etüvi başından sebep Xanlıq Ukraina territorial qurulışınıñ esaslandırıluvı aqqında aytmağa mümkündür. Bunu şunı esapqa alıp tasdıqlay bilerimiz: birinciden, getman Qırım xanınıñ qat’iy teklifi ile tayin etildi, ekinchiden ise, o öz faaliyetini xanlıqqa tabi olğan sol yalı Pridnestrovye (onın rezidentsiyası Yagorlık oldı) territoriyasından yürütip başladı.

1684 senesi noyabrde Sulımenko xannıñ oğlu Selim Geray I-niñ altı biñlik tatar askeri ve yañıçarlar bölügi ile birlikte üç afta devamında polâk tarafdarı getman Andriy Mogıladan Nemirov qalesini almağa tırışqan, amma yapıp olamağan. Nitekim Nemirov ve Bratslavğa daa birkaç muvaffaqiyetsiz seferden soñ Sulımenkonıñ kazaklarını Yagorlık yanında A. Mogıla tar-mar etti, xanlıq getmanınıñ özüni ise tutup polâk qralına Yavorivge hediye etip yolladılar, anda o, galiba, idam etildi.

Bundan soñ Osmanlı reberligi muvaffaqiyetsiz Sulımka yerine «kazak Samçenkonı getman etip oturtmağa» qarar berdi. Xan oğlu ise yañı getman Yaqım Samçenkoğa 12 kün içinde Nemirovğa yetmeğe emir etti ve kazaklar ile birlikte sağ yalı paytahtını zapt etsinler dep, aña yardımğa 20 biñ öz adamını berdi. Amma bu harbiy aktsiya da muvaffaqiyetsiz bitti. 1685 senesiniñ soñunda Nemirovğa yañı hücum esnasında Samçenko vefat etti. Ya. Samçenkonıñ vefatından deral soñ türk sultanı Qırım xanınıñ teklifi ile Sağ Yalınıñ türk qısmınıñ getmanı etip kendisi içün qısqa ve añlaşılır kazak lâqabı Stetsikni saylağan Stepan Lozınskıynı tayin etti. Xannıñ ve Moldova gospodarınıñ izini ile o, T. Sulımkağa taqlid etip, Yagorlıkta yerleşti. Tam andan yañı getman Polşa adamlarından olarnı qazanıb almaq içün ukrain topraqlarına daimiy hücumlar yürüte edi. XVII asırnıñ soñunda Fastiv polkovniki Semen Paliyge hemen episi harbiy seferlerini «Yagorlık Stetsigine» qarşı doğrultılğan edi.

Stepan Lozınskıy 1695 senesi noyabrde yaralar sebebinden vefat etti. Onun varisi İvan Bağatıy oldı. 1698 senesi Sol Yalı polklarınıñ Qara deñiz boyuna seferi esnasında kazaklar arasında «xan merhametinen getman» İvan Bağatıynıñ mektübi peyda oldı. Onda o sol yalılılarnı Moskva protektoratından vazgeçmeğe çağıra edi ve olardan soray edi: ne içün siz «o yuda-moskallarğa» öyle sadıq hızmet etesiñiz, çünki olarlar «siziñ işiñiz ve cesurlığıñız yardımı ile» öz devletini pekiteler.

1692 senesi mayıs 26-da Kazaklar Ordusı Umumiy harbiy kantselâriyasınıñ sabıq yazıcısı Petro İvanenko, ya da Sulıma (maseqalı «Petrık» lâqabı Moskva menbaları sayesinde pekitildi) «Kıjiv, Çernigiv ve bütün şeerli Kazaklar Ordusı ve küçük rusya halqınıñ Müstaqil Knâzlığı» adına xan ile «ebediy barış ve qardaşlıq, ve Moskvadan hem Polşadan birlikte qorunuv» aqqında añlaşmanı pekitken edi. Qırım xanı Petro Sulımanı Ukrainanıñ getmanı dep tanıdı ve Moskva askerleri ile qarşılaşuvda aña harbiy yardım kösterdi. Şol seneniñ yazında 20 biñlik orda «Petrıknıñ» kazakları ile Poltava bölgesine yöneldi. «Alla köre ki, öz şanım içün degil, ukrain toprağımıznıñ bütünligi ve qorunuvı içün, Zaporozya Aşağı ve şeerli Ordusınıñ serbestliklerini çoğaltuv ve qoruv içün ve Dniproda serbest harbiy qazanç içün men bu işni başlattım», – dep mektüplerinde Petro Sulıma Sol Yalı Ukraina ealisine müracaat ete edi.

Lâkin Moskvağa qarşı isyan muvaffaqiyet qazanmadı. Birkaç yıl devamında olıp keçken soñki seferler de ğalip gelmedi. Muasır tetqiqatçılar Petro İvanenkonıñ aktsiyaları Getmanlıqnı Moskoviyadan ayırmaq aqqında getman İvan Mazepanıñ gizli planınıñ bir qısmı olğanına meyil eteler, bu aqqında ukrain generalitetiniñ öñde kelgen qısmı daa 1691 senesiniñ başından bile edi. Petrıknıñ zaporojtsılarlarğa yollağan, 1690-nci illerniñ birinci yarısına ait mektüpleri Mazepanıñ soñki sözleri ile hemen hemen aynıdır, onun 1692 senesinde Qırım xanı ile imzalağan añlaşmasınıñ metni ve P. Orlikniñ 1711-1712 ss. Türkiye ile añlaşmaları da çoq umumiylikge malikdir: cenubiy müttefiq içki hayatqa, kazaklarnıñ serbestliklerine qarışmamaq, tüccarlardan ilâve vergi, gümrük almamaq, harbiy faaliyetler esnasında birlikte çıqış etmek ve ilâhre borçlı ola.

1696 senesi Petro İvanenko Xanlıq Ukraina territoriyasında peyda oldı. 1698 senesi noyabrde eki esir eflâk Küçük Rusya prikazında Dubossarıda yazda «lanetlenç Petrıknıñ» getman saylanğanını bildirdi, onun yanında 200-den ziyade degil asker bar edi. Sabıq getman İvan Bağatıy ise hristianlarğa meyli sebebinden getmanlıqtan çıqarıldı. Osmanlı imperiyası ve Reç Pospolita arasında 1699 senesi yanvar 16-da imzalanğan Karlovtsi barış añlaşmasına köre Sağ Yalı Ukrainanıñ bütün territoriyası qral iktidarı altına keri qaytara edi, «Bāb-ı Ālīde hızmet etken, şimdi Eflâk toprağında yaşağan ukrain getmanı» vazifesi ise ləğv etilmeli edi.

Şol seneniñ haziran ayında Varşava seymi Kıjiv ve Bratslav voyevodalıqlarında kazak polklarını ləğv etüv aqqında qarar qabul etti. Kazak askerini eki afta içinde dağıtmalı ediler. Bu qararnı Türkiye ile ceng bittiğinden soñ Sağ Yalıda kazak polklarını tutmağa ihtiyaç qalmaması ile izah ettiler. Karlovtsi barışı bütün Sağ Yalıda: hem Polşa, hem de Xanlıq Ukrainada kazaklıqnı sarstı.

1702 senesi martta Fastivdeki kazak şurası Kazaklar Ordusınıñ serbest kazak devletiniñ yañıdan qurulğanını ilan etti. Samiylo İvanovıç Samus «Aliliqı Qralnıñ Kazaklar Ordusınıñ getmanı» unvanından açıqtan-açıq vazgeçti ve «Ukrain Getmanı» saylandı. Samus ilan etti ki, kütreşçilikni tek «bütün Ukrainada, Dniprodan Dnistrge qadar ve yuqarı Sluç özenine qadar polâk ayağı olmağanında» toqtatır. Belli ki, tam bu şurada Xanlıq Ukrainanıñ Dnipro boyu kazakları sabıq xanlıq getmanı (çünki bu vaqıtqa qadar vazife artıq ləğv etilmeli edi) Petro İvanenko (Sulıma) ve üstünler şahsında isyancılarnı desteklediler ve öz klaynodlarını Samiylo Samusqa berdiler.

1704 senesi haziran 15-te Pavoloç yanındaki getman S. Samus bulavadan «Aliy Pan Getman Mazepanıñ» hayrına vazgeçti, o ise onı Boguslav polkovniki etip tayin etti. Meraklısı şunda ki, Bratslav polkovniki etip İvan Mazepa Dubossarınıñ sabıq polkovniki, Xanlıq Ukrainanıñ sabıq getmanı İvan Bağatıy İonenkonıñ oğlu Grigoriy İvanov İvanenkonı tayin etti. Xanlıq Ukraina birleşken Ukrainanıñ terkibinde «özenniñ eki tarafınıñ getmanı» İvan Mazepanıñ bulavası altında 1704-1708 ss. bulundu.

Getman Mazepa bu yıllarda Bila Tserkva tahkimatlarını pekitken, mında getman klaynodlarınıñ bir qısmını ve öz hazinelerini köçürgen. Mazepalar soyu Bila Tserkva bölgesinden çıqqanını esapqa alıp, Hmelnitskiy misalinde o mında, öz soy yuvasında, getmannıñ ve ukrain hükümetiniñ daimiy rezidentsiyasını yapmağa planlaştırğanını teşmilleştirmek mümkündür. Lâkin 1708-1709 seneleriniñ vaqiaları Mazepanıñ bu hayallarını böldi…

İsveç qralı Karl XII-niñ polâk müttefiqi Stanislav Leşçinskıy Ukrainağa hücum etmekle qorquzıp başlağanda, Mazepa yardım sorap Petr I-ge müracaat etti. Jovkvadaki harbiy şura esnasında getman Mazepa çardan Ukraina sınırlarını qorumaq içün aña 10 biñ moskva askerini bermesini soradı. Buna hükümdar tabiisine şöyle cevap berdi: «tek 10 biñ degil, on adam bile berip olamayım; özüñiz qorunıñız». Böylelikle getmanğa Getmanlıqnı ayırmaq aqqındaki gizli niyetlerini amala keçirmek içün formal sebep peyda oldı. Çar 1654 senesinden itibaren bütün ukrain-moskva añlaşmalarınıñ esası olğan Ukrainanı «nefretli polâklardan» qorumaq taahhütini bozğan edi.

1708 senesi oktâbr 28-de, Moskvağa ketken ve erzaq meseleleri sebebinden Ukrainağa burulğan Karl XII ile Mazepa ittifaq añlaşmasını imzaladı. Pılıp Orlikniñ aytqanına köre 1708 senesindeki añlaşmanıñ mücontenti böyledir: Ukraina ve aña qoşulğan topraqlar serbest ve müstaqil olmalı; İsveç qralı olarnı bütün duşmanlardan qorumağa borçlı ola; hususan, kerek olğanda ve getman hem onun zümreleri (Etats) bunu talap etkende qral deral anda yardım askerlerini yollamalı. Rus toprağında zapt etilgen, amma vaqtıyla rus (ukrain) halqına ait olğan episi şey Ukrain Knâzlığına qaytarılmalı; Mazepa ömürlik ukrain knâzı ya da getmanı olmalı edi; onun vefatından soñ umumiy şura («zümreler») yañı getmannı saylamalı edi; İsveç qralı Ukrain Knâzlığınıñ ne unvanını, ne de gerbini özüne almağa haqlı degil edi.

Mazepanıñ İsveç tarafına keçkenini bilgen soñ, Moskva çarı Petr I knâz Aleksandr Menşikovğa getman paytahtını yoq etmek emirini berdi. Menşikov askerleri ile getman Mazepanıñ Baturin rezidentsiyasına kirdi ve onı yerle bir etti. Çeşitli malümatlarğa köre, 1708 senesi noyabr 2-de Baturin faciası neticesinde yaşından ve cınsından baqmadan 11 biñden 15 biñge qadar insan vefat etti.

Baturinniñ facialı taqdiri ukrain işi içün büyük darbe oldı. 1708-1709 ss. seferiniñ isveçli iştirakçısı polkovnik graf İllenştiyerna yazğan edi: «Mında (Baturinde) yapılğan vahşilik bütün memleketge öyle qorqu ketirdi ki, tek Ukrainanıñ büyük qısmı degil, olarnıñ arasında isveçlilerge meyli sebebinden isyan etmeğe cür’et etkenler de öz evlerinde qaldılar, isveçlilerge Mazepa ile kelgen askerlerniñ çoq qısmı ise duşman tarafına geçti, bu ise bizde soñki bütün aktsiyalarımızda büyük eksikliklerge ve engellerge sebep oldı».

Mazepağa sadıq olıp Sağ Yalı kazaklığınıñ büyük qısmı (tek Bila Tserkva polku hıyanet etti), Sol Yalıda Poltava polku (polkovnik – umumiy bunçuqçı Fedir Mırovıç) ve Kost Gordiyenko başlığında Zaporozya Seçı qaldı. Terrornıñ, ruhiy ve cismaniy episi vasıtalarını – propagandanı, vaatler ile qorquzuvlarnı, yañı «separatistik» getmannı saylavnı, mülkiy merasimler ve kilsedeki anathema (lânetlev) merasimlerini, horlav ve ezâlavlarnı, çeşitli şekillerdeki idamlarnı ve tasavvur etilmesi eñ qorqnç işkenceler ile idamlarnı, kılıçnı ve ateşni – hepsini Moskva 1708 senesi getman Mazepağa ve onun fikirdeşlerine qarşı, hem de ukrain halqınıñ hurlıqqa ve müstaqillikge olğan bütün arzularına qarşı fırlattı. Ve bu moskva imperializminiñ demir ananesi olaraq şimdiki XXI asırğa qadar qaldı.

1709 senesi mayıs ayında Moskva askerleri daa bir cezalandıruv ekspeditsiyasını yürüttiler: Sol Yalıda çoq ukrain qasabalarını yoq ettiler ve Zaporozya Seçini viran ettiler. Nihayet 1709 senesi haziran 27-de Poltava uruşı olıp geçti. Onda Moskoviya ğalip çıqtı, bunıñ neticesinde İsveçniñ Şimaliy Avropanı özüne tabi etmek planları bozulıp ketti. Mağlubiyetten soñ Moskva atlarlılarınıñ taqip etüvinden qaçıp, Mazepa ve Karl XII Xanlıq Ukrainada sığınacaq taptılar. 1709 senesi sentâbr 21-den 22-sine keçken gecede Bender şeeri yanındaki Varnitsa köyünde İvan Mazepa vefat etti. Mında onı defn ettiler. Soñra Galaçtaki aziz Georgiy manastırınıñ kafedral kilsesinde keri defn ettiler.

Getmandan soñ Xanlıq Ukrainağa üstünlerniñ 50-ge yaqın öñde kelgen vekili, Sol Yalıdan 500-ge yaqın kazak ve 4 biñden ziyade seççi ketti. Bu Kazaklar Ordusınıñ devlet müstaqilligi içün soñki kütreşçilikke başçılıq etken quvet edi.

Bender yanındaki kazak şurasında «o elektsiya akta uyğun yerde» 1710 senesi aprel 5-te Kazaklar Ordusınıñ umumiy yazıcısı Pılıp Orlik Ukrainanıñ getmanı etip saylandı. Saylav umumiy üstünlerniñ, sağ yalı kazaklığınıñ, seççilerniñ, şulay da Osmanlı imperiyasınıñ sultanı ve İsveç qralınıñ huzurında olıp geçti. O şurada «Kazaklar Ordusınıñ Aqları ve Serbestlikleri Añlaşmaları ve Qararları: Yañı saylanğan Kazaklar Ordusı Getmanı Aliliy Sahib Pyılıp Orlik ile Umumiy Üstünler, Polkovnikler ve Qadimgi Adetçe hem Harbiy Qaidelerce Eki Tarafça Serbest Ses berüvnen Aqıclanğan ve Aliliy Getmannıñ Tantanalı Yemini ile Pekitilgen Anılğan Kazaklar Ordusı arasında» tasdıqlandı. Bu yañı devirniñ ilk avropa konstitutsiyalarından biri edi.

1710 senesi dekabr 1-de İsveç hükümdarınıñ Benderdeki sefer rezidentsiyasında getman P. Orlik, Qırım xanı Devlet Geray ve S. Leşçinskiyniñ vekili Yu. Pototskiy iştiraki ile muzakere olıp geçti, anda Ukrainanı zapt etüv boyunca kelecekteki harbiy operatsiya uzlaştırıldı. Bu muzakereden deral soñ Orlik Ukrainağa öz vekillerini yolladı, ollar eali arasında onun iktidarını ve İsveç protektoratına geçüvni tanımaq çağırışı ile getman universallarını darattılar.

Sağ Yalı Ukrainada baş harbiy aktsiya 1711 senesi yanvar 31-de, zaporojtsılar öz qoş başı Kost Gordiyenko ile ve eki yolbaşçı, Orlik ile Pototskiy Benderden çıqqanda başladı. Raşkov yanlarında ollar Yasdan çıqqan polâklar ile ve sultan Mehmet Geray (Qırım xanınıñ ekinci oğlu) komandası altındaki bucaq-bilgorod ordası ile birleştiler. Polâklar ve zaporojtsılar birlikte 8000-ge yaqın edi; orda 20 000-30 000 edi. Raşkov yanında ordu Sağ Yalı Ukraina territoriyasına geçti ve hızla öñge ilerilemeğe başladı.

Fevral ortasında o Nemirov, Bratslav ve Vinnitsa arasındaki geniş alanda yerleşti. Ne yazıq ki, baharda bu harbiy kampaniya Orlikniñ mağlubiyeti ile bitti. Şöyle de olsa, Pılıp Orlik ve zaporojtsılar Türkiye tarafında 1711 senesi yazında Prut kampaniyasında Moskva çarlığınıñ mağlubiyetinde mühim rol oynadılar. Kene Dnibronıñ eki yalılarında Kazaklar Ordusınıñ canlanmasına ümüt peyda oldı, amma soñki birkaç yılnıñ vaqiaları Orlikniñ ümütlerini yoq etti.

1711 senesi dekabr 20-nci künlerinde – 1712 senesi fevralda Moskva askeri ve sol yalı kazaklığı Sağ Yalı Ukrainadan 100 biñden ziyade insanı zordan köçürdiler. Protsess tek haydav ile sınırlanmadı – harbiy bölükler sürgün etilgenler keri qaytıp olmasınlar dep, qadın-qoranta işlerini (evvelâ evlerini) viran ete ve yandıra ediler, ayvanatnı ve aştıqnı alıp kete ediler. Bu ukrainlerge getman Orlikniñ yaqında olğan seferini desteklegenleri içün intiqam edi ve aynı vaqıtta Orlikni kelecekteki kütreşçilik içün insan resursından mahrum etüvge doğrultılğan aktsiya edi. Haydav Prut barışının şartlarına köre Moskva askerleriniñ Sağ Yalıdan çekilüvi ile bir vaqıtta olıp geçti.

1712 senesiniñ başında Kazaklar Ordusınıñ Uman polku polkovniki İvan Popovıç kene Umannı ve Cenubiy Bug yalılarını tuttı, Korsuñğa Danilo Sıtınskıy qayttı. Umumen 4000-ge yaqın orlikçi kazak moskallar tarafından viran etilgen ve insansızlaştırılğan Sağ Yalı Ukraina topraqlarını yañıdan qurmağa başladılar. Çıgırın, Yagorlık, Vinnitsa, Nemirov ve Raşkovta kazak polkları teşkil etildi. O vaqıtta İyerusalim patriarhı Hrisanfnı «kazak patriarhiyesi» tayin etmeğe planlaştıralar edi. K. Gordiyenko Kazaklar Ordusınıñ atamanı olaraq ealini qoruyacağı aqqında universallarnı darata edi.

Amma Kazaklar Ordusınıñ iktidarı Sağ Yalıda çoq sürmedi. Artıq 1713 senesi dekabrde Kamyanets kaştelânı Kalinovskıynıñ 20 qron polâk bölügi ve birkaç piyade batalyonı Umandan zaporojtsılarnıñ piyade ve fena donatılğan quvetlerine qarşı çıqtılar. Pogrebışçe, Nemirov ve Fastiv yanındaki çatışmalarda 1660-qa yaqın kazak öldürildi ve idam etildi. Serdükler ile atlı kazaklarnıñ ayrı bölükleri 1714 senesi fevralda Sol Yalığa çekildiler, anda haçlar ile dikilgen sarı ve qumaç bayraqlarını getman Skoropadskıynıñ merhametine teslim ettiler. Çardan af olunmağa ümüt etmegen zaporojtsılarnıñ qalğanı cenubqa, tatar mülklerinde teşkil etilgen Oleşkı Seçine ketti.

1714 senesi aprel 22-de (yañı stil boyunca) Osmanlı imperiyasınıñ ve Reç Pospolita Çargradta barış imzaladılar, oña köre Sağ Yalı Ukraina Polşada qala edi, bu ise Getman Orlikniñ kazak devletini teşkil etüv planlarınıñ soñki yoq oluvını bildire edi. Türk-polâk añlaşmalarını esapqa alıp, ukrain Getmanı öz askerlerini Sağ Yalıdan tamamen çıqarılmağa mecbur oldı. 1714 senesi oktâbrde Karl XII Osmanlı imperiyasından İsveçke ketti. Onıñ artından – Pılıp Orlik korantası ve eñ yaqın çevresi ile birlikte.

Çargrad barışı imzalanğan soñ ve getman Pılıp Orlik İsveçke ketken soñ 1714 senesi noyabrde sadrazam Qırım xanına ölüm cezası altında kazaklarğa Polşa ile Sağ Yalı Ukraina içün çekişmege yasaq etmege emir etti. Bu sebepten merkezi şimdi Oleşkı Seçine köçken Xanlıq Ukraina Sağ Yalı Ukraina içün partizan cengi taktikasını sayladı. Tam o vaqıttan itibaren Reç Pospolitanıñ bütün ukrain voyevodalıqlarında «gaydamak bölükleri» kündelik vaqia oldı. Lâkin getman ketken soñ Xanlıq Ukrainanıñ devlet qurulışı olaraq tüşüvi olıp geçe. 1725-1728 ss. Dnistr ve Cenubiy Bug özenleri arasına Yedisan ordası köçürildi.

O vaqıttan itibaren bu topraqlarnı Xanlıq Ukraina degil, çoqusa Yedisan dep adlandıralar. Oleşkı Seç 1734 senesine qadar Osmanlı imperiyasınıñ iktidarı altında bulundu, bundan soñ zaporojtsılar Lubnı añlaşmasınıñ şartlarına köre Rusiye protektoratına geçip, Yañı Seçni esaslandırdılar. Getman Orlik vefat etken soñ ve 1734-1738 hem 1750-1752 ss. azatlıq cenkleri mağlubiyetke uğrağan soñ Xanlıq Ukrainanıñ getmanı («eflâk getmanı», «dubossarı getmanı») vazifesi noğay ordalarınıñ qaymaqamı vazifesi ile birleştirildi. Onı 1750-nci illerden itibaren litva tatarı Yaqub-ağa Lek (Yaqov Rudzeviç) tuta edi, onun rezidentsiyası Dubossarı şeeri edi.

Xanlıq Ukrainanıñ Seçge ait olmağan kazak bölükleri daa sultan III Ahmed vaqtında (1730 senesine qadar) 40 kurenten ibaret ayrı bir polkqa birleştirilgen edi. Onun topraqları Dunay boyu (Bucaq ve Dobruca) edi. Onı paşa hürmetlerini ve atributlarını alğan polkovnik ya da ataman idare ete edi. Kazaklarnıñ mavgı-qırmızı bayrağı bar edi: qırmızı fonda yarımay ve onun üstünde gümüşiy yıldız, mavgı fonda ise Şarq kilsesiniñ altun haçı. Bu bayraqnı Çargrad patriarhı sentledi. Bu polk, eñ muhtemel ki, XVIII asırda «gaydamak» hareketiniñ intellektual merkezi edi. Öz tarihinde Doroşenko vaqtında Ukrainanıñ Türkiye altına geçüvini, Mazepağa, Orlikke tabiilikni ve ilâhre yaşap, bu bölük Kazaklar Ordusı devletiniñ yañıdan quruluvı içün kütreşti ve soñra Zadunay Seçiniñ esasını teşkil etti.

Yaqub-ağa ise o vaqıtta Rusiye istihbaratına faal şekilde çalışa edi, bu ise aña Rusiye sınır idaresi tarafından sadıqlıqnı ve Rusiyeden muntazam pensiya şeklinde daimiy para mükafatını temin ete edi. Qırım xanı Yaqub-ağanıñ alçaqça niyetlerini sezip olamayıp, aña er türlü himaye ve destek köstere edi.

1770 senesi Yaqub-ağanıñ vasıtacılığı ile sekiz biñ insan sayısındaki Yedisan ordası, bütün sultanları, murzaları ve üstünleri ile birlikte Rusiye tabiiligini qabul ete. Eali 1771 senesi Kubanğa, 1790 senesi ise Sütlü Suvlar ve Berda özenleri arasına köçürile.

Yaqub-ağa Qırım xanlığınıñ Rusiye imperiyasına qoşuluv protsessine büyük hisse qoştı, bunun içün 1784 senesiniñ başında Rusiye asılzadeligi aqları ile kollegiya danışmanı çinini aldı. Lâkin bu «imtiyazlardan» faydalanıp olamadı, çünki şol seneniñ oktâbr 22-de Aqmescitte vefat etti. Yedisan (Xanlıq Ukraina) 1774 senesindeki Küçük Kaynarca añlaşmasına köre Osmanlı imperiyasınıñ terkibinde qala. Xanlıq Ukraina territoriyası soñki kere 1787-1791 ss. Rusiye-türk cengi bittiğen soñ 1791 senesi dekabr 29-da (1792 senesi yanvar 9-da – yañı stil boyunca) imzalanğan Yaş barış añlaşmasınıñ şartlarına köre Rusiye imperiyasına qoşuldı. Lâkin ukrain kazaklığı öz nizamlı hayatını bundan soñ da birkaç on yıl devamında Zadunay Seçinde sürdürdi.